bijlage 1d 2017 01 23 Werkboek Goudswaard V4 DEF-printversie 150dpi dubbelzijdig Atelier1op1

Gebiedsontwikkeling Goudswaard noties ruimtelijke kwaliteit Werkboek

Definitieve versie_23 januari 2017

Inhoudsopgave INTRODUCTIE 4 - Voorwoord door Miranda Reitsma - Doel - Aanpak SAMENVATTING 6 - 10 noties voor ruimtelijke kwaliteit

SLOT - Meerwaarden voor Goudswaard

53 54

Verantwoording Colofon

56 57

RUIMTELIJKE ONTWIKKELING 8 - Context: regionale ontwikkeling 8 - Geschiedenis Goudswaard 12 - Goudswaard nu + initiatieven 16 - Planvorming tot nu toe 18 GEBRUIKSWAARDE - Vitaliteit dorp & regio - Realiseren getijnatuur - Waardenketens Goudswaard: van dag naar verblijfsrecreatie - Deltaproof

25 27 30 32 34

BELEVINGSWAARDE - Identiteit - Ruimtelijke dragers voor ontwikkeling - Aansluiting ruimtelijke systemen: verblijfskwaliteit

10 36 38 40

TOEKOMSTWAARDE 47 - Sociaal-economisch duurzaam 48 - Delta-innovatie 49 - Energielandschap 50 - Tijdslijnen & synergie 51

3

Introductie De gebiedsagenda Hoeksche Waard West is door de gebiedsontwikkeling van Leenherenpolder in een stroomversnelling gekomen. Er zijn met belanghebbenden schetssessies en een atelier gehouden. De bedoeling is dat deze leiden tot een gezamenlijk plan. Vanuit het kwaliteitsteam wordt de behoefte gevoeld om dit al langer lopende gebiedsproces te documenteren om zicht te krijgen op de overwegingen die rond het gebied worden gemaakt en de wijze waarop dit gebeurt. Hieruit kan lering worden getrokken voor andere ontwikkelingen in de Hoeksche Waard. De sessies en het atelier hebben geleid tot dit werkboek, waarin opgenomen de belangrijkste gebruikswaarden, belevingswaarden en toekomstwaarden voor de Leenherenpolder en omgeving. U vindt hier kennis over de belangrijkste lokale cultuurhistorische waarden en ruimtelijke typologie

4

van dorp. Dat laat mogelijkheden zien om met nieuwe ontwikkelingen aansluiting te zoeken bij Goudswaard en het dorp nog te versterken. Het biedt de context om losser te denken van de concrete posities van partijen en toe te werken naar een samenhangende visie op het geheel. Ook biedt het een doorkijk naar de langere termijn opgaven die op de Hoeksche Waard afkomen. Maar bovenal is het bedoeld als inspiratie voor het vervolgproces en als ruimtelijk afwegingingskader voor verdere adviezen van het kwaliteitsteam. Miranda Reitsma voorzitter kwaliteitsteam Hoeksche Waard

Doel Sinds 2015 worden in de Hoeksche Waard verkenningen gedaan voor gebiedsontwikkeling. Dit heeft in 2015 geleid tot de gebiedsagenda; met kansen voor natuur en recreatie om de vitaliteit van de dorpen op peil te houden. Een van deze dorpen in Goudswaard. Sinds 2000 zijn er plannen voor Goudswaard om de Leenheerenpolder te ontpolderen en hier getijnatuur te realiseren. Hiermee kan Leenheerenpolder een belangrijke onderdeel worden van de regionale ambitie ‘Nationaal Park Haringvliet’. Maar dat betekent ook het einde van een agrarische polder en de bedrijven die daarbij horen. Door alle betrokkenen zijn separaat plannen gemaakt om deze nieuwe episode voor Leenheerenpolder in te luiden. De vraag is hoe deze plannen voor natuur en recreatie elkaar en het dorp Goudswaard kunnen versterken. Om de mogelijkheden voor synergie tussen de verschillende plannen verder te onderzoeken is er in september 2016 een gezamenlijke verkenning gestart, met als doel om uiteindelijk tot een gezamenlijk plan te komen dat meer is dan de som der delen. Onderdeel daarvan was dit ontwerpend onderzoek en een gezamenlijke schetssessie van 30 september 2016 dat in opdracht van de projectgroep en onder leiding van de voorzittervan het kwaliteitsteam is opgesteld.

Het ontwerpend onderzoek had als doel om kijken welke ruimtelijke kwaliteiten en verknopingen belangrijk zijn voor de ontwikkeling van Goudswaard om daarmee de nieuwe ontwikkelingen op een goede manier te kunnen inpassen. De onderdelen van dit onderzoek zijn bedoeld om inzicht te geven in deze relaties, zonder vooruit te lopen op de oplossing. Met andere woorden, ze zijn geen blauwdruk van de eindoplossing, maar eerder een excercitie om tot de juiste opgave te komen. Binnen de gezamenlijke uitgangspunten - gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde zijn aan de hand van de discussies, schetsen en deelstudies enkele bandbreedtes onderzocht voor het historisch, programmatisch, ruimtelijk en procesmatig inpassen van de toekomstige ontwikkeling van Leenheerenpolder. Deze zijn uiteindelijk samengevat in 10 noties voor Goudswaard waarmee de nieuwe ontwikkelingen tegemoet kunnen worden getreden.

Aanpak Het ontwerpend onderzoek is faciliterend geweest voor het verkenningsproces dat van september tot december 2016 plaatsvond. Na de openingsbijeenkomst (21 sept 2016) is er gekeken naar de ontstaansgeschiedenis en plangeschiedenis van Goudswaard, waaruit overeenkomsten en verschillen zijn genoteerd. Deze is vervolgd met een verkenning van woonmilieus die geschikt zouden zijn om aan te sluiten bij de beoogde natuurontwikkeling van Goudswaard en besproken tijdens de schetssessie. Deze woonmilieus zijn uiteindelijk uitgewerkt in verblijfskwaliteiten waarin is voortgeborduurd op bestaande of nieuwe landschapskenmerken van Goudswaard. Verder is gekeken naar de programmatische relaties tussen het dorp en Leenheerenpolder bij de verschillende planvarianten. Tot slot is er een tijdslijn opgesteld waarin de plangeschiedenis en de huidige stand van zaken is gerepresenteerd vanuit drie maatschappelijke ontwikkelingen: natuurontwikkeling, sociaal-ruimtelijke ontwikkeling, agrarische ontwikkeling en de synergie daartussen. Ambitie De ambitie van de verkenning was om te komen tot een gezamenlijk plan dat meer is dan de som der delen. De resultaten van dit ontwerpend onderzoek ondersteunen dit zoekproces door in te gaan op de nieuwe identiteit van het gebied, gebiedseigen bouwen en verknoping van de nieuwe ontwikkelingen binnen de huidige structuur van Goudswaard.

De uitkomst geeft een overzicht van ruimtelijke en programmatische kansen voor het vervolgproces en planvorming.

5

Samenvatting: In dit werkboek wordt verslag gedaan van het ontwerpend onderzoek dat heeft plaatsgevonden voor de ontwikkeling van Goudswaard en Leenheerenpolder in het najaar van 2016. Het ontwerpend onderzoek is verricht op verschillende aspecten, van historisch onderzoek tot verblijfskwaliteit. Belangrijk onderdeel zijn de plannen van en de schetssessies met partijen in het gebied. Deze twee pagina’s geven een overzicht van de 10 noties voor ruimtelijke kwaliteit die uit deze studies voortgekomen zijn.

1: Leg programmatisch een verbinding met Nationaal Park Haringvliet en waardenketen Tiengemeten, bv. door het aanbieden van locatiespecifiek (natuur)verblijf en (water)vervoer. Ontwikkel de haven van Goudswaard als westerlijke waterpoort met waterverbindingen naar de Bernisse en Tiengemeten. [G2] Onderzoek ook de mogelijkheiden voor samenwerking tussen landbouw en natuurbeheer, bv. voor het oogsten van biomassa. [T1]

2: De ontmoeting van de natuurontwikkeling in Leenheerenpolder en het dorpse systeem zit op de rand. Het vormgeven van deze rand met natuur en evt. vastgoed is de kern van de opgave. [RO1] 3: Zorg voor een goede relatie tussen vastgoedontwikkeling en natuurontwikkeling, zodat een win-win kan ontstaan (‘eco-resort’). Dit levert een gebiedeigen ontwikkeling op van onderscheidende kwaliteit, als bijdrage aan Nationaal Park Haringvliet [G2] Voorbeeld van watergebonden recreatie (foto Stayokay Dordrecht)

4: Bouw Deltaproof, dwz zorg dat vastgoedontwikkeling oftewel drijvend is, of op terpen wordt gebouwd, bestand tegen een stormwateroploop van + 2,6m. Terpen en kaden moeten zorgvuldig worden ingepast ivm grote zichtbaarheid. [G3] 6

10 noties voor ruimtelijke kwaliteit Ruimtelijke dragers voor ontwikkeling:

6: Nieuwe ontwikkelingen moeten de vitaliteit van het dorp versterken. Zorg daarom voor zowel een programmatische als ruimtelijke verknoping met de dorpsstructuur, bv. versterking van het Westdijklint met groene erven en de oude haven. [G1, B3] 7: Ontwikkel de Veerdijk als recreatieve ontsluitings- en/of ontwikkelingsas de kreekzone, de kop en Leenheerenpolder in. Behoud en ontwikkel de kreekzone van t Sandee als park en ontmoetingsplaats met publieke functies. [R1] 8: De vastgoedontwikkeling is de schakel tussen het dorp en de natuur. Hou het laadvermogen van het dorp en de natuurontwikkeling goed in de gaten. Wel of geen ringweg is hierin een belangrijk knikpunt. Er moet geen dubbeldorp ontstaan, dit komt de vitaliteit van het dorp niet ten goede. [B4]

5: Het ensemble voorstraat - dijk - haven vormt het historisch centrum van het dorp en is een belangrijke identiteitsdrager. De oude haven vormt het scharnierpunt met de nieuwe ontwikkelingen in de Leenheerenpolder [B1]

9: Rust is een onderscheidende kwaliteit van Goudswaard. Het nieuwe programma zou deze kwaliteit moeten erkennen en ondersteunen. Ook de unieke ligging direct aan een nieuw natuurgebied speelt hierbij een rol. [B2] 10: Breng in de Leenheerenpolder een goede zonering aan, met natuurrecreatie in de kop en de staart, en een stiltegebied in het midden. Gebruik water als begrenzing (bv. nieuwe kreken).

7

RUIMTELIJKE ONTWIKKELING 8

Context Goudswaard Nationaal park Biesbosch - Haringvliet In het regionaal/provinciaal overleg ‘Landschapstafel Haringvliet’ (najaar 2015) is de ambitie om het Haringvliet als natuur-recreatiepark te ontwikkelen en water als verbinding in te zetten verder opgepakt en uitgewerkt. (zie ook www.haringvliet.nu) Idee is om van Rotterdam een vaarverbinding te laten komen die via Spijkenisse en het Spui aanmeert bij ‘waterpoorten’ Tiengemeten en Stellendam. Als tussenstop zou Piershil-Goudswaard-Ber-

nisse een uitgelezen kans zijn om meer toeristen naar de westpunt te halen. Vanuit hier zou men verblijf kunnen aanbieden voor een weekend Hoeksche Waard, met een bezoek aan Tiengemeten via de Korendijkse slikken of de binnenkreken.

Kaart voor Landschapstafel Haringvliet, waarin versterken van het waternetwerk eerste agendapunt is. (Kaart: Atelier 1:1 / TUD)

9

Recreatie voor vitaliteit Hoeksche Waard geldt al enige jaren als krimp regio. Hoewel de krimp in de hele Hoeksche Waard beperkt is (tot 4%), kan dit voor de gemeente Korendijk oplopen tot 14% (bron). Hiermee komen de voorzieningen in de kernen als Goudswaard en Piershil onder druk te staan. Een van de manieren om de krimp op te vangen is door het aantrekken van (verblijfs)recreatie. Dit zorgt voor aanwas en werkgelegenheid waarmee o.a.de voorzieningen in de dorpen op peil kunnen worden gehouden. De huidige gebiedsagenda kent een een aantal initiatieven voor (verblijfs) recreatie in gemeente Korendijk. Door het onderzoeksbureau Blueconomy is uitgerekend dat initatieven voor verblijfsrecreatie -zoals Swaneblake en Plan Zeelenberg (beiden totaal ca 200 woningen)- 160.000 extra overnachtingen oplevert, 58 extra arbeidsjaren en 1,44 miljoen extra inkomsten voor Hoeksche Waard.

Kaart met krimp en woonaantrekkelijkheid (Atelier 1:1 / TUD 2015)

Plan Zeelenberg 2016

10

De projecten Swaneblake en plan Zeelenberg zijn strategisch om de krimp in Hoeksche Waard West op te vangen en het voorzieningennivo in de dorpen op peil te houden. Beide projecten orienteren zich daarbij op het water als sellingpoint. Swaneblake legt daarnaast een link met zorgeconomie, plan Zeelenberg kan een alliantie aangaan met de natuurontwikkeling, waarbij Goudswaard zich als ‘natuurrecreatiepoort’ kan gaan profileren. Omdat de woonkwaliteit in deze kernen beter kan, is het belangrijk dat de plannen een positieve bijdrage zijn aan de ruimtelijke kwaliteit van de dorpen (geen kwantiteit, maar kwaliteit).

Verblijfsrecreatie

Tweede woningen

Een manier om het recreatieve programma in het gebied te vergroten is om de stap te maken van dag- naar verblijfsrecreatie. Rondom Goudswaard/Piershil zou een verblijfscluster kunnen worden gevoegd, mits de attractiewaarde van dit gebied wordt vergroot, door bv. de verblijfsrecreatie te ontwikkelen in samenhang met bv. de natuurontwikkeling in Leenheerenpolder. Denk hierbij bv. aan eco-lodges.

Naast verblijfsrecreatie kan ook worden gedacht aan het ontwikkelen van tweede woningen in het gebied. Hiermee zou Hoeksche Waard het profiel kunnen volgen van bv. Loosdrechtse plassen: een waterrijk, groen gebied op een paar uur rijden van de stad. Indien Hoeksche Waard de ontwikkeling wil gebruiken om de leefbaarheid te vergroten is het belangrijk dat nieuwe plannen in samenhang met de oude kernen ontwikkeld worden, om te voorkomen dat er ‘twee werelden’ ontstaan.

Op dit moment is de beddencapaciteit in Hoeksche Waard West nog beperkt (1 hotel, enkele B&B’s, totaal ca 75 bedden). Plannen als Swaneblake en Zeelenberg (totaal ca 200 woningen) voegen hieraan een behoorlijke capaciteit toe. De vraag is hoe deze nieuwe ontwikkelingen zich verhouden tot reeds bestaande accomodaties. Voorkomen moet worden dat ontwikkelingen elkaar wegconcurreren. Naast nieuwe ontwikkellokaties kan ook worden gedacht aan inbreidingslokaties, zoals B&B’s in de dorpen, logeren bij de boer en accomodaties in nieuwe landgoederen. Dit komt het landschapsbehoud ten goede.

Voorbeeld gebiedontwikkeling Holwerd aan Zee in Friesland: hierin wordt een nieuwe kreek-inlaat gecombineerd met gebiedsontwikkeling (eilanden) en een dorpshotel in leegstaande panden, zodat zowel oud als nieuw profiteren en de aantrekkelijkheid van het gebied als geheel wordt verbeterd.(bron: www.holwerdaanzee.nl) Vakantiewoning aan de Binnenbedijkte Maas in Hoeksche Waard Oost. Het ontwikkelen van tweede woningen op een steenworp afstand van de stad lijkt op het profiel van de Loosdrechtse plassen, dat zeer succesvol is. (foto: Inspiratiekader gebiedseigen bouwen - deel 1)

11

Goudswaard toen

Goudswaard als plaat aan holocene oerkreek, ca 100 nC Op deze kaart is in rood de holocene kreek aangegeven (ca 100 nC) die liep vanaf Hoek van Holland tot diep in de Hoeksche Waard. De hoofdtak liep langs Piershil, Goudwaard vormde toen al een stevige zandplaat en kreeg alleen een ondiepe zijtak (het huidige Sandee). De kop van Leenheerenpolder maakte deel uit van de buitenbocht richting Haringvliet. Bij de st. Elisabethsvloed van 1421 werd de waterhuishouding in het gebied grondig gewijzigd, en raakten Goudswaard en Piershil als eilanden los van het land van Putten. (bron: bewerking van kaart dinoloket Holoceen) 12

Eerste inpoldering eiland Goudswaard, ca 1439 Op deze kaart is een historische kaart uit 1498 weergegeven, met daarin de eerste inpoldering van de Oude Korendijkse Polder uit 1439, gevolgd door herbedijkingen na overstromingen in 1456 en 1471, waarbij de oosterlijke Nieuwe Korendijkse polder werd meebedijkt. In deze tijd was Goudswaard een eiland, en de Leenheerenpolder nog waterland, met links van de haveningang enkele gorzen. (bron: Ars Virens)

Historische ontwikkeling

Seriele inpoldering Goudswaard, ca 1500 - 1700 Op deze kaart is de serie van inpolderingen te zien rondom Goudswaard. Buitendijks gelegen gorzen en slikken slibten op en veranderden in rietlanden die uiteindelijk werden binnengedijkt. Dit gebeurde in twee etappes: - middenschil: de Molenpolder en de oosterlijke polder rond 1600 - buitenschil: de Leenheerenpolder, de Noordpolderen de eendragtspolder in 1700. - De Korendijkse Slikken zijn niet bedijkt en geven een goed beeld van het buitendijkse land wat Leenheerenpolder ooit was. (bron: TU Delft, IPDD)

Goudswaard 1879 Op de kaart van Goudswaard uit 1879 is de groei van het dorp Goudswaard te zien, dat zich ontwikkelt als Kreekrugdorp volgens de opbouw van een voorstraatdorp, met de dijk, de haven en de voorstraat als hart van het dorp.Ook de polderstructuur als produktieland is goed te zien. Goudswaard floreerde als akkerland (‘Korendijk’), en later ook de bollenteelt (ca 1900). Veel polders zijn later herverkaveld waardoor de oorspronkelijke slotenstructuur gedeeltelijk is verdwenen. Bij Leenheerenpolder is de havenzone buitendijks gelaten, waardoor de oude kreekstructuur nog goed herkenbaar is. De kop van Leenheerenpolder wordt gevormd door de veerdijk, met een voetveer naar Bernisse. 13 Verderop langs de ronding lag rond 1900 een zalmkwekerij. (bron: topotijdreis.nl)

Stedelijke dragers Goudswaard Op basis van de ontstaansgeschiedenis van Goudswaard kunnen de volgende stedelijke structuren worden onderscheiden, als drager voor evt. nieuwe ontwikkeling:

Veerstoep Monumentale boerderij

Voorstraat-dorp Ensemble haven - dijk - Voorstraat

Veerdijk Erven LHP Bebouwde havenkade Molen (1694) en binnenspui Gemaal Kerk aan ‘Voorstraat’

Westdijk Boerenerven aan de dijk

Bunkers 14

Landschappelijke dragers Goudswaard Op basis van de ontstaansgeschiedenis van Goudswaard kunnen de volgende landschappelijke structuren worden onderscheiden, als dragers voor evt. nieuwe ontwikkeling

Hoofdwatergang

Leenheerenpolder als landschappelijke eenheid (3e generatie)

Gorzenkraag langs het Spui Voormalige polderverkaveling kreekzone (buitendijks) Veerdijk Molenpolder (2e generatie) Oude haven Binnenspui beplante erven aan de dijk kreekzone (binnendijks) Westdijk, grens met diepere Korendijkse polder (1e generatie)

15

Goudswaard nu

Goudswaard nu Goudswaard nu is de afgelopen decennia ruimtelijk niet veel veranderd, m.u.v. de ruilverkavelingen en de oosterlijke aanwas van het dorp. Wel is het dorp is onderhevig aan krimp en veel winkels zijn verdwenen. Om die reden wordt er nu gekeken naar mogelijkheden om met natuur en recreatie de leefbaarheid van het dorp te bestendigen. De historische kern van het dorp aan de haven, de oude kreek en de polderstructuren bieden daarvoor goede aanknopingspunten. 16

Hoogtekaart Goudswaard Leenheerenpolder ligt nu op ca - 0,7m NAP. Bij het toekomstig ontpolderen van LHP komt het gebied grotendeels blank te staan (+ 0,15m NAP, bij hoogwater +2,6m), met resten van oude oeverwallen als hogere delen (+0,5m NAP), en ontwateringsstructuren als diepere zones. De primaire dijk zelf ligt op + 4,3m NAP, de Spuikade op +3,7m NAP. (bron: ahn.nl)

HaskoningDHV Nederland B.V.

Goudswaard nu Voor Goudswaard gelden momenteel een aantal projecten die in uitvoering zijn.

Leenheerengorzenpolder + buitengorzen

Dit betreft natuurontwikkeling, dat in 2017 zal worden uitgevoerd

Dijkversterking Goudswaard Onlangs is de dijkversterking rondom Goudswaard uitgevoerd. De dijk van de Molenpolder is aan de buitenzijde versterkt met betonnen basaltblokken. Ter hoogte van de haven is een betonnen keermuur geplaatst. Waterschap Hollandse Delta/Dijkversterking Spui Oost LW-AF20122597/RK De kruin van de dijk is verhoogd. In de plannen zijn geen recreatievoorOpenbaar zieningen, zoals fietspaden en uitzichtpunten/bankjes opgenomen. (bron: waterschap)

4 februari 2014, versie v2.0 - 11 -

17

Goudswaard straks

Een overzicht van de planvorming voor Leenheerenpolder 2010-2016

Plan ontpoldering Leenheerenpolder 2010 Plan van de provincie, die Leenheerenpolder in 2009 aankocht. Naast het aanbrengen van nieuwe kreken is op een goede manier nagedacht over de recreatieve ontsluiting voor een brede doelgroep. Ook voorzagen zij continuering van agrarisch gebruik in de kop. De zone oude haven/kreek werd bestempeld als ‘natuureducatie-gebied’. Een publieke functie, vanaf waar de rest van het gebied kon worden verkend (oa via water) (bron: Prov. ZH) 18

Alternatief plan ontpoldering Leenheerenpolder 2011 - B. Ampt De voorgenomen ontpoldering van Leenheerenpolder stuitte op weerstand. Door de boer B. Ampt is daarom een alternatief natuurpolder-plan ontwikkeld met behoud van kleinschalige akkerbouw en veeteelt met natuurbeheer en boerengolf. De oude polderstructuren worden versterkt. Het boerenerf vormt het recreatieve hart van het gebied. (bron: B. Ampt)

Plangeschiedenis Goudswaard 2005-2015

‘Dorpsplan’ met recreatieve kop 2007 - Dorpsraad N.a.v. de dijkverzwaring is door de dorpsraad een alternatief plan ontwikkeld, waarbij in de polder droge natuur wordt gerealiseerd. In de kop voorziet men recreatieve natuur met een ‘speelbos’ als parkfunctie/ommetje voor het dorp. (bron: dorpsraad)

Plan Zeelenberg 2015-2016: recreatieve kop met havenwonen - F. Ampt Medio 2015 vind een omslag in denken plaats. Men is niet langer tegen ontpoldering, maar wil wel uitgekocht worden. Vastgoedontwikkeling moet dit mogelijk maken. Plan Zeelenberg voorziet een uitbreiding van de jachthaven in combinatie met havenstad-achtige bebouwing (ca 70 woningen) en een recreatieve zone langs de veerdijk, anticiperend op een ‘natte’ kop voor LHP. (bron tekening: Architectenbureau Zeelenberg) 19

Planvorming Goudswaard 2016

‘Gorzenplan’ met recreatieve ontwikkeling - B Ampt In 2016 anticipeert ook B. Ampt op de toekomstige ontpoldering en maakt een plan voor herbestemming van zijn erf. Dit voorziet in een gorzenontwikkeling met recreatief medegebruik in de kop, waarbij zijn erf wordt getransformeerd tot woonterp in combinatie met kleine bewoonde gorzen-eilanden. Dit woon/recreatie milieu legt een duidelijke relatie met de natuurontwikkeling in LHP. (bron: Plan Rietsnijder - Ars Virens) 20

‘Leven in de Brouwerij ‘ - Krekenplan met recreatieve kop In september 2016 worden met de betrokkenen 2 scenario’s geschetst, waarvan deze, met recreatieve en vastgoedontwikkeling in de kop de meeste bijval krijgt. Vraag is hoe, tot waar en in welke dichtheid vastgoed-ontwikkeling moet plaatsvinden. Hier is men nog niet over uit. (bron: sessie september 2016, gefaciliteerd door Bureau Stroming)

Overeenkomsten plannen Onderscheid lijf LHP (Natura 2000 proof) en kop (natuur-agrarisch of juist nat) Routing via Veerdijk de polder in Publieke functies langs de kreek (golf, educatiecentrum, strandje) Relatie met het water versterken Aard vastgoedontwikkeling nog onduidelijk (dorps, haven (oud/nieuw), natuur)

De afgelopen jaren passeerden verschillende plannen voor Leenheerenpolder de revu. Belangrijk discussiepunt was wel of niet ontpolderen, maar inmiddels anticiperen alle recente plannen op ontpoldering. Daarnaast zijn er binnen de plannen een aantal overeenkomsten te onderscheiden, die hierboven zijn weergegeven.

21

Gezamenlijke planvorming Goudswaard 2016

SCHETS 14 SEPTEMBER 2016 Bij start van de verkenning is tijdens de startbijeenkomst een eerste schets gemaakt voor gezamenlijke planvorming. Uitgangspunt is om de plannen voor natuur en recreatie elkaar te laten versterken. Voor natuur betekent dit een minder stringente doeleinden (geen N2000, dit is een aparte variant) en met vastgoedontwikkeling in de oksel die uitkijkt over een natuur en waterrijke kop. De kop is een eigen onderdeel van het plan, met een programmatische mix van vastgoed, natuur en recreatie (‘leven in de Brouwerij’) (bron: Bureau Stroming) 22

SCHETS 29 SEPTEMBER 2016 Naar aanleiding van de startbijeenkomst is er door bureau Stroming een uitwerking gemaakt van betrokken plannen voor de variant ‘Leven in de Brouwerij’. Hierin is een connectie gemaakt tussen het waterrijke vastgoed en de kreekontwikkeling en krijgt de kop een nieuwe recreatieplas. De mix van vastgoedontwikkeling, alsmede de positie van de plan riepen nog vragen op. Deze schets is als onderlegger gebruikt bij de gezamelijke schetssessie 30-9-2016. (bron: Bureau Stroming)

SCHETS 11 OKTOBER 2016 De input van de schetssessie is uiteindelijk verwerkt in een nieuwe totaalschets, waarin de polderstructuur tot uitdrukking is gebracht. Toch leverde dit bij de betrokkenen geen bevredigend beeld op, het totaalplan week teveel af van de deelplannen, en was op onderdelen vlees nog vis. (bron: bureau Stroming)

SCHETS TEKENSESSIE 30 SEPTEMBER 2016 In de teken en rekensessie zijn een aantal kernmerken van het gebied besproken, bv. de polderstructuur, die in de kop voor ruimtelijke samenhang zou kunnen zorgen. Ook is gekeken of de vastgoedontwikkeling meer geent kan worden op de beoogde krekenstructuur in de rest van LHP, zodat deze als landschappelijke eenheid versterkt wordt. Evt. havenuitbreiding kan langs de bestaande kreek ‘t Sandee plaatsvinden, waarmee deze zone als publiek park wordt versterkt. (Bron: schetssessie 30-9-2016)

EINDSCHETS 22 NOVEMBER 2016 Na input van de terugkoppeling dd 11-10 is er een nieuwe schets gemaakt van de gezamenlijke variant, waarin de kreekontwikkeling doorloopt tot in de oksel van Leenheerenpolder en daar een nieuw waterfront creeert voor het dorp, met centrale voorzieningen in de kreekzone. De vastgoedontwikkeling dient binnen dit kader nader uitgewerkt te worden. (Bron: bureau Stroming) 23

Overige varianten Goudswaard 2016

Variant N2000 Tijdens de eerste bijeenkomst in september 2016 is een tweede variant geschetst, te weten de Natura 2000 variant mbt natuurontwikkeling. Door de strenge natuurdoelen zal deze variant minder nevengebruik toestaan, zoals recreatie en wonen in de polder. Deze variant is niet verder uitgewerkt. (bron: Bureau Stroming)

24

Variant Maximale ontwikkeling (Swaneblake) In het najaar van 2016 komt het plan Swaneblake in Piershil tot stilstand, oa door de toewijzing van Windmolens in het gebied. De ontwikkelaar besluit om alternatieve lokaties te onderzoeken, waaronder Leenheerenpolde r in Goudswaard. Op dit moment wordt een nieuwe schets voor deze variant ontwikkeld door de ontwikkelaar. Bovenstaande kaart is een montage van het oude plan voor Piershil op de nieuwe lokatie. De omvang van het plan wordt daarmee duidelijk.(bron: Swaneblake / Sweco (montage))

GEBRUIKSWAARDE 25

Ambitie Goudswaard De plannen rondom Goudswaard zullen zich de komende jaren blijven ontwikkelen. Het beste resultaat is als deze plannen elkaar gaan versterken, zodat maximaal rendement uit de verschillende investeringen kan worden behaald. Daarom is het belangrijk om in deze fase van het planproces gemeenschappelijke uitgangspunten of waarden te benoemen. Ook

vanuit ruimtelijke kwaliteit zijn er een aantal basiswaarden te formuleren, voortkomend uit het ontwerpend onderzoek van najaar 2016. Deze zijn in de volgende hoofdstukken samengevat en gegroepeerd in de indeling gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. In dit hoofdstuk Gebruikswaarde staan een aantal belangrijke functionele waarden centraal.

Compilatie van alle huidige plannen (2016) rondom Goudswaard. De kunst zal zijn de plannen onderling zo af te stemmen, zodat gezamenlijke meerwaarde ontstaat. Dit vraagt een interactief ontwerpproces.

26

Transitie demografie en wonen

Vitaliteit dorp en regio Oud Beijerland

De afgelopen decennia is de bevolkingsgroei in Hoeksche Waard, en met name gemeente Korendijk afgenomen. Dit zet de voorzieningen in deze regio onder druk. De afgelopen decennia nam het aantal winkels af van 22 naar 2. Bovendien is er sprake van bovengemiddelde vergrijzing. Juist voor Nieuw Beijerland ouderen is behoud van de voorzieningen essentieel. Tot 2030 wordt een verdere krimp verwacht van 14%. Dit is reden voor SOHW om in in Hoeksche Waard nieuwe programma’s aan te trekken en/of te ontwikkelen. Een daarvan is de ambitie om meer natuur te ontwikkelen in combinatie met recreatie. Projecten zoals Swaneblake en plan ZeelenHoeksche Waard: berg spelen in.tot Om de vitaliteit van het gebied te helpen zouden -4%hierop bevolking 2030 nieuwe plannen aan drie voorwaarden - 20% beroepsbevolking tot 2030 moeten voldoen: - ze maken gebruik van de voorzieningen van de dorpen (dus niet zelfvoorzienend) - ze leveren een bijdrage aan de woonkwaliteit. De huidige woonkwaliteit Zuidzijde van dorpen als Goudswaard en Piershil is momenteel negatief beoordeeld (bron buro Louter 2012). Nieuwe uitleg van deze dorpen betekent dus geen kwantiteits- maar een kwaliteitsslag, waarbij de ruimtelijke kwaliteit van de dorpen wordt versterkt. - bij het ontpolderen van Leenheerenpolder komt Goudswaard direct aan een natuurgebied te liggen.

Dit is een unieke positie, die met de nieuwe Klaaswaal plannen kan worden uitgebuit. Zuid-Beijerland

Anticipeergebied

Piershil

Goudswaard

Inwoners Korendijk -14% Tot 2030

Oudendijk

Nieuwendijk

WOZ Cromstrijen +15%

350.000 ipv 300.00 (landelijk gemiddelde 2015) Middelsluis

Tiengemeten

= woonaantrekke

= woonaantrekke

Hitserse Kade

buro Louter 2012

Numansdorp (Kaart: Atelier 1:1 - 2015)

= voorzieningen /

Gem. Cromstrijen: -13% bevolking tot 2030

= 1000 inwoners

= krimp -1000 inw

27

Vitaliteit Goudswaard:

Goudswaard: huidige situatie Het huidige dorp Goudswaard kent ca 2000 inwoners, een supermarkt, 2 scholen, 1 restaurant, 1 boerenwinkel en een havencafe. Ze zijn onder te verdelen in 4 clusters: het dorpscluster (rood); het havencluster (blauw); het agrarische cluster LHP (donkergroen) en het natuur-recreatiecluster (lichtgroen).

28

Scenario Leenheerenpolder als Natura 2000 gebied In dit scenario wordt de Leenheerenpolder (LHP) ontpolderd en ingericht als natura 2000 gebied met accent op getijnatuur; met wellicht in de kop een iets drogere variant. De bestaande bebouwing binnen LHP vervalt/ wordt uitgekocht; alleen de dijkbebouwing wordt gehandhaafd. In dit scenario vervalt de agrarische hoofdfunctie van LHP. De polder wordt exclusief voor natuur, en de beleving ervan zal vooral langs de randen plaatsvinden. (bron: Bureau Stroming)

lokale netwerken Rond weg ?

Scenario Leven in de brouwerij In dit scenario wordt de kop van LHP als recreatieve natuur ingericht, met een kreek dichtbij het dorp. Hierdoor ontstaat een nieuw waterfront (passend binnen capaciteit huidige infrastructuur). De bestaande kreek (‘t Sandee) wordt ingericht als recreatiepark met extra passantenplaatsen dicht bij het dorp. Het nieuwe waterfront en het recreatieve rondje rond de kop vormen goede schakels tussen het dorp en de nieuwe LHP. Ook het upgraden van de bestaande kreekzone draagt bij aan een goede mix. (bron: bureau Stroming)

Scenario Vastgoed XL In deze verbeelding is het plan Swaneblake (bron: Sweco) verplaatst naar de kop van Leenheerenpolder, met z’on 150 woningen inclusief zorgcentrum en restaurant. Vanwege de grote hoeveelheid woningen wordt er een aparte rondweg aangelegd, die het huidige havencluster in tweeen splitst. Ook de natuur komt nu meer op afstand van het dorp te liggen. Alhoewel het zorgcentrum voor extra werkgelegenheid kan zorgen is met de aanleg van de rondweg de vraag in hoeverre de nieuwe bewoners het huidige dorp zullen aandoen. Het is een autonoom nieuw dorp die niet automatisch aantakt op bestaande netwerken (of met veel moeite), of deze 29 juist verstoort.

Realiseren getijnatuur Door de plannen om Leenheerenpolder voor buitendijkse natuur te ontwikkelen is de gebiedsontwikkeling Goudswaard in een stroomversnelling gekomen. Natuurontwikkeling is daarom de grootste ambitie die het gebied kent. In de verdere planvorming zal de natuurontwikkeling worden uitgewerkt en geoptimaliseerd. Hiervoor gelden verschillende scenario’s waaronder het scenario waarin Leenheerenpolder Natura 2000 gebied wordt. Hiervoor geldt het volgende programma van eisen (dd nov 2016)

(foto: G. Litjens)

30

• Substantiële ruimte voor zoetwater intergetijdennatuur in het zuidelijke deel, met intergetijdenmilieus in de vorm van een aantal actieve kreken (circa 30 m) die verbonden zijn met het Spui, het overgrote deel van het gebied bestaande uit slikken (onbegroeid en begroeid), en een kleiner gedeelte gorzen en ruigte (ontleend aan het programma van eisen vanuit de natuurorganisaties). • Droge natuur in het noordelijke deel (ruim 30 ha), met graslanden en of akkers-ivm gevreesde muggenoverlast. • Recreatief gebruik vooral in het noordelijke deel en vanuit de LH gorzenpolder. • Woningbouw in proportie, om bedrijfsverplaatsing en aanleg natuur en recreatie mogelijk te maken, waarmee tevens het buitendijks wonen in de delta in ere wordt hersteld

Nationaal Park Biesbosch-Haringvliet De natuurontwikkeling in Leenheerenpolder staat niet op zichzelf. Idee is dat er langs heel Haringvliet nieuwe getij-natuurgebieden zullen worden aangelegd, waardoor een groot getijnatuurpark kan worden gerealiseerd. Goudswaard kan hierin een belangrijke ‘natuurpoort’ worden, inclusief voorzieningen. De ontwikkelingen voor Goudswaard kunnen zowel natuurtechnisch als recreatief in een groter verband worden bezien. Impressie van Leenheerenpolder als onderdeel van Nationaal Park Haringvliet (bureau Stroming)

31

Waardenketens Goudswaard Waardenketens Om de recreatie in het gebied verder tot ontwikkeling te brengen is het nodig om meer bezoekers het gebied in te trekken dmv. attracties, en deze bezoekers langer vast te houden door het koppelen van programma’s. Een strategie om beiden te stimuleren is het onderzoek Hoeksche Waardenmakerij, waar dmv tochten en ketens verschillende gebiedskwaliteiten aan elkaar worden gekoppeld tot een recreatief programma of beleving. De waardeketens die specifiek voor Hoeksche Waard West van toepassing zijn zijn Waardenketen ‘Stromenland’, waarin recreeren bij de boer en in de natuur centraal staat, en Waardenketen ‘De tocht naar Tiengemeten’ waar de dagtocht naar Tiengemeten wordt gekoppeld aan het recreatieve programma van de omliggende dorpen.

(beeld: BVR)

32

Van dag- naar verblijfsrecreatie Door bezoekers langer vast te houden geven deze meer uit en dit is goed voor de economie van het gebied (zie ook economisch onderzoek Blue Economy 2015). Bovendien kunnen voorzieningen in de dorpen daarmee op peil worden gehouden. Tiengemeten geldt nu al als bovenregionale dagattractie. Door de bezoekers naar Tiengemeten meer te bieden, bv. extra natuur, vervoer, activitieten en verblijf, kunnen de bezoekers lang in het gebied worden vastgehouden. Goudswaard is een nabije grotere kern met voorzieningen en haven dat met de herinrichting van Leenheerenpolder direct aan natuurgebied is gelegen.

Waardenketen met Tiengemeten, oa vervoer via water, wandelroutes, verblijf en voorzieningen (kaart: Atelier 1:1)

(beeld: BVR)

33

Deltaproof bouwen Goudswaard Door het ontpolderen van Leenheerenpolder zal het huidige tussendijkse gebied buitendijks worden. Dit betekent dat evt. vastgoedontwikkelen Deltaproof moeten zijn, dwz bestand tegen een dagelijks getij van ca 15 cm maar belangrijker nog bestand tegen een stormoploop van +2,6m. Dit betekent dat evt. woningen of drijvend, of op terpen moeten worden gebouwd. Nadeel is dat terpen over het algemeen erg in het oog springen. Deze dienen dus zorgvuldig te worden ingepast.

Foto van woonterp in ontpolderde Noordwaard (Werkendam) - foto Google maps

Principedoorsneden van Leenheerenpolder voor (onder) en na ontpoldering (boven) inclusief waterpeil bij storm. (bron: Bureau Stroming)

34

BELEVINGSWAARDE 35

Identiteit In dit hoofdstuk zijn de belangrijkse belevingswaarden verzameld die in het ontwerpend onderzoek (najaar 2016) van Goudswaard naar voren gekomen zijn. Zij vormen ingredienten om in de nieuwe plannen de identiteit en belevingskwaliteiten van Goudswaard te versterken.

Historische identiteit Uit het historisch onderzoek (zie ook pag. 12-13) is naar voren gekomen dat Goudswaard ontstaan is als Kreekrugdorp aan oerkreek ‘t Sandee, met stedenbouwkundige kenmerken van het zgn. voorstraatdorp, met als kenmerkend ensemble de voorstraat met de kerk, de dijk en de haven(kom). Alhoewel door latere bedijkingen de haven is aangepast, is dit ensemble nog steeds het hart van het dorp en het scharnierpunt waarop het dorp en de evt. nieuwe ontwikkelingen in Leenheerenpolder kunnen worden verbonden. Ook de buitendijkse (oer)kreekzone van ‘t Sandee is vanoudsher de navelstreng die Korendijk lange tijd met de buitenwereld heeft verbonden en daarmee een belangrijke identiteitsdrager. Kortom: De dorpshaven en de kreek zijn belangrijke historische dragers van de identiteit van Goudswaard en vormen het scharnierpunt tussen het dorp en de Leenheerenpolder. Evt. nieuwe ontwikkelingen kunnen deze dragers verder versterken, want in zowel de haven als de kreekzone is nog ruimte voor ontwikkeling. (foto: G. Litjens)

36

Rust als kernkwaliteit... Identiteit nu

Identiteit straks

Als huidige kwaliteit van Goudswaard wordt vooral de rust genoemd. Door het afnemen van bedrijvigheid is Goudswaard nu vooral een woonkern geworden met een kleine recreatieve haven. Ook de leegheid van de polders, zoals Leenheerenpolder, met de weidse horizonten draagt bij aan de beleving van rust. Goudswaard geldt bovendien als officieel stiltegebied volgens provinciaal beleid. (bron: compedium voor de leefomgeving). Kortom: rust is een schaars goed in de Randstad en daarom een onderscheidende kwaliteit van Goudswaard. In nieuwe plannen zou deze rust als uitgangspunt kunnen worden genomen door programmatische keuzes die deze kwaliteit versterken.

Met de ontpoldering van Leenheerenpolder komt Goudswaard straks direct aan een natuurgebied te liggen, en dat is een onderscheidende positie. Nieuwe ontwikkelingen kunnen deze nieuwe positie versterken door natuurbeleving centraal onderdeel te maken van het plan (bv. als ‘eco-esort’). Een dergelijke identiteit is nu al te vinden op het eiland Tiengemeten, waar recreatie en buitendijkse natuur zeer mooi samengaan. Dergelijke ontwikkelingen sluiten ook zeer goed aan bij de ambitie voor Nationaal Park Bieschbosch-Haringvliet. De combinatie van buitendijkse natuur en (verblijfs)recreatie op het eiland Tiengemeten (foto google maps)

Uitsnede van de stiltekaart van Nederland, met Goudswaard als stiltegebied (bron: Compedium voor de Leefomgeving / provinciaal beleid)

De Leenheerenpolder als toonbeeld van leegte en rust - foto internet

37

Cultuurhistorische ensembles Deze kaart geeft een overzicht van de cultuurhistorische ensembles die kenmerkend zijn voor de ontstaansgeschiedenis van Goudswaard. Zie hiervoor ook de ruimtelijke analyse op pagina 14-15 - hoofdstuk Ruimtelijke ontwikkeling). Door deze te versterken wordt de identiteit van Goudswaard behouden. Er onderscheiden zich 5 ensembles:

Veerdijk + stoep

Leenheerenpolder +erven Binnenspui met molen Voorstraat - ensemble haven - dijk - voorstraat met kerk

Dijklint met beplante erven 38

Kreekrugdorp

Dragers voor ontwikkeling Deze kaart geeft een overzicht van de ruimtelijke dragers die geschikt zijn voor verdere ontwikkeling. Hiermee worden de bestaande (cultuurhistorische) structuren van Goudswaard versterkt en beleefbaar.

KREEKZONE als park VEERDIJK als ontsluitingsas ?

Oude haven Dijkbebouwing NATUUR

DIJKLINT (Westdijk) Boerenerven aan de dijk

39

Aansluiting ruimtelijke systemen Kreekzone

Vee rd

Kop

ijk

In dit deel zijn de effecten van verschillende verblijfskwaliteiten op de bestaande ruimtelijke systemen/kenmerken van Goudswaard onderzocht. Binnen elke ‘verblijfskwaliteit’ is een combinatie gemaakt van een bepaalde woontypologie en een van de ruimtelijke systemen van Goudswaard.

Erven Oude haven

Leenheerenpolder

nt me t

erven

Dorpskern

Dijkli

T

0) BESTAANDE SITUATIE In de huidige situatie zijn een aantal ruimtelijke deelsystemen te onderscheiden: de dorpskern, deels aan de dijk, deels op de kreekrug; het dijklint met groene beplante erven; de Leenheerenpolder (LHP) met de kop en enkele erven; en tot slot de kreekzone met oude havenkern en Veerdijk. (zie ook analyse ruimtelijke systemen pag ..) 40

VERBLIJFSKWALITEIT 1) MAXIMALE NATUUR In deze opzet wordt de hele Leenheerenpolder ontpolderd tbv getijnatuur. Evt. kan in de kop een droger deel worden aangelegd tbv weidevogels. De bestaande erven ter plaatse worden verplaatst/uitgekocht. Alleen bebouwing langs de dijk en in de haven wordt gehandhaafd.

Verblijfskwaliteit Small VOORBEELD: WOONTERPEN AAN DE DIJK IN OVERDIEPSCHE POLDER In het kader van Ruimte voor de Rivier moest de Overdiepsche Polder worden ontpolderd. Ipv het uitkopen van de boerenbedrijven zijn de erven (op eigen initiatief van de boeren) op terpen teruggeplaatst, als groen lint aan de dijk. Het project is inmiddels uitgevoerd. (bron: RvdR)

VERBLIJFSKWALITEIT 2) LANDGOEDEREN ALS OVERGANG In deze opzet worden de bestaande erven in LHP omgevormd tot landgoederen, als onderdeel van het dijklint langs de Westdijk en Veerdijk. Deze landgoederen vormen de overgang tussen dorp en natuurgebied. De landgoederen (normaal max 1 woning/ha) zou verdicht kunnen worden tot bv. 3 woningen/ha) 41

Verblijfskwaliteit M - natuur

VERBLIJFSKWALITEIT 4) POLDERWIJK In deze opzet wordt er een woonterp aangelegd in de oksel (op deltahoogte) die uitkijkt over de kop, het water en de nieuwe natuur. Deze terp volgt de oude polderstructuur. Een brede sloot zorgt voor de overgang tussen bebouwing en natuur. (ca 40-60 woningen) 42

VERBLIJFSKWALITEIT 3) ECORESORT In deze opzet wordt de nieuwe natuur in LHP als uitgangspunt genomen voor de nieuwe bebouwing in de oksel. Een kreek wordt doorgetrokken tot aan de oksel en creert (schier)eilanden (gorzen) voor wonen en recreatie. De woningen (ca 45) zijn geent op de Westdijk en Veerdijk en gericht op het water. Een publieke route zorgt voor de interne ontsluiting langs het water (als onderdeel dorpsommetje) en maakt de nieuwe natuur beleefbaar.

Verblijfskwaliteit M - natuur VOORBEELD ECORESORT: JETWING VIL UYANA - SRI LANKA. In Sri Lanka is ‘s werelds beste ecoresort gebouwd: een combinatie van natuurontwikkeling en exclusieve hotellodges die bijdragen aan herstel en onderhoud van de wetlands aldaar. De ca 30 lodges zijn op palen gebouwd rondom een centraal meer. Het hele park is 8 ha groot. (bron: www.jetwinghotels.com/jetwingviluyana)

VOORBEELD ECORESORT II: STAYOKAY DORDRECHT In de Bieschbosch natuur onder Dordrecht bevindt zich een kleine drijvende vakantiewoning die als B&B wordt verhuurd. Deze woning is ingetogen vormgegeven met een directe beleving van het water en de rietlanden als ultiem natuurverblijf. (bron: stayokay Dordrecht)

43

Verblijfskwaliteit M - autonoom Bij onderstaande ontwikkelingen worden nieuwe woonmilieus gecreeerd, zonder versterking van bestaande structuren (‘autonoom’)

VERBLIJFSKWALITEIT 4) HAVEN In deze opzet wordt er een nieuwe woonhaven aangelegd ten westen van de oude haven, die ruimte biedt aan z’on 70 woningen. De nieuwe vaargang biedt een extra attractiewaarde (wonen aan het water) en een publieke route, maar legt geen relatie met de nieuwe natuur en het historisch centrum van Goudswaard. 44

VERBLIJFSKWALITEIT 5) DUBBELDORP BINNENDIJKS In deze opzet wordt er een ringdijk aangelegd om een deel van LHP binnendijks te brengen. Dit deel raakt hierdoor ruimtelijk van LHP (en het dorp) afgesneden. Binnenin kan naar elke gewenste structuur en dichtheid worden gebouwd, bv. ‘landelijk’ a 20-25 woningen/ha. Vanaf ca 70 woningen is een nieuwe ringweg nodig.

Verblijfskwaliteit Large

VERBLIJFSKWALITEIT 7) VASTGOED XL In deze opzet is (een deel) van het plan Swaneblake verplaatst naar de Veerdijk, waardoor de oostzijde van de kop bebouwd raakt (ca 120-150 woningen en zorgvoorziening). Hiervoor is een nieuwe ringweg nodig. Er ontstaat een nieuw blauw dorp in de kop met een eigen karakter, maar deze laat zich slecht verenigen met de beoogde rust en natuurwaarden. De waterplas kan evt. als buffer optreden. 45

Conclusies verblijfskwaliteit De studie naar verblijfskwaliteit laat zien hoe nieuw vastgoed in de Leenheerenpolder op verschillende manieren kan worden verknoopt met de bestaande ruimtelijke structuren, waarbij deze elkaar kunnen versterken. Het ontwerp van de rand van Leenheerenpolder als schakel tussen de natuurontwikkeling, de dorpsontwikkeling en de evt. nieuwe vastgoedontwikkeling is de kern van de opgave. Voor de belevingswaarde van Goudswaard nu en straks is het van belang om de unieke ligging van evt. vastgoedontwikkeling te benadrukken. Dit kan door een relatie aan te gaan met het water, het dijklint, de veerdijk en de nieuwe (kreek)natuur in Leenheerenpolder. Door een directe relatie te leggen tussen de deltanatuur en het vastgoed kan Goudswaard een voorbeeldproject worden in de ontwikkeling van Nationaal Park Haringvliet en een waardeketen vormen met het eiland Tiengemeten. Hiervoor moet de natuurbeleving centraal uitgangspunt zijn. Dit stelt tevens een bovengrens aan de hoeveelheid vastgoedontwikkeling. Ook is het belangrijk dat er geen dubbeldorp ontstaat, met eigen ontsluiting en voorzieningen. Dit komt de vitaliteit van het dorp niet ten goede. Naast de oude haven is de kreekzone van ‘t Sandee een goede plaats voor ontmoeting, bv door deze als parkachtige zone te ontwikkelen met openbare voorzieningen. Zie ook noties 2,3,6,7,8,9.

46

39

TOEKOMSTWAARDE 47

Sociaal-economisch duurzaam In dit hoofdstuk komen de duurzaamheidswaarden aan bod. Op de korte termijn is sociale duurzaamheid en economische vitaliteit belangrijk. Op de middentermijn komt delta-innovatie in beeld, zeker bij de aanleg van de Leenheerenpolder. Op de lange termijn speelt de energie-transitie, die nu al effect kan hebben op bv. beheer en zelfvoorzienendheid van nieuwe uitbreidingen.

Voorbeeld van sociaal duurzaam uitbreiden is Holwerd aan Zee. Door de teruglopende bevolking besloot het dorp een nieuw plan te ontwikkelen voor het heropenen van een oude kreek in combinatie met recreatieve ontwikkeling. Gaandeweg beseften ze dat teveel nieuwe huisjes de leegstand in het dorp juist zouden bevorderen. Daarom is het aandeel vastgoed teruggeschroefd en zijn er nu plannen om in de leegstaande panden in het dorp een hotel te vestigen. (bron: www.holwerdaanzee.nl)

48

Sociaal-economisch duurzaam Zoals in eerdere hoofdstukken al besproken is sociaal-economische duurzaamheid een belangrijk agendapunt van Goudswaard. Dit betekent ook dat nieuwe ontwikkelingen een bijdrage moeten leveren aan de vitaliteit van het dorp. Bv. door nieuwe natuur de woonkwaliteit te verbeteren. Of door extra recreatiewoningen de lokale supermarkt nieuwe klanten te geven. Of door het stichten van een nieuw zorgcomplex waarmee nieuwe banen worden gecreeerd. Belangrijk is dat nieuwe ontwikkelingen nieuwe leegstand voorkomen. Bv. door te ontwikkelen op afstand van het dorp of door een groot eigen complex te bouwen waardoor de lokale voorzieningen niet meer worden aagesproken. Ook moet worden gekeken naar huidige recreatie-ondernemers, zoals B&B’s. Juist op de vrijkomende boerenerven ontstaan nu vaak nieuwe gastenverblijven, en deze opkomende markt verdient het om niet direct weggeconcurreerd te worden door grootschalige ontwikkelingen.

Delta innovatie Artist impression van Fort Steurgat, met daaromheen een rietkraag (rode delen) waardoor de ringdijk minder hoog hoefde te worden uitgevoerd en uitzicht kon worden behouden. Bron: internet

De ontpoldering van en natuurontwikkeling in de Leenheerenpolder en evt. buitendijkse vastgoedontwikkelingen bieden mogelijkheden om op innovatieve wijze de waterveiligheid te verbeteren. Door het ontpolderen komt er meer ruimte voor de rivier vrij. Daarnaast kan de nieuwe ruigte bijdragen aan de reductie van golfaanvallen. Een dergelijke innovatieve ‘golfremmende’ dijk is onlangs toegepast bij Fort Steurgat in de Noordwaard. Tot slot kan ook het deltawonen in Goudswaard een nieuwe impuls krijgen door op innovatieve wijze nieuwe woonterpen en/of drijvende vakantieparken te ontwikkelen, die klaar zijn voor evt. hogere waterstanden in de toekomst. Last but not least kan deze vastgoedontwikkeling zelfvoorzienend worden gemaakt, bv. door gebruik van (lokale) biomassa.

Voorbeeld van een golfremmende ‘voorland’ dijk als innovatie (Bron: Stowa)

49

Energielandschap De overheid, maar ook bv. het Havenbedrijf Rotterdam is steeds meer op zoek naar duurzame energiebronnen. Windmolens worden steeds meer geplaatst, maar dit beleid stuit op weerstand wegens landschapsvervuiling, zeker ook in Hoeksche Waard. Een alternatief is biomassa. Het gaat hierbij om het kweken van grassen en riet die aan het einde van het seizoen worden geoogst als biomassa. Dit biedt perspectieven om bv. het beheer van de nieuwe natuurgebieden te combineren met het oogsten van biomassa. Dit zou tevens een nieuwe vorm zijn van de aloude griendcultuur, die vroeger in Goudswaard aanwezig was.

Lange termijn: produktie bio-energie Mogelijk kan Hoeksche Waard op termijn bio-energie gaan produceren. (beeld: filmstill van ‘Biobased Backbone’ Zuidwesterlijke Delta (bron: Youtube)

50

Riet als biomassa. (bron: internet)

Tijdslijnen Goudswaard In gebiedontwikkelingsprocessen is naast ruimte het proces van timing belangrijk. Deze ontwikkelingen kunnen afzonderlijk van elkaar plaatsvinden, maar oefenen wel invloed uit op elkaar, zeker als het gaat om grotere ‘09: Aankoop LHP door Prov.

Natuur ontwikkeling

‘11: ontpoldering LHP geannuleerd (prov. staten)

2005

N2000 BELEID ‘00 - ‘10 Planvorming N2000 Ontpoldering LHP

maatschappelijke ontwikkelingen zoals schaalvergroting in de landbouw of windmolens. In deze studie zijn 3 regionale ‘agenda’s’ of ontwikkelingen die spelen in Goudswaard naast elkaar gezet.

jan ‘15:Toekenning DROOMFONDS Haringvlietnatuur

Kierbesluit 2018

2015

DELTANATUUR Planvorming Deltanatuur LHP

2018NP BIESBOSCH-HARINGVLIET 2050 ‘18 uitvoering Deltanatuur

De tijdlijn van Natuurontwikkeling. De aankoop van de provincie bracht Leenheerenpolder in beeld als natuurontwikkellokatie. De nabije toekomst kent enkele belangrijke mijlpalen, zoals het uitvoeringsprogramma van Droomfonds (2018 ) en uitvoering van het kierbesluit

Sociaal:

KRIMP ‘07:Plan Dorpsraad behoud LHP

Plan ‘vastgoed XL’

© Atelier 1:1

gebiedsvisie

De tijdlijn van Ruimtelijke ontwikkeling is voor Goudswaard toegespitst op de (sociale) ontwikkeling van het dorp en de agrarische ontwikkeling; de belangrijkste economische motor in het gebied. De voorgenomen ontpoldering en dijkverzwaring leidden de afgelopen jaren tot concrete plannen voor behoud van en vastgoedontwikkeling in Leenheerenpolder,

Ruimtelijke ontwikkeling Economischagrarisch:

VITALITEIT

RECREATIE ONTWIKKELING

‘11:Plan B. Ampt behoud LHP SCHAALVERGROTING LANDBOUW

2005

plan Zeelenberg

+ 2015

plan Rietsnijder DUURZAME LANDBOUW

+2018

ENERGIETRANSITIE

2050 51

Synergie Goudswaard In de hieronder weergegeven gecombineerde tijdslijnen is een link gelegd tussen de natuurontwikkeling en sociaal-economische ontwikkelingen. Het laat zien hoe initiatieven op elkaar hebben gereageerd en waar ze nu en in de toekomst synergie kunnen bereiken. Geel aangegeven de huidige gezamenlijke verkenning voor ontwikkeling van Leenheerenpolder, getrokken door de projectgroep HWW. ‘09: Aankoop LHP door Prov.

Natuur ontwikkeling

‘11: ontpoldering LHP geannuleerd (prov. staten)

2005

Sociaal: Ruimtelijke ontwikkeling Economischagrarisch:

52

jan ‘15:Toekenning DROOMFONDS Haringvlietnatuur

DELTANATUUR Planvorming Deltanatuur LHP Schets leven in de brouwerij

Start projectgroep HWW

KRIMP ‘07:Plan Dorpsraad behoud LHP ‘11:Plan B. Ampt behoud LHP SCHAALVERGROTING LANDBOUW

2005

Kierbesluit 2018

2015

N2000 BELEID ‘00 - ‘10 Planvorming N2000 Ontpoldering LHP Behoud (agrarische) grond

In de verdere samenwerking tussen stakeholders kan op de korte termijn meer synergie worden bereikt door het het verknopen van de dorpsvoorzieningen met de nieuwe vastgoedontwikkeling, het bepalen van het maximale laadvermogen en het adresseren van het perspectief voor de betrokken boeren. Op de middentermijn is samenwerking tussen natuurbeheer en oogsten van biomassa voor energieproductie mogelijk.

Synergie

RECREATIE ONTWIKKELING

2018NP BIESBOSCH-HARINGVLIET 2050 ‘18 uitvoering Deltanatuur Laad vermogen? Aansluiting

plan Zeelenberg Plan ‘vastgoed XL’ gebiedsvisie plan Rietsnijder BedrijfsPerspectief verplaatsing & omvorming

+ 2015

DUURZAME LANDBOUW

Beheer

VITALITEIT © Atelier 1:1

+2018

Biomassa

ENERGIETRANSITIE

2050

slot 53

Meerwaarden voor Goudswaard In het ontwerpend onderzoek naar de gebiedsontwikkeling Goudswaard zijn verschillende aspecten onderzocht en besproken in gezamenlijke schetssessies. Uit dit onderzoek en proces zijn een reeks bevindingen gekomen die zijn samengevat in deze rapportage. Meerwaarden voor Goudswaard bij nieuwe ontwikkelingen staan hierin centraal; deze zijn uiteengezet in onderstaande conclusies. Zie ook de samenvatting op pag. 6/7 (10 noties voor ruimtelijke kwaliteit).

RUIMTELIJKE ONTWIKKELING ALGEMEEN De ontmoeting van de natuurontwikkeling in Leenheerenpolder en het dorpse systeem zit op de rand. Het vormgeven van deze rand met natuur en evt. vastgoed is de kern van de opgave. De Veerdijk kan hierbij worden ontwikkeld als recreatieve ontsluitings- en/of ontwikkelingsas langs de kreekzone, de kop en Leenheerenpolder in. Behoud en ontwikkel de kreekzone van t Sandee als park en ontmoetingsplaats met publieke functies. GEBRUIKSWAARDE - Nieuwe ontwikkelingen moeten de vitaliteit van het dorp versterken. Dit door programma te verbinden met bestaande ruimtelijke systemen, zoals de dorpsvoorzieningen. - De nieuwe ontwikkelingen (natuur + vastgoed) leveren een bijdrage aan de waardeketen met Tiengemeten en ambitie Nationaal park Haringvliet, en moeten daarom lokatiespecifiek zijn - niet generiek-. zie BV. Plan Rietsnijder etc. - De nieuwe (buitendijkse) ontwikkelingen moeten delta-proof zijn, d.w.z. bestand tegen een stormoploop van + 2,6m. Dit kan door op terpen of drijvend te bouwen.

54

BELEVINGSWAARDE - Het ensemble voorstraat-dijk-haven vormt het historische centrum van het dorp en is een belangrijke identiteitsdrager. De haven vormt het scharnierpunt met de nieuwe ontwikkelingen in de Leenheerenpolder. - Rust is een onderscheidende kwaliteit van Goudswaard. Het nieuwe programma zou deze kwaliteit moeten erkennen en ondersteunen. Ook de unieke ligging direct aan een nieuw natuurgebied speelt hierbij een rol. - Nieuwe ontwikkelingen zoveel mogelijk verknopen met bestaande ruimtelijke structuren, zodat deze elkaar kunnen versterken. Voorbeelden zijn het dijklint, de oude haven en de kreekzone. - De vastgoedontwikkeling is de schakel tussen het dorp en de natuur. Wel of geen ringweg is hierbij een belangrijk knikpunt. Er moet geen dubbeldorp ontstaan, dit komt de vitaliteit van het huidige dorp niet ten goede. TOEKOMSTWAARDE - De nieuwe ontwikkelingen bieden kansen voor sociale duurzaamheid, delta-innovatie en energietransitie. - In de verdere samenwerking tussen stakeholders kan synergie worden bereikt door het het verknopen van de dorpsvoorzieningen met de nieuwe vastgoedontwikkeling, het bepalen van het maximale laadvermogen (aantal woningen) en het adresseren van het perspectief voor de betrokken boeren.

Verantwoording Planstudies In deze studie wordt verwezen naar verschillende planstudies voor Leenheerenpolder, waaronder de plannen van Provincie ZH, WNF/Droomfonds; Plan Zeelenberg van F. Ampt; het alternatief inrichtingsplan en Plan Rietsnijder van B. Ampt; de schets van de dorpsraad en de diverse gezamenlijke schetsen uit de sessies gefaciliteerd door Bureau Stroming. Deze plannen zijn - voor zover niet openbaar- door de werkgroep HWW ter beschikking gesteld. De bronnen worden vermeld in de hoofdstukken. Literatuur In deze studie is gebruik gemaakt van enkele rapportages voor Hoeksche Waard en Leenheerenpolder, waaronder: - Hoeksche Waard West - Gebiedsstudie integrale deltaontwikkeling Haringvliet/Spuimond (TU Delft / Atelier 1:1, dec 2015) - Werkboek Hoeksche Waardenmakerij (o.a. BVR / www.hoekschewaardenmakerij.nl) - Cultuurhistorie Korendijk (Dorp, Stad & Land, 2013) - Gebiedsanalyse uit het inrichtingsplan Leenheerenpolder (Ars Virens, 2011) - Rapport Economische waarde Hoeksche Waard west (Blue economy 2015) - Planstudies Ruimte voor de Rivier (www.ruimtevoorderivier.nl) Beeldverantwoording De verantwoording van de beelden staat per pagina vermeld. Er is binnen deze studie zoveel mogelijk geprobeerd de bronnen van de afbeeldingen te achterhalen. Mocht u menen dat een afbeelding ten onrechte is opgenomen dan kunt u contact opnemen met het Atelier 1:1.

(Beeld omslag: Hoekschewaard.wordpress.com/vroeger-in-goudswaard)

Colofon Deze rapportage is opgesteld door Atelier 1:1 (Janneke van Bergen)

in opdracht van: Martin Roobol - Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Miranda Reitsma - voorzitter kwaliteitsteam Hoeksche Waard

In samenwerking met: Projectgroep Hoeksche Waard West Nijmegen, 23 januari 2017

Over Atelier 1:1 Atelier 1:1 is een ontwerpbureau dat zich specialiseert in de verbinding van wateropgaven met ruimtelijke ontwikkeling. De afgelopen jaren was Atelier 1:1 onder andere betrokken bij de planstudies voor Ruimte voor de Rivier, de Nationale Visie Kust en de Gebiedsagenda Hoeksche Waard West. Atelier 1:1 gebruikt ateliers als belangrijk instrument om mensen rond de opgave bijeen te brengen, zoals b.v. bij Atelier Kustkwaliteit. Door al schetsend ideeën te verbinden ontstaat een gezamenlijk streefbeeld als opmaat voor het verdere planproces. Door deze ideeën te combineren met een strategische aanpak, zoals meegroeiconcepten, wordt het proces samen de opdrachtgever verder vormgegeven.www.atelier1op1.nl 55

Gebiedsontwikkeling Goudswaard noties ruimtelijke kwaliteit Werkboek

Definitieve versie_23 januari 2017