Bijlage 4 Archeologisch booronderzoek Polderweg
Tekst van het document
Bureau voor Archeologie Rapport 1092 Provincialeweg N217 ter hoogte van de Polderweg, Maasdam, gemeente Hoeksche Waard: een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase
2
Colofon titel:
Bureau voor Archeologie Rapport 1092. Provincialeweg N217 ter hoogte van de Polderweg, Maasdam, gemeente Hoeksche Waard: een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase
auteur:
F. Roodenburg (KNA prospector)
autorisatie:
A. de Boer (KNA senior prospector)
datum:
24 september 2021
ISSN:
2214-6687
© Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T 030 245 18 95 E info@bureauvoorarcheologie.nl I https://www.bureauvoorarcheologie.nl
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
3
Administratieve gegevens Projectnummer
2021012603
Provincie
Zuid-Holland
Gemeente
Hoeksche Waard
Plaats
Maasdam
Toponiem
Provincialeweg N217 ter hoogte van de Polderweg
Naam
N217
Centrum locatie (m RD)
96.280; 423.770 (x; y)
Omvang plangebied
51.410 m2
Omvang onderzoeksgebied booronderzoek 51.410 m2 Kadastrale gegevens
kadastrale gemeentenaam: Mijnsheerenland, sectie: F, nummer(s): 164, 165, 470, 471, 472, 473, 474, 475, 477, 486, 499, 647, 846
ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer
5106437100 (ABO)
Soort onderzoek
een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase
Opdrachtgever
Van der Helm Bedrijven B.V.
Uitvoerder
Bureau voor Archeologie
Kaartblad
43F
(RO) kader onderzoek
Aanvraag omgevingsvergunning.
Periode van uitvoering veldwerk
3 en 7 september 2021
Bevoegde overheid
Gemeente Hoeksche Waard
Deskundige namens bevoegde overheid
C. Cohen Stuart
Status goedkeuring bevoegde overheid
Onbekend
Beheerder en plaats van documentatie
Digitale documentatie: ARCHIS en E-Depot Vondstdocumentatie: geen vondsten
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
4
Figuur 1: Het onderzoeksgebied (kaartbeeld) met plangebied (rood; www.opentopo.nl).
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
5
Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Samenvatting...............................................................................................7 Inleiding.......................................................................................................8 1.1 Doelstelling en vraagstelling.................................................................8 Gespecificeerde verwachting.....................................................................10 Methode.....................................................................................................13 Resultaten met geologische interpretatie...................................................14 Archeologische interpretatie......................................................................16 Waardestelling en Selectieadvies..............................................................17 Conclusie...................................................................................................18 Advies........................................................................................................20 Literatuur...................................................................................................21 Figuren......................................................................................................22 Bijlage 1: Boorbeschrijvingen.....................................................................27
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
6
Lijst met Figuren Figuur 1: Het onderzoeksgebied (kaartbeeld) met plangebied (rood; www.opentopo.nl)........................................................................................4 Figuur 2: Boorpuntenkaart en relevante archeologische indicatoren houtskoolbrokken (HKB1) en -spikkels (HKS1)..........................................22 Figuur 3: Getekende boorprofielen in schematische doorsnedes........................23 Figuur 4: Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018).. . .24 Figuur 5: Beddinggordelkaart en boringen..........................................................25 Figuur 6: Voor de rood gearceerde zone wordt geadviseerd bodemingrepen te vermijden dieper dan 20 cm -mv of een archeologisch proefsleuvenonderzoek uit te voeren.........................................................26 Figuur 7: Detail weergave advies........................................................................26
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
7
Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd voor herinrichting van de verkeerssituatie aan de Provincialeweg N217 ter hoogte van de Polderweg te Maasdam. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocol 4003. In het plangebied wordt de verkeerssituatie rondom de kruising tussen de Provincialeweg en de Polderweg opnieuw ingericht. In het plangebied zijn 58 boringen gezet, waarvan 48 tot 200 cm -mv en 10 tot 400 cm -mv. De natuurlijke bodemopbouw in het plangebied bestaat uit oeverafzettingen van de Afgedamde Maas op beddingafzettingen, restgeulafzettingen, veen en komafzettingen. Veelal zijn dit ongeroerde kalkrijke afzettingen zonder archeologische lagen of indicatoren. De natuurlijke afzettingen zijn afgedekt door een laag omgewerkte en opgebrachte grond van 20 tot 190 cm dik, gemiddeld 85 cm. Ter hoogte van boorpunt 68 in het oosten van het plangebied is een potentieel archeologische laag herkend. Dit bestaat uit een humeuze donker getinte laag met houtskoolspikkels. Dit boorpunt ligt in een AMK terrein (nummer 10.720) met resten uit de Midden Romeinse tijd en Late Middeleeuwen.
Op dit terrein zijn bij niet-archeologische werkzaamheden in 1989 onder andere aardewerkfragmenten uit bovengenoemde periode verzameld en zijn twee graven uit de Romeinse tijd geborgen bij aanleg van een sloot. Bureau voor Archeologie adviseert op een locatie in het oosten van het plangebied een vervolgonderzoek uit te voeren indien bodemingrepen dieper reiken dan 20 cm -mv (zie fig. 6 achterin het rapport). Bureau voor Archeologie adviseert de rest van het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Hoeksche Waard.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
8
1
Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch een booronderzoek uitgevoerd voor herinrichting van de verkeerssituatie aan de Provincialeweg N217 ter hoogte van de Polderweg te Maasdam. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van de aanvraag van een omgevingsvergunning. Dit onderzoek is één van drie locaties aan de N217 die wordt onderzocht. De andere locaties zijn de rotonde op de N217 bij ‘sGravendeel en de kruising van de N217 met de Vrouwehuisjesweg. De ligging van het plangebied is weergegeven in fig. 1. Voor het plangebied is eerder een bureauonderzoek uitgevoerd. Het oostelijk deel van het plangebied ligt in een archeologisch terrein met archeologische resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen. Archeologische resten gerelateerd aan het archeologisch terrein kunnen ook in het westelijk deel van het plangebied aanwezig zijn. De aanwezigheid van archeologische resten in diepere lagen kan niet worden uitgesloten. Om rekening te houden met archeologische resten is geadviseerd een archeologisch booronderzoek uit te voeren.1 Dit advies is overgenomen door de deskundige namens het bevoegd gezag (C. Cohen Stuart). Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000,2 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1) Voor kartering is gewerkt volgens de door de deskundige namens het bevoegd gezag (C.
Cohen Stuart) omschreven best practice. Er wordt gezocht naar archeologische lagen. Het onderzoek bestaat uit een booronderzoek in de verkennende en karterende fase. Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden.
1.1
Doelstelling en vraagstelling Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. Het veldonderzoek is uitgevoerd als booronderzoek (IVO – O) en betreft de verkennende en karterende fase. Met het verkennende veldonderzoek wordt inzicht verkregen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Hiermee worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd. Ter plaatse van het archeologisch (AMK) terrein wordt met het verkennend onderzoek inzicht verkregen in de aarden intactheid van het bodemprofiel en diepteligging van relevante archeologische niveaus. Tijdens een karterend veldonderzoek wordt het terrein systematisch onderzocht op de aanwezigheid van vondsten en sporen. De volgende onderzoeksvragen zijn in dit onderzoek gebruikt:
1 2
Roodenburg 2021 https://www.kiwa.nl/upload/certificate/00094278.pdf
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
9 Verkennend booronderzoek: 1.
Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel?
2.
Zijn potentiële archeologische niveaus aanwezig, en zo ja, wat is de aard, diepteligging en verbreiding daarvan?
Karterend booronderzoek 3.
Zijn archeologische lagen of indicatoren aanwezig, en zo ja wijzen deze op een vindplaats (geef aard, datering, ligging)?
Eindoordeel: 4.
Indien (mogelijk) archeologische waarden aanwezig zijn: a) Worden deze archeologische waarden verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze? b) Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze archeologische waarden?
5.
Indien vervolgonderzoek nodig is: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt?
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
10
2
Gespecificeerde verwachting De archeologische verwachting in het plangebied is gekoppeld aan de geologische ontwikkeling van het gebied. Het Pleistoceen niveau, dat in het Paleolithicum en Mesolithicum bewoond kan zijn geweest, ligt circa 14,5 meter beneden het maaiveld. Hierop liggen zeeafzettingen van het Laagpakket van Wormer en rivierafzettingen van (voorlopers van) de Maas. De ontwikkeling van het Maasestuarium (beddinggordelnummers 385 en 386) bevat nog onzekerheden maar het is mogelijk dat oever- en crevasseafzettingen aanwezig zijn die geschikt zijn voor bewoning en landbouw in het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen. In en in de omgeving van het plangebied zijn archeologische resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen gevonden, waaronder graven uit de Romeinse tijd. Het oostelijk deel van het plangebied is een beschermd archeologisch terrein van hoge archeologische waarde (AMK nummer 10.720). De Maas wordt in de 12e en 13e eeuw bedijkt, de Maasarm ten zuiden van het plangebied wordt in 1282 afgedamd. In 1421 vindt de Sint-Elizabethsvloed plaats waarbij het plangebied waarschijnlijk overstroomd. Het plangebied ligt in de polder ‘het Oudeland van Maasdam en Puttershoek’ die in 1439 is ingepolderd. Op een kaart uit 1680 zijn de Provinciale weg (destijds de Hoge Weg en Molenweg) en Polderweg voor het eerst weergegeven.
Mogelijk heeft verspreide bebouwing langs deze wegen gestaan. Op kaarten uit de 19e en 20e eeuw is het plangebied onbebouwd. In de jaren ‘20 van de 20e eeuw wordt in de noordelijke hoek van de driesprong een boerderij gebouwd. De verwachting wordt als volgt gespecificeerd: 1.
Datering
In het plangebied zijn archeologische resten aanwezig uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen op afzettingen van een oude Maasarm. Vermoedelijk betreft het een cultuurlaag die zich ontwikkeld heeft in afzettingen van beddinggordel 386: Maas estuarium ‘Duinkerke / Walcheren’. Op grotere diepte kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit de IJzertijd of ouder, op dieper liggende beddinggordels en in veenlagen. Het diepste archeologische niveau is het Pleistoceen. Hierin kunnen archeologische resten uit het Paleolithicum en Mesolithicum aanwezig zijn. 2.
Complextype
In het plangebied kunnen complextypen aanwezig zijn uit de Romeinse tijd gerelateerd aan bewoning en begraving en middeleeuwse complextypen gerelateerd aan bewoning. Eventueel kunnen ook complextypen gerelateerd aan economie, infrastructuur en rituelen aanwezig zijn. Archeologische resten uit de Nieuwe tijd zijn waarschijnlijk uitsluitend gerelateerd aan infrastructuur en economie (landbouw). Eventueel zijn complextypen gerelateerd aan verspreide bewoning aanwezig. Voor archeologische resten uit de IJzertijd en ouder geldt een brede verwachting voor complextypen gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, rituelen en begraving. 3.
Omvang
Archeologische resten gerelateerd aan bewoning kunnen worden beschouwd als vlakelementen met variabele omvang (klein tot groot). Sommige complextypen Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
11 kunnen zich ook als puntelementen manifesteren (begravingen, depots) of als lijnelementen (wegen, watergangen, percelering). 4.
Diepteligging
Archeologische resten uit de Nieuwe tijd kunnen vanaf het maaiveld aanwezig zijn. Het meest relevante archeologische niveau met resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen ligt waarschijnlijk onder een overstromingsdek van circa één meter dik dat is ontstaan bij overstromingen in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd, met name de Sint-Elizabethsvloed. Archeologische resten uit de IJzertijd en ouder kunnen in diepere lagen aanwezig zijn tussen het archeologisch niveau uit de Romeinse tijd / Middeleeuwen en het Pleistoceen niveau dat circa 14 meter beneden het maaiveld ligt. 5.
Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit)
Het Pleistoceen niveau, waarin archeologische resten uit het Paleolithicum en Mesolithicum aanwezig kunnen zijn, is waarschijnlijk goed geconserveerd onder het Basisveen. De conservering van archeologische resten uit het Neolithicum tot en met de IJzertijd is onbekend. De afzettingen waarin archeologie voor kan komen kunnen zowel zijn geërodeerd als afgedekt. Archeologische resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen zijn waarschijnlijk afgedekt door afzettingen van het Laagpakket van Walcheren. Gezien de resultaten van archeologische onderzoeken uit de omgeving zijn vondsten uit deze perioden goed geconserveerd. Archeologische resten uit de Nieuwe tijd zijn waarschijnlijk goed geconserveerd omdat door bedijking de geologische situatie wordt gestabiliseerd. De grondwatertrap is V*. Dit betekent dat de conservering van organische archeologische resten (zoals hout, textiel, leer en bot) dieper dan 120 cm onder maaiveld (de maximale gemiddeld laagste grondwaterstand) goed kan zijn. De conservering van organische artefacten die boven dit niveau liggen kan door de (periodiek) zuurstofrijke en droge condities slecht zijn. 6.
Locatie
De oostelijke helft van het plangebied is een AMK-terrein waarvan vrijwel zeker is dat archeologische resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen aanwezig zijn. Uit het bureauonderzoek blijkt dat de zone waar archeologische resten aanwezig zijn zeer waarschijnlijk doorloopt in westelijke richting en zich uitstrekt buiten de huidige grenzen van het AMK terrein. Hele plangebied. 7.
Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken):
Archeologische resten, met uitzondering die van het Pleistoceen niveau, kenmerken zich door de aanwezigheid van een archeologische laag. Dit is een doorwerkte laag bestaande uit het oorspronkelijke sediment dat is vermengd met archeologische indicatoren zoals bot-, houtskool- en aardewerkfragmenten. Archeologische resten in het Pleistoceen niveau kenmerken zich door een spreiding van artefacten, zoals houtskool, bot- en vuursteenfragmenten.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
12 8.
Mogelijke verstoringen
Door graafwerkzaamheden bij het aanleggen van wegfunderingen en kabels en leidingen kunnen archeologische resten in de bovenste meters van het bodemprofiel zijn vergraven.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
13
3
Methode De werkwijze in het veld was als volgt: Boortype:
7 cm Edelmanboor (onverzadigde bovengrond tot ca. 1 m mv) en 3 cm guts (diepere lagen).
Aantal boringen:
58.
Boordiepte:
De boringen zijn gezet tot 200 cm -mv met uitzondering van tien boringen die zijn doorgezet tot 400 cm -mv.
Grid:
De boringen zijn geplaatst in raaien aan weerszijden van de weg. De onderlinge afstand tussen de boringen is 50 meter. Ter plaatse van het archeologisch terrein is de onderlinge afstand 25 meter.
Waarnemingswijze: Het sediment is met de hand bemonsterd en met het blote oog onderzocht door het te versnijden en te verbrokkelen. De opgeboorde grond is systematisch uitgelegd op een plastic zeil. Representatieve uitgelegde boorprofielen zijn gefotografeerd. Classificatie bodemtextuur en archeologische indicatoren: De opgeboorde grond is beschreven op basis van de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1 (ASB 1.1), dit omvat NEN 5104.3 Locatie bepaling X en Y: De X en Y coördinaten van de boringen zijn bepaald door middel van een GPS met een nauwkeurigheid van 2 m. Hoogte bepaling: De Z coördinaat is na afloop van het veldwerk bepaald aan de hand het AHN.4 De gegevens zijn digitaal in het veld geregistreerd. Het veldwerk is uitgevoerd op 3 en 7 september 2021 door F. Roodenburg (KNA Prospector), A. de Boer (KNA senior prospector), I. Beckers (KNA prospector) en C. de Jong (junior Prospector). Het veldwerk voor dit project is gecombineerd met dat van twee andere onderzoeken aan de Provinciale Weg. Het eerste vond plaats ter hoogte van de rotonde bij ‘s-Gravendeel (zaak 5.106.445.100 in ARCHIS3) en de tweede ter hoogte van kruising van de N217 met de Vrouwehuisjesweg (zaak 5.106.420.100). In totaal zijn 119 boringen gezet die doorlopend zijn genummerd. Het booronderzoek ter hoogte van de Polderweg omvat de boringen 37 tot en met 94.
Voorgaand aan het veldwerk is een plan van aanpak opgesteld. Het plan van aanpak is voorgelegd aan en goedgekeurd door de deskundige van de bevoegde overheid (C. Cohen Stuart). Het Plan van Aanpak is geregistreerd in ARCHIS3.
3 4
Bosch 2008; Nederlands Normalisatie Instituut 1989 Kadaster en PDOK 2014
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
14
4
Resultaten met geologische interpretatie De locaties van de boringen zijn in fig. 2 weergegeven. De boorgegevens staan in Bijlage 1. Met de gegevens zijn schematische doorsnedes gemaakt. Deze zijn weergegeven in fig. 3. Er zijn geen vondsten verzameld. Het grondwater stond tijdens het onderzoek tussen 100 en 160 cm -mv. Het plangebied bevindt zich in een dynamisch afzettingsmilieu waarin klastische afzettingen onder wisselende invloed van rivieren (de Binnenbedijkte Maas en voorlopers) en de werking van het getij zijn gevormd. Op basis van de textuur, kleur en bijmengingen kunnen de volgende pakketten worden onderscheiden, van onder naar boven: Pakket 1: Laagpakket van Wormer: Grijze kalkrijke matig tot uiterst siltige klei of zwak tot sterk zandige klei. Het pakket is 20 tot 260 cm dik. In het pakket bevinden zich zandlagen. Het pakket is aanwezig in 10 van de 58 boorprofielen (44, 45, 48, 49, 56, 60, 66, 71, 76 en 82). De top van het pakket ligt tussen 140 en 300 cm -mv (-163 en -378 cm NAP). Het pakket ligt in vijf boringen onder het veen van pakket 3. In deze gevallen is het mogelijk dat het estuariene afzettingen van de (voorlopers van de) Binnenbedijkte Maas betreft die aan het einde van het subboreaal (ongeveer tussen 2.000 en 700 voor Chr.) door veen zijn overgroeid.5 Het pakket is daarom geïnterpreteerd als afzettingen van het Laagpakket van Wormer.
In de overige vijf boringen is humus en plantaardig materiaal aanwezig of is het pakket donker getint en bevinden zich op ongeveer dezelfde diepte als pakket 3. Daarom zijn deze lagen tot de rivier- en getijdenafzettingen van het Laagpakket van Wormer gerekend hoewel door het ontbreken van een afdekkende veenlaag dit niet met zekerheid kan worden gesteld. Mogelijk is de veenlaag geërodeerd maar het is onzeker of dit vóór of ná vorming van pakket 1 heeft plaatsgevonden. De matig siltige klei in boorprofielen 45, 48, 66 en 71 is onder lage stroomsnelheden afgezet en betreffen mogelijk komafzettingen. Pakket 2: Formatie van Nieuwkoop: Mineraal arm en zwak tot sterk kleiig veen, uiterst siltige klei. Het pakket is aanwezig in 18 van de 58 boorprofielen (37, 41, 45, 46, 48, 52, 56, 57, 58, 60, 61, 66, 72, 75, 77, 79, 81 en 86). De top van het pakket ligt tussen 120 en 360 cm -mv (-176 en -358 cm NAP). De dikte van het pakket is niet bepaald in de meeste boringen omdat de onderzijde van het pakket beneden de einddieptes van de boringen ligt. Vaak zijn kleiige dunnere veenlagen aanwezig van ongeveer 5 tot 30 cm dik. Veen ontstaat in natte milieus met geen of weinig rivieractiviteit en kan tot de Formatie van Nieuwkoop worden gerekend. Pakket 3: Laagpakket van Walcheren: Kalkrijke (bruin)grijze zwak tot uiterst siltige klei, zwak tot sterk zandige klei.
Het pakket is aanwezig in alle boorprofielen behalve 93 (deze boring is gestuit). In het pakket bevinden zich zandlagen en schelpmateriaal. De dikte van het pakket is niet in alle boorprofielen bepaald omdat de onderzijde van het pakket dieper ligt dan de einddieptes van de boringen. Waar de onderzijde van het pakket wel is 5
Huizer, Benjamins, en Van der A 2014
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
15 bereikt is het 30 tot 210 cm dik. In het pakket bevinden zich lagen met roest. De top van het pakket ligt tussen 20 en 190 cm -mv (-9 en -262 cm NAP). Op basis van de textuur is het pakket onder wisselende stroomsnelheden afgezet. Waarschijnlijk betreft het (voornamelijk) getijdenafzettingen die onder toenemende invloed van de zee zijn afgezet na 700 voor Chr. en kunnen tot het Laagpakket van Walcheren worden gerekend. In boorprofielen 58, 68 en 70 bevinden zich lagen met houtskoolbrokken en houtskoolspikkels. De houtskool kan worden beschouwd als archeologische indicatoren en bevinden zich ter hoogte van het AMK-terrein. Houtskoolresten kunnen van nature voorkomen en in boorprofielen 58 en 70 bevindt de houtskool zich in kalkrijke lagen. Er lijkt daarom op deze locaties geen sprake van een langdurig bruikbaar beloopbaar oppervlak. Ter hoogte van boorprofiel 68 is de laag echter kalkloos en bevat houtskoolspikkels. Mogelijk betreft het hier een archeologisch niveau. In boorprofiel 41 zijn in het pakket detrituslaagjes en venige lagen waargenomen. Mogelijk is hier een restgeul aanwezig. In boorprofielen 37, 39, 40, 64 en 94 zijn kalkrijke zandlagen aanwezig van grijs matig fijn tot matig grof zand. In boring 94 bevat het pakket een spoor schelpmateriaal. De top van de zandlagen ligt tussen 70 en 180 cm -mv (-67 en -277 cm NAP).
Op basis van de textuur betreft het waarschijnlijk beddingafzettingen. In boringen 39, 40 en 64 betreft het waarschijnlijk afzettingen van (voorlopers van) de Binnenbedijkte Maas (fig. 5). In boringen 37 en 94 kan het ook beddingafzettingen van de Zwijndrecht beddinggordel betreffen hoewel de top van het beddingzand van deze beddinggordel tussen circa -300 en -320 cm NAP worden verwacht, circa anderhalf tot twee meter dieper dan in boorprofielen 37 en 94. Pakket 4: Opgebrachte en omgewerkte grond: Kalkrijke donkergrijsbruine humeuze zwak tot uiterst siltige klei, zwak tot sterk zandige klei en zwak siltig grof grijs zand. Het pakket is in alle boorprofielen aanwezig. De top van het pakket ligt aan het maaiveld tussen 41 en -192 cm NAP en het pakket is 20 tot 190 cm dik, gemiddeld 85 cm. Het pakket bevat plaatselijk roestvlekken en is plaatselijk grindig. In het pakket bevinden zich lagen met fragmenten baksteen en sporadisch lagen met vlakke doorzichtige glasfragmenten. Het pakket bevat zand- en kleibrokken. De laagondergrens is scherp. De (antropogene) bijmengingen wijzen erop dat het pakket is omgewerkt. Op basis van het hoogteverschil met de omliggende akkers en weilanden is waarschijnlijk sprake van opgebrachte grond (fig. 4).
Er is in de meeste boringen geen duidelijk onderscheid waargenomen tussen opgebrachte en omgewerkte grond met uitzondering waar grof hoekig zand is gebruikt voor ophogingslagen. In boorprofielen 56 en 85 is sprake van een laag kalkarme donkergrijze sterk siltige klei of kalkrijk zwart zwak siltig zand. De laagondergrens is scherp. De top van deze lagen ligt tussen 130 en 35 cm -mv (-187 en -191 cm NAP). In boring 85 bevat het pakket een fragment kachelgrit. Gezien de kleur, diepteligging en ligging onder opgebrachte grond betreft het waarschijnlijk de bodem van een gedempte sloot.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
16
5
Archeologische interpretatie Op basis van de landschappelijke ligging is het plangebied in het verleden geschikt geweest voor bewoning. Archeologische resten gerelateerd aan bewoning kunnen direct onder de opgebrachte en omgewerkte grond (pakket 4) en dieper aanwezig zijn. Tijdens het onderzoek is gezocht naar archeologische lagen die zich doorgaans manifesteren als een donker gekleurde humeuze (‘vuile’) laag met archeologische indicatoren. In de meeste boorprofielen zijn de afzettingen kalkrijk en bevatten geen archeologische indicatoren. Enkele donker getinte of humeuze lagen, zoals in boorprofielen 38, 39, 40 en 54, zijn verdacht op archeologie en liggen direct onder omgewerkte grond. Op basis van de landschappelijke ligging zouden archeologische resten direct onder opgebrachte en omgewerkte grond aanwezig kunnen zijn. De lagen in deze boorprofielen zijn echter kalkrijk of vertonen sporen van omwerking, zoals kleibrokken. In boorprofielen 58 en 70 zijn houtskoolbrokken aanwezig maar deze bevinden zich in niet-humeuze kalkrijke lagen en hebben waarschijnlijk een natuurlijke oorsprong. De laag met grootste kans op archeologische resten is aanwezig in boring 68 in het oosten van het plangebied, ter hoogte van het AMK terrein. Deze laag is kalkloos en bevat houtskoolspikkels. De top van de laag ligt op 40 cm -mv.
Er zijn geen archeologische indicatoren gevonden waarmee de laag kan worden gedateerd. Op basis van het eerder uitgevoerde bureauonderzoek zouden archeologische resten uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen aanwezig zijn. Mogelijk zijn de houtskoolbrokken die in boringen 58 en 70 zijn gevonden verwant aan de laag in boring 68 hoewel deze zich in kalkrijke niet-humeuze oeverafzettingen bevinden. Met de gekozen methodiek kan niet worden uitgesloten dat buiten boring 68 archeologische resten aanwezig zijn die zich manifesteren als sporen(niveau) of puntvondsten. Op archeologisch terrein 10.720 zijn twee graven uit de Romeinse tijd geborgen (fig. 7). Puntvondsten (en kleine vlakelementen) kunnen niet met booronderzoek worden opgespoord.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
17
6
Waardestelling en Selectieadvies Conform KNA 4.1 vormen een waardestelling (VS06) en selectieadvies (VS07) van vindplaatsen onderdeel van een standaardrapport (VS05). Uit het booronderzoek blijkt dat in het grootste deel van het plangebied waarschijnlijk geen archeologische resten aanwezig zijn. Ter hoogte van het AMK-terrein is in één boring een (secundaire) archeologische indicator aangetroffen in een ontkalkt niveau. De kans is groot dat op deze plek sprake is van archeologische resten. Er zijn echter te weinig gegevens beschikbaar voor een waardering waardoor geen (inhoudelijk) selectieadvies kan worden opgesteld.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
18
7
Conclusie Verkennend booronderzoek: 1.
Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel?
Het natuurlijke bodemprofiel bestaat uit getijdenafzettingen van de het Laagpakket van Walcheren. Daaronder ligt veen van de Formatie van Nieuwkoop en estuariene afzettingen van het Laagpakket van Wormer (Maasestuarium met beddinggordelnummers 386 en 387). Het bovenste deel van het bodemprofiel bestaat uit een pakket omgewerkte en opgebrachte grond van 20 tot 190 cm dik. De gemiddelde dikte van het omgewerkte en opgebrachte pakket is 85 cm. 2.
Zijn potentiële archeologische niveaus aanwezig, en zo ja, wat is de aard, diepteligging en verbreiding daarvan?
Op basis van de landschappelijke ligging zouden archeologische resten aanwezig kunnen zijn onder het pakket opgebrachte en omgewerkte grond, tussen 20 en 190 cm -mv (7 en -262 cm NAP), en dieper. Tijdens het booronderzoek zijn geen potentiële archeologische niveaus aangetroffen. Het opgeboorde sediment is kalkrijk bevat geen of weinig humus. Bij de aanleg van de Provinciale weg is het oppervlak zoals dat bestond bij inpoldering in de 16e eeuw waarschijnlijk omgewerkt. Het is waarschijnlijk dat eventuele diepere lagen zijn geërodeerd bij de Sint-Elizabethsvloed. Karterend booronderzoek: 3.
Zijn archeologische lagen of indicatoren aanwezig, en zo ja wijzen deze op een vindplaats (geef aard, datering, ligging)?
Archeologische resten zouden zich manifesteren als archeologische laag die is ontstaan door langdurig gebruik van een beloopbaar niveau. Dergelijke lagen zijn herkenbaar als ontkalkte humeuze laag, eventueel met archeologische indicatoren. Tijdens het karterend booronderzoek zijn in drie boorprofielen in het oosten van het plangebied houtskoolbrokken en -spikkels gevonden. Ter plaatse van boorpunt 68 is een potentiële archeologische laag aanwezig herkenbaar als een laag kalkloze grijsbruine uiterst siltige klei met houtskoolspikkels. Er zijn geen indicatoren gevonden waarmee de potentiële archeologische laag kan worden gedateerd. In de rest van het plangebied liggen onder het omgewerkte en opgebrachte pakket kalkrijke getijdenafzettingen zonder archeologische lagen. De kans op archeologische resten in de rest van het plangebied wordt daarom als klein ingeschat. Eindoordeel: 4.
Indien (mogelijk) archeologische waarden aanwezig zijn: a) Worden deze archeologische waarden verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze? Ter hoogte van boorpunt 68 in het oosten van het plangebied zouden archeologische resten kunnen worden verstoord wanneer graafwerkzaamheden dieper reiken dan 40 cm -mv.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
19 Ook bij graafwerkzaamheden in de ongeroerde natuurlijke afzettingen in de rest van het plangebied zouden archeologische resten kunnen worden verstoord. Echter, de kans op verstoring van archeologische resten wordt klein wordt ingeschat omdat buiten boring 68 geen archeologische lagen aanwezig zijn. b) Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze archeologische waarden? Om voldoende rekening te houden met archeologische resten wordt geadviseerd bodemingrepen dieper dan 20 cm onder het huidige maaiveld (-77 cm NAP) ter hoogte van boorpunt 68 te vermijden (fig. 6). Voor de rest van het plangebied worden geen maatregelen geadviseerd. 5.
Indien vervolgonderzoek nodig is: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt?
Ter hoogte van boring 68 manifesteren archeologische resten zich waarschijnlijk als archeologische laag of puntvondsten. Om deze locatie nader te onderzoeken is een proefsleuvenonderzoek de meest geschikte methode.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
20
8
Advies Bureau voor Archeologie adviseert op een locatie in het oosten van het plangebied een vervolgonderzoek uit te voeren indien bodemingrepen dieper reiken dan 20 cm -mv (zie fig. 6 achterin het rapport). Bureau voor Archeologie adviseert de rest van het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Hoeksche Waard.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
21
9
Literatuur Actueel Hoogtebestand Nederland. 2018. ‘AHN3’. Digitale Hoogtekaart. https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/. Bosch, J.H.A. 2008. ‘Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1: Op basis van de Standaard Boor Beschrijvingsmethode versie 5.2’. 2008-U-R0881/A. Deltares-rapport. Huizer, J., M. Benjamins, en S. van der A. 2014. ‘De archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart voor de Hoeksche Waard’. ADC Heritage H 034. Amersfoort. Kadaster, en PDOK. 2014. ‘AHN2 en 3 - WCS service’. http://nationaalgeoregister.nl. Nederlands Normalisatie Instituut. 1989. Geotechniek: classificatie van onverharde grondmonsters. Delft: Nederlands Normalisatie-instituut. Roodenburg, F. 2021. ‘Provincialeweg ter hoogte van de Polderweg, Maasdam, gemeente Hoeksche Waard: een bureauonderzoek’. 1031. Bureau voor Archeologie Rapport. Bureau voor Archeologie.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
Figuren
HKB1 HKS1
HKB1
Figuur 2: Boorpuntenkaart en relevante archeologische indicatoren houtskoolbrokken (HKB1) en -spikkels (HKS1).
Figuur 3: Getekende boorprofielen in schematische doorsnedes.
24
Figuur 4: Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018). Alle hoogtematen zijn weergegeven in meters NAP.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
25
Maas estuarium Calais / Wormer (385) Zwijndrecht (206) Maas estuarium (385 en 386)
Gorkum-Arkel benedenstrooms (387) Maas estuarium Duinkerke / Walcheren (386)
Nr.
Naam
Datering
Opmerkingen
206 Zwijndrecht
4020 tot 3210 BP (circa 2550 tot 1450 voor Chr.)
De datering van deze beddinggordel is een schatting.
385 Maas estuarium ‘Calais / Wormer’
7100 tot 4000 BP (circa 6000 tot 2500 voor Chr.)
Dit is een initiële reconstructie van het estuarium moet nog worden verbeterd.
386 Maas estuarium ‘Duinkerke /Walcheren’
4020 tot 700 BP (circa 2550 voor Chr. tot 1250 na Chr.)
Oorspronkelijk een Maasmonding. Dit is een initiële reconstructie van het estuarium en moet nog worden verbeterd.
387 Gorkum-Arkel benedenstrooms (Maas en Rijn)
6150 tot 5590 BP (circa 5100 tot 4450 voor Chr.)
Begin van sedimentatie valt samen met de eerste Maassystemen bij Rotterdam rond 7.000 voor Chr. Het einde van de sedimentatie valt samen met de beëindiging van sedimentatie in de Gorkel-Arkel beddinggordel.
Figuur 5: Beddinggordelkaart en boringen. De boringen waarin beddingafzettingen zijn aangetroffen zijn met oranje gemarkeerd. De boring waarin restgeulafzettingen zijn aangetroffen is met groen gemarkeerd.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
26
Figuur 6: Voor de rood gearceerde zone wordt geadviseerd bodemingrepen te vermijden dieper dan 20 cm -mv of een archeologisch proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Een detailweergave staat in fig. 7
Figuur 7: Detail weergave advies.
Bureau voor Archeologie Rapport 1092
Maasdam Provincialeweg N217 Polderweg
Bijlage 1: Boorbeschrijvingen nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder 37
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
70 klei
matig zandig; zwak grindig; zwak humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
70
100 klei
matig zandig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; oever
100
120 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
120
160 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
160
170 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
170
280 zand
zwak siltig
matig fijn grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis scherp
280
400 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
bosveen
38
grondwaterstand tijdens boring: 130 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
30 klei
sterk zandig; zwak grindig; zwak humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
30
75 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder 75
110 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
110
130 klei
sterk siltig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
130
160 klei
zwak zandig; zwak humeus
donker-bruin- kalkloos grijs
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
weinig zwarte vlekken; basis geleidelijk; cultuurlaag; boor raakt hard object
160
200 klei
zwak zandig
bruin-grijs
kalkarm spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor zandbrokjes; basis geleidelijk
200
240 klei
sterk siltig
blauw-grijs
kalkloos spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis scherp
240
250 klei
zwak zandig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; zandlagen
39
grondwaterstand tijdens boring: 160 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
25 klei
uiterst siltig; matig humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; bouwvoor
25
70 klei
matig zandig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; omgewerkte grond; kiezels
70
100 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; Duinkerken III
100
130 klei
uiterst siltig; zwak humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis scherp; kiezel, cultuurlaag
130
155 klei
sterk siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
zandlagen; basis scherp; zandlagen 2, geulafzettingen
155
200 zand
zwak siltig
matig grof grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig kleine spreiding; zand afgerond; geulafzettingen Oude Maas
weinig roestvlekken
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder 40
grondwaterstand tijdens boring: 130 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
75 klei
matig zandig; zwak grindig; matig humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
75
85 klei
matig zandig
licht-bruingrijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; omgewerkte grond
85
95 zand
zwak siltig
matig grof grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis scherp
95
100 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk
100
110 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; lijkt geroerd
110
130 klei
zwak zandig; matig humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; spoor kleibrokjes; basis scherp; op deze diepte mogelijk cultuurlaag in 39, ik twijfel; deze laag is waarschijnlijk geroerd
130
200 zand
zwak siltig
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig kleine spreiding; zand afgerond
matig fijn grijs
kalkrijk
41
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
80 zand
zwak siltig; matig fijn bruin-grijs zwak grindig; zwak humeus
kalkrijk
80
100 klei
matig zandig; matig humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
100
125 klei
sterk siltig
licht-bruingrijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand matig afgerond; basis scherp; omgewerkte grond
spoor ijzerconcreti es
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; bouwvoor
weinig ijzerconcreti
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis scherp; Duinkerken III
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder es 125
160 klei
uiterst siltig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; venig, detrituslaagjes
160
180 klei
sterk siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis geleidelijk; veenlaagjes
180
250 klei
sterk siltig; matig humeus
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; venig
250
350 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk
350
400 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk; hout
42
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
60 klei
sterk zandig; zwak grindig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkrijk
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; opgebrachte grond
60
70 zand
zwak siltig
kalkloos
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand hoekig; basis scherp; opgebrachte grond
70
130 klei
zwak zandig
grijs-bruin
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
130
145 klei
zwak zandig
grijs-bruin
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
145
160 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
160
170 klei
zwak zandig; zwak humeus
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor zwarte vlekken; basis geleidelijk; humeus laagje
170
220 klei
zwak
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van
zandlagen
matig grof grijs
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder zandig
Walcheren
43
grondwaterstand tijdens boring: 120 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
50 klei
matig zandig; matig humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
50
80 klei
zwak zandig; sterk grindig; sterk humeus
donker-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk
80
120 klei
uiterst siltig; sterk grindig
donker-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
120
125 klei
uiterst siltig; sterk grindig
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
125
140 klei
zwak zandig; zwak grindig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; omgewerkte grond
140
200 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
wad-kwelder
spoor roestvlekken
44
grondwaterstand tijdens boring: 130 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
80 klei
matig zandig; zwak grindig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
80
120 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; omgewerkte grond
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis scherp; Duinkerken III
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis scherp; vegetatieniveau, laklaag
boven onder 120
125 klei
sterk siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
125
170 klei
sterk siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
slap; basis geleidelijk
170
400 klei
sterk siltig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
matig slap; zandlagen; mogelijk restgeul
45
grondwaterstand tijdens boring: 60 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
50 klei
zwak zandig; matig grindig; matig humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk
50
70 klei
zwak zandig; matig humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; omgewerkte grond
70
120 klei
matig zandig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; intact, oever
120
140 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
140
160 klei
uiterst siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis scherp
160
180 veen
zwak kleiig
donker-bruin kalkloos
7cmEdelman
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk
180
220 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
slap; basis geleidelijk
220
250 klei
matig siltig; zwak humeus
grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
matig slap; hout, takjes
spoor roestvlekken
spoor roestvlekken
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder 46
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
20 klei
sterk zandig; zwak humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; opgebrachte grond
20
100 klei
matig zandig
grijs-bruin
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor zwarte vlekken; spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; opgebrachte grond
100
120 klei
matig zandig
grijs-bruin
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor donker-bruine vlekken; spoor schelpmateriaal; spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; opgebrachte grond
120
150 klei
matig zandig
grijs-bruin
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor zwarte vlekken; spoor schelpmateriaal; spoor kleibrokjes; basis scherp; opgebrachte grond
150
200 klei
zwak zandig
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor zwarte vlekken; basis geleidelijk
200
240 klei
zwak zandig
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor veenbrokjes; basis geleidelijk
240
280 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
bosveen; houtbrokjes
47
grondwaterstand tijdens boring: 160 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
60 klei
uiterst siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis scherp; bouwvoor
60
90 klei
matig zandig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig stevig; basis geleidelijk; Duinkerken III
90
150 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; mogelijk oever- of kwelderafzetting
150
190 klei
matig zandig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; mogelijk oeverafzetting
190
200 klei
matig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van
mogelijk oever
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder zandig
Walcheren
48
grondwaterstand tijdens boring: 160 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
30 klei
sterk zandig; zwak grindig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp
30
70 klei
zwak zandig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; omgewerkte grond
70
120 klei
matig zandig
bruin-grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
120
160 klei
matig zandig
bruin-grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk
160
175 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis scherp
175
180 veen
mineraalar m
bruin-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis scherp; pluk gras, zegge, lastig doordraaibaar
180
200 klei
matig siltig; sterk humeus
donker-bruin- kalkloos grijs
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
49
grondwaterstand tijdens boring: 140 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
45 klei
uiterst siltig; zwak humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
45
80 klei
sterk siltig
bruin-grijs
kalkrijk
80
110 klei
sterk siltig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis scherp; bouwvoor
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig stevig; basis geleidelijk; Duinkerken III
weinig roestvlekken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig stevig; basis geleidelijk; oever
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis geleidelijk; komafzetting
boven onder 110
140 klei
zwak siltig
grijs
kalkrijk
140
240 klei
sterk siltig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
zandlagen; basis geleidelijk; rietresten, mogelijk restgeul
240
400 klei
matig zandig; zwak humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
zandlagen; mogelijk restgeul
50
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
60 klei
zwak zandig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkrijk
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis geleidelijk; omgewerkte grond
60
90 klei
zwak zandig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor grijze vlekken; spoor schelpmateriaal; basis geleidelijk; omgewerkte grond
90
120 klei
uiterst siltig
grijs-bruin
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; oever, wel nog baksteenspikkels op 120 cm -mv
120
140 klei
uiterst siltig; zwak humeus
donker-bruin- kalkarm grijs
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; zwak groen-oranje roestzweem
140
150 klei
uiterst siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
150
160 klei
zwak zandig
grijs-bruin
kalkrijk
weinig roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
160
210 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
weinig roestvlekken
51
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
30 klei
sterk zandig;
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; omgewerkte grond
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder zwak grindig; zwak humeus 30
60 klei
sterk zandig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkrijk
spoor spoor baksteen 7cmroestvlekken Edelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
doorworteling; basis geleidelijk; omgewerkte grond; plastic
60
120 klei
zwak zandig
bruin-grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor zwarte vlekken; spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; omgewerkte grond
120
180 klei
sterk siltig
blauw-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor plantenresten; basis geleidelijk
180
200 klei
sterk siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
spoor plantenresten; basis geleidelijk
52
53
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
80 klei
zwak zandig; matig humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis geleidelijk; omgewerkte grond
80
120 klei
zwak zandig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor kleibrokjes; basis scherp; omgewerkte grond; baksteenspikkels op 90 cm -mv
120
150 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis geleidelijk; intact
150
195 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis geleidelijk; geband, humeuze lagen, centimeter gelaagdheid
195
230 veen
sterk kleiig
grijs-bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk
230
250 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren grondwaterstand tijdens boring: 140 (cm -
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder mv) beschrijver: I. Beckers 0
50 klei
uiterst siltig; zwak humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis scherp; bouwvoor
50
70 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
stevig; basis geleidelijk; Duinkerken III
70
120 klei
uiterst siltig
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
matig stevig; basis geleidelijk; kreekoever, soh1
120
170 klei
sterk siltig; zwak humeus
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig slap; basis geleidelijk; mogelijk kreekoever
170
200 klei
matig siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
slap; komafzettingen
weinig roestvlekken
54
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
50 klei
sterk zandig; zwak grindig; zwak humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; opgebrachte grond
50
90 klei
matig zandig; zwak grindig
bruin-grijs
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor zandbrokjes; basis scherp; opgebrachte grond
90
140 zand
zwak siltig
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand matig afgerond; spoor schelpmateriaal; basis scherp; opgebrachte grond
140
150 klei
zwak zandig; zwak humeus
donker-grijs
kalkloos
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
veel zwarte vlekken; basis scherp; mogelijk archeologisch niveau
150
200 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
zandlagen
matig grof grijs
kalkrijk
weinig baksteen
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder 55
grondwaterstand tijdens boring: 150 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
30 klei
matig zandig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig stevig; basis scherp; bouwvoor
30
120 zand
zwak siltig
matig grof licht-grijs
kalkrijk
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand matig afgerond; basis scherp; opgebrachte grond
120
145 klei
matig siltig
grijs
kalkloos
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
slap; basis geleidelijk; komafzettingen
145
155 klei
sterk siltig; zwak humeus
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
slap; basis geleidelijk; vegetatieniveau
155
200 klei
matig zandig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
zandlagen; veenbrokjes, mogelijk kreekoever
56
grondwaterstand tijdens boring: 120 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
55 klei
matig zandig; zwak humeus
donker-grijs- kalkrijk bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp
55
90 zand
zwak siltig
matig grof grijs-bruin
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis geleidelijk; opgebrachte grond
90
95 zand
zwak siltig
matig grof grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis geleidelijk; opgebrachte grond
95
130 zand
zwak siltig
matig grof grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis geleidelijk; opgebrachte grond
130
135 zand
zwak siltig
matig grof zwart
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig kleine spreiding; zand afgerond; basis geleidelijk; opgebrachte grond; slootbodem
135
140 klei
matig siltig; matig humeus
donker-bruin- kalkloos grijs
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; intact
140
145 klei
uiterst siltig
grijs
4cm- Guts
Laagpakket van
basis geleidelijk
kalkrijk
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder Walcheren 145
155 veen
sterk kleiig
donker-grijs- kalkloos bruin
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
155
200 klei
sterk siltig; zwak humeus
bruin-grijs
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
kalkarm
57
58
basis geleidelijk
grondwaterstand tijdens boring: 80 (cm mv) beschrijver: F. Roodenburg 0
30 klei
zwak zandig; zwak grindig; zwak humeus
donker-grijs- kalkloos bruin
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis scherp; opgebrachte grond
30
70 klei
matig zandig; zwak humeus
grijs-bruin
kalkloos spoor roestvlekken
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; omgewerkte grond
70
100 klei
zwak zandig
grijs-bruin
kalkrijk
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
spoor kleibrokjes; basis geleidelijk; omgewerkte grond
100
160 klei
sterk siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
slap; spoor plantenresten; basis geleidelijk; omgewerkte grond; brokken organische materiaal
160
190 klei
sterk siltig; zwak humeus
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Opgebrachte en omgewerkte grond
zeer slap; basis scherp; omgewerkte grond; brokken organische materiaal
190
220 klei
sterk siltig; zwak humeus
donker-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
zeer slap; basis scherp; lijkt natuurlijke afzetting
220
275 veen
sterk kleiig
grijs-bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk
275
400 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
onderin hout
grondwaterstand tijdens boring: 160 (cm -
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder mv) beschrijver: A. de Boer 0
30 klei
matig zandig; matig humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk
30
70 klei
matig zandig; sterk grindig; matig humeus
donker-bruin- kalkrijk grijs
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
basis geleidelijk; opgebrachte grond
70
120 klei
zwak zandig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig spoor roestvlekken houtskoolbrokken
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; intact
120
130 klei
zwak zandig
bruin-grijs
kalkrijk
weinig roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk; intact
130
165 klei
matig zandig
grijs
kalkrijk
spoor roestvlekken
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis scherp
165
200 klei
uiterst siltig; matig humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
veel zwarte vlekken; weinig schelpmateriaal; mogelijk restgeulafzetting
59
grondwaterstand tijdens boring: 110 (cm mv) beschrijver: I. Beckers 0
30 klei
uiterst siltig; matig humeus
donker-bruin- kalkloos grijs
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis scherp; bouwvoor
30
90 klei
uiterst siltig; zwak humeus
donker-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
matig stevig; basis scherp; omgewerkte grond; kiezel
90
160 klei
sterk siltig
grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
slap; basis geleidelijk; komafzettingen
160
180 klei
sterk siltig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
slap; basis geleidelijk; venig, rietresten, vegetatieniveau
180
200 klei
zwak siltig
grijs
kalkloos
3cm- Guts
Laagpakket van
matig slap; komafzettingen
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)
kalk
nieuwvormingen
antropogene boortype bijmengingen
Interpretatie
overig
boven onder Walcheren 60
61
grondwaterstand tijdens boring: 130 (cm mv) beschrijver: A. de Boer 0
50 klei
matig zandig; zwak humeus
bruin-grijs
kalkrijk
50
70 klei
zwak zandig
grijs-bruin
kalkrijk
70
100 klei
zwak zandig; zwak humeus
donker-grijs
100
120 klei
uiterst siltig; zwak humeus
120
150 klei
150
spoor baksteen 7cmEdelman
Opgebrachte en omgewerkte grond
stevig; basis geleidelijk; omgewerkte grond
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
weinig schelpmateriaal; basis geleidelijk
donker-grijs
kalkrijk
7cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
uiterst siltig; zwak humeus
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
zandlagen; basis geleidelijk
240 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
matig slap; weinig plantenresten; hout
240
260 klei
matig siltig; sterk humeus
donker-grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Walcheren
basis geleidelijk
260
280 klei
zwak zandig
grijs
kalkrijk
3cmEdelman
Laagpakket van Walcheren
basis scherp
280
300 veen
mineraalar m
bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
basis geleidelijk
300
320 klei
uiterst siltig
grijs
kalkrijk
3cm- Guts
Laagpakket van Wormer
basis scherp
320
400 veen
zwak kleiig
grijs-bruin
kalkloos
3cm- Guts
Formatie van Nieuwkoop
bosveen
weinig roestvlekken
grondwaterstand tijdens boring: 100 (cm -
nr.
grens (cm - grond bijmenging mediaan kleur mv)