Verslag raadscommissie d.d. 24 juni 2021 (vergadering 3)

VERSLAG

Vergadering Raadscommissie (vergadering 3) 24 juni 2021 online

1

Index verslag vergadering Raadscommissie (vergadering 3) 24 juni 2021 Agenda raadscommissie Beeldvorming (vergadering 3) 1.

Vaststellen agenda

3

2.

Mededelingen voorzitter

3

3.

3

4.

Mededelingen en toezeggingen van wethouders Heller en Kuipers (inclusief de mededelingen in zake regionale aangelegenheden Regionale Energie Strategie Noord-Holland Zuid 1.0

5.

Jaarplan energietransitie 2021 en rapportage 2020

7

6.

Advies onderzoeksopdracht raadsonderzoek Wmo

9

3

Agenda raadscommissie Oordeelsvorming (vergadering 3) 7.

vaststellen agenda Oordeelsvorming

9

8.

Regionale Energie Strategie Noord-Holland Zuid 1.0

9

9.

Jaarplan energietransitie 2021 en rapportage 2020

12

10.

Advies onderzoeksopdracht raadsonderzoek Wmo

15

2

RAADSCOMMISSIE 24 JUNI 2021 (VERGADERING 3) Aanwezig bij aanvang: Voorzitter: mw. B. Verweij. Griffier: mw. W.G.J. Drenth. Hart voor Hilversum: H. Koç; D66: mw. V. Wesselink; VVD: H.H. Fennema; GroenLinks: J.A. van Waarden; CDA: T. de Jong; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: F. Lawerman; SP: P.H.J.R. van Rooden; Leefbaar Hilversum: mw. M.G. Kooloos; Hilversums Belang: mw. H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. College: B. Heller, wethouder. 1. Vaststellen agenda Beeldvorming De voorzitter: opent de commissievergadering om 20.05 uur en heet allen welkom; deelt mee dat de heer Van Voorden bij agendapunt 6 als voorzitter van de begeleidingsgroep raadsonderzoek Wmo de vragen zal beantwoorden. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. 2. Mededelingen voorzitter Er zijn geen mededelingen. 3.

Mededelingen en toezeggingen van wethouder Heller en Kuipers, inclusief regionale aangelegenheden Er zijn geen mededelingen. 4. Regionale Energie Strategie (RES) Noord-Holland Zuid 1.0 Woordvoerders: Hart voor Hilversum: H. Koç; D66: mw. V. Wesselink; VVD: H.H. Fennema; GroenLinks: J.A. van Waarden; CDA: T. de Jong; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: F. Lawerman; SP: P.H.J.R. van Rooden; Leefbaar Hilversum: mw. M.G. Kooloos; Hilversums Belang: mw. H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. College: B. Heller, wethouder. Ambtelijke ondersteuning: mw. M. van Dongen. Het CDA: informeert naar de effecten van zonnepanelen op daken en grootschalige zonnevelden voor het elektriciteitsnet; wethouder Heller antwoordt dat de ambitie voor Hilversum tot 2030 binnen het bestaande net te accommoderen is; wil de impact voor burgers weten die al zonnepanelen hebben en of hun teruglevering in gevaar komt; wethouder Heller antwoordt dat eventuele van tijdelijke afschaling sprake kan zijn; vraagt naar de overlast voor bewoners; wethouder Heller gemeente gaat nog een op een met beheerder Liander in gesprek om te weten te komen of er voor bewoners problemen zijn te verwachten; Leefbaar Hilversum heeft vernomen dat een overschot aan energie vanuit zonnepanelen van burgers niet altijd terugvloeit naar het net; wethouder Heller erkent dat op extreme piekmomenten teruglevering onder druk kan komen te

staan en kan komen te vervallen; Leefbaar Hilversum vraagt of het niet altijd terugvloeien van energie naar het elektriciteitsnet de burger dan voldoende stimuleert; wethouder Heller vindt die vraag lastig te beantwoorden;

3

-

-

-

-

in theorie kan een dergelijke situatie lang duren; in de praktijk heeft dat nauwelijks invloed op de terugverdientijd; de SP oppert de gedachte dat de gemeente dan naar een grote ‘accu’ zou moeten streven om energiepieken te kunnen opvangen; wethouder Heller reageert dat daarvoor nu geen concrete plannen zijn; opslag van energie is een enorme uitdaging; overigens vallen zonnepanelen van individuen en opslagcapaciteit niet onder de RES; Hart voor Hilversum vraagt om de grote marge tussen 500 en 2.000 zonnepanelen toe te lichten; volgens mevrouw Van Dongen hangt dat af van de dichtheid van plaatsing; Leefbaar Hilversum wil een duidelijk antwoord op de vraag waar overtollige energie van zonnepaneelenergie naartoe gaat; wethouder Heller licht toe dat de overtollige energie dan niet naar het net kan en in dat geval het opwekkingsproces stopt; hij benadrukt dat de RES sec gaat over de opwekking van zonnevelden met minimaal 60 zonnepanelen.

het CDA informeert naar de impact van (middel)grote zonneprojecten; bij piekmomenten hebben keuzes voor grote projecten wel degelijk effect op de inwoners; het gaat dus wel degelijk om kleine zonnedaken die last van de te maken keuzen hebben; zijn er al scenario’s voor de minderopbrengsten van individuele inwoners met zonnedaken; wethouder Heller beantwoordt die vraag ontkennend; aansluiting van panelen kan zonder problemen op het netwerk; er zijn dus geen negatieve effecten voor zonnepaneelbezitters; de PvdA vraagt waarop de grens van 60 zonnepanelen voor de RES is bepaald; wethouder Heller verwijst naar afspraken op landelijk niveau, waaruit programma’s zoals de RES zijn voortgevloeid, met zonne- en windenergie als bewezen technologieën; daarbij is er weer onderscheid tussen kleine en grote projecten.

Hart voor Hilversum: informeert naar risico’s op vertraging van het plan door corona; wethouder Heller ziet als belangrijkste knelpunt het tekort aan gekwalificeerde mensen; corona is geen vertragingsrisico; Leefbaar Hilversum wil ook de burger stimuleren energieneutraal te zijn; dat overtollige energie niet ergens wordt opgevangen vindt zij niet zo stimulerend voor de burger; is het mogelijk om overtollige energie van huishoudens op te vangen; wethouder Heller herhaalt dat in dat geval het productieproces van energie stopt. De PvdA: informeert naar het omslagpunt tussen stimuleren van verduurzaming en het verplichten daarvan; wethouder Heller vindt dat omslagpunt liggen in een andere opdracht van de gemeenteraad. D66: -

is benieuwd of het college tevreden is over de op te wekken 0,2 terrawatt, wat minder is dan in het concept stond; wethouder Heller is daarover niet tevreden gezien de taakstelling en doelstelling voor de toekomst, maar stelt dat het gaat om het maximaal haalbare zonder dat het gaat om grootschalige ingrepen in de Gooise natuur.

De ChristenUnie: wil weten hoe de gemeente omgaat met nieuwe kansen en of daarvoor alle mogelijkheden worden opengehouden; wethouder Heller doet dat vanzelfsprekend; het gaat niet om een plan, maar een programma, dat om de twee jaar wordt herzien; het is geen limitatieve opsomming, maar gaat om accommoderen van mogelijkheden. GroenLinks: vraagt een toelichting op zonnepanelen op schoolgebouwen in Hilversum; wethouder Heller herinnert eraan dat de raad in het kader van IHP besluiten heeft genomen met stevige ambities; een derde van schoolgebouwen is aan renovatie of vervanging toe en daarbij wordt uitgegaan van energieneutraal, nul op de meter; voor de overige schoolgebouwen worden bij regulier

4

onderhoud maatregelen meegenomen, in casu zonnepanelen; tussen nu en 2035 worden daken voorzien van zonnepanelen als ze daarvoor geschikt zijn. De SP: vraagt om inzicht in hoeverre gestelde ambities met te nemen maatregelen haalbaar zijn en mist een voorspellend tracé; wethouder Heller kan dat inzicht in het algemeen niet geven, omdat het lastig is om daken vol te krijgen met zonnepanelen; elke kwantificering zou een slag in de lucht zijn. Leefbaar Hilversum: vraagt om een upgrade om zoveel mogelijk zonnepanelen op daken te plaatsen; wil zoveel mogelijk zonnepanelen op daken om de doelstelling te halen. Hilversums Belang: hoort graag hoe de wethouder grootschalige biomassacentrales wil voorkomen en informeert naar de grens tussen grootschalig en niet grootschalig; wethouder Heller doet de raad het verschil tussen al dan niet grootschalig nog toekomen en ziet het maatschappelijk draagvlak voor biomassa in rap tempo afnemen; de gemeente is ook in staat om dat op basis van ruimtelijke ordening en wetgeving tegen te houden.

Democraten Hilversum: informeert naar de stand van zaken van zonnepanelen op bedrijfsdaken en of daarover al onderhandeling met bedrijven plaatsvindt; wethouder Heller beschikt al twee jaar over een green dealcoach en ook professionals uit de regio hebben een aanpak; het gaat erom eigenaren van daken te helpen en te ondersteunen in het proces om tot realisatie van zonnedaken te komen; het zijn vaak langjarige trajecten; de gemeente is al lang in gesprek met vertegenwoordigers het Media Park; Het CDA: vraagt of de wethouder een mening heeft om de A27 bij de West-Indiëbuurt te overkappen met zonnepanelen in plaats aldaar van een geluidsscherm te plannen; wethouder Heller weet dat aldaar geen geluidsscherm gepland is; een overkapping van de A27 heeft het college met Rijkswaterstaat nog niet besproken. De ChristenUnie: informeert naar monitoring door de gemeente; wethouder Heller komt bij de raad terug op ruimtelijke inpassing van maatregelen en het programma gaat ook eens per jaar twee jaar naar de raad; in de tweede helft van dit jaar komt hij naar de raad toe voor het formuleren van het doel en ambities en het monitoren daarvan.

De PvdA: vraagt hoe de wethouder aankijkt tegen het meer in huis halen van expertise over verduurzaming en zo minder afhankelijk te worden van externe partijen; wethouder Heller is in het algemeen daarvan een voorstander bij een voldoende schaalgrootte; naast expertise en deskundigheid gaat het ook om het proces; dat kan ook een reden zijn om een externe partij te vragen. Leefbaar Hilversum: vraagt hoe de wethouder aankijkt tegen het plaatsen van zonnepanelen in het groen; wethouder Heller merkt op dat daarover afspraken zijn gemaakt; per locatie wordt daarnaar gekeken, ook in verband met zicht, begroeiing en biodiversiteit; het is maatwerk en daarvoor zijn richtlijnen ontwikkeld. Democraten Hilversum:

5

-

informeert naar de stand van zaken over de scan geothermie; wethouder Heller meent dat de resultaten beschikbaar zijn, maar die vergen nog een technische analyse; dat wordt in MRAverband opgepakt; er loopt ook een aanvraag voor geothermie en het college informeert de raad daarover binnenkort in een raadsinformatiebrief.

Het CDA: vraagt waarom de gezondheidseffecten in de MER missen en of die naar de raad kunnen komen; wethouder Heller komt op het ontbreken van de gezondheidseffecten in de MER schriftelijk terug; hij weet niet welke gezondheidseffecten van zonnepanelen in beeld te brengen zijn; het betreft ook geen officiële MER; de SP vraagt wat de wethouder bedoelt met de opmerking dat het niet om een officiële MER gaat; wethouder Heller bedoelt daarmee dat er geen officiële MER-plicht is. Inspreker De heer Dietz (voorzitter Hilverzon): vindt de noodzaak van de energietransitie hoog, omdat het slechter gaat met het klimaat; stelt vast dat klimaatverandering mensen armer, onveiliger en ongezonder maakt; door verdroging en andere effecten gaat de natuur hard achteruit; laat weten dat Hilverzon de uitkomsten voor Hilversum en de Gooi en Vechtstreek onvoldoende vindt, gezien het grote belang dat er voor de Hilversummers mee gemoeid is; roept op de huidige RES-ambities te verhogen en snel en actief aan de slag te gaan met de uitvoering wat er in de RES 1.0 staat, zodat de lat voor de RES 2.0 over twee jaar veel hoger is te leggen; doet vijf oproepen aan de raad: 1.

streven naar 50% lokale financiële participatie en een inspanningsverplichting daartoe vast te stellen; draagvlak bij bewoners is enorm belangrijk; bewoners kunnen ook meeprofiteren door eigenaar te zijn van zonne- of windparken; eigenaren kunnen ook worden verplicht een gebiedsfonds op te richten met geld voor sportverenigingen en andere maatschappelijke organisaties; een compensatieregeling voor iedereen van wie de woonkwaliteit vermindert kan van groot belang zijn; een signaal naar de rijksoverheid om de mogelijkheden hiertoe te verkennen en voor te bereiden is aan te bevelen; 2. opzoeken van dilemma’s en het zoeken naar win-winkansen; hij hecht eraan dat opwekprojecten niet ten koste gaan van natuur, biodiversiteit en het cultureel erfgoed; hij pleit wel voor het zoeken naar mogelijkheden in plaats van categorische afwijzing, het gebied als uitgangspunt te nemen en te zoeken naar koppeling met andere uitgaven, zoals biodiversiteit, recreatie en boeren die minder goed produceren op hun land, door verdroging of vernatting; door op niet renderende landbouwgrond een zonnepark te plaatsen gaat de biodiversiteit vooruit; 3.

opzoeken van dilemma’s en versimpeling van regelgeving, met name als het gaat om monumenten; in cocreatie met bewoners kunnen dilemma’s worden gezocht, evenals de afweging tussen duurzaamheid en erfgoed en de vertaling daarvan te maken in de welstandsregelgeving; 4. de energietransitie integraal onderdeel maken van alle gemeentelijke projecten, o.a. in het Stationsgebied; 5. een ambitieus beleid richting RES 2.0 en het volgen van de gedragscodes; daardoor is het mogelijk om op genuanceerde wijze en met respect van verschillende belangen te komen tot meer mogelijkheden;bewoners kan men meenemen in moeilijke afwegingen en daartoe een projectleider aan te wijzen. De SP: vraagt wat de heer Dietz verwacht van de gemeente om wensen realiseerbaar te maken, ook omdat Hilversum over weinig boeren en locaties voor windenergie beschikt; de heer Dietz stelt dat er interessante mogelijkheden met boeren zijn met behoud van biodiversiteit;

6

uiteindelijk komt men ook niet geheel tot windenergie; eerst gaat het om zonne-energie, maar de inzet daarop zal niet genoeg zijn. Leefbaar Hilversum: meent dat het maken van windmolens qua energie niet opweegt tegen de op te wekken energie daarvan, ook niet in Hilversum; de heer Dietz stelt dat de levensduur van een windmolen 25 jaar is, zodat de kosten van productie ruimschoots opwegen tegen de opbrengsten van de energieproductie ervan. 5. Jaarplan Energietransitie 2021 en rapportage 2020 Woordvoerders: Hart voor Hilversum: H. Koç; D66: mw. V. Wesselink; VVD: H.H. Fennema; GroenLinks: J.A. van Waarden; CDA: T. de Jong; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: F. Lawerman; SP: P.H.J.R. van Rooden; Leefbaar Hilversum: mw. M.G. Kooloos; Hilversums Belang: mw. H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. De voorzitter: laat weten dat het voorliggende Jaarplan Energietransitie 2021 de activiteiten behelst die voortvloeien uit de Regionale Energie Strategie (RES) en de Transitievisie Warmte (TVW). Daarnaast zijn de aanbevelingen van de Rekenkamer (advies rapport 2021/13) en het Klimaatverbond Nederland (De energie van Hilversum) verwerkt in het jaarplan.

Inspreker De heer Pool (Hilversumse Energie Transitie - HET): vallen de ongelijke budgetten voor gelijksoortige partners op: twee energiecoöperaties krijgen een ongelijk budget; verzoekt het gemeentebestuur gelden gelijkelijk over energiecoöperaties te verdelen; pleit voor een sterkere beoordeling van ‘value for money’ als het gaat om een nieuwe beoordeling van waar geld naartoe zou moeten gaan; adviseert ruimte te geven aan innovatie en een hefboomwerking te gebruiken; een aanvraag voor € 5.000,- is afgewezen voor een aanvraag bij de Europese Unie met een potentiële winst voor het energietransitiebudget van meer dan € 200.000,-; die aanvraag kan men alsnog honoreren; pleit voor een gelijk speelveld voor de energietransitie; het jaarplan bevat subsidietoekenningen aan commerciële partners die marktverstorend werken; HET kan hetzelfde goedkoper doen; raadt aan meer te investeren in echte, vinnige verduurzaming en budget vrij te maken om 25 huizen met adviestrajecten te begeleiden op weg naar aardgasvrij; dat kost € 35.000,-‘ vraagt om fase 2 van de warmtepilot Kerkelanden te faciliteren voor 300 tot 500 huizen; het restgeld van het warmteonderzoek uit 2019 kan daarvoor gebruikt worden.

De SP vraagt of HET wel subsidie heeft aangevraagd, maar dat niet heeft gekregen; de heer Pool spreekt geregeld met ambtenaren; HET heeft de insteek om zo min mogelijk subsidiegericht te werken en streeft naar zelfbedruipendheid. Het CDA: vraagt om uitleg over de subsidieaanvraag van € 5.000,- om € 200.000,- aan EU-subsidie te verkrijgen; de heer Pool legt uit dat er een opening is bij het Horizon Europa-programma; als die aanvraag gehonoreerd wordt kan die € 200.000,-; MRAE is bereid om daarin € 5.000,- in te steken en vraagt HET dat ook te doen; het geld is bedoeld om de aanvraag door een externe partij te laten verbeteren, zodat de kans groter is dat men de € 200.000,- krijgt. Beeldvormende vragen commissie De SP:

7

-

vraagt wat met de opstartsubsidie van VerKEN wordt gedaan; wethouder Heller antwoordt dat € 5.000,- voor formele zaken is toegekend, zoals statuten, folders, drukwerk etc.; er is nog een gesprek over het vervolg.

GroenLinks: informeert of wordt gestudeerd op welstandscriteria voor zonnepanelen op daken in beschermd stadsgezicht; wethouder Heller antwoordt dat het college voornemens is om welstandscriteria onder de loep te nemen, met het oog op algemene versimpeling en om tot verruiming te komen van de mogelijkheden voor verduurzaming, waaronder zonnepanelen. De PvdA: informeert naar de vervolgstappen op warmtescans van huizen; wethouder Heller heeft 1.300 warmtescans aan bewoners aangeboden, een advies op maat; de gemeente heeft geen inzicht wat bewoners daarmee in het vervolg doen. De VVD: vraagt of het college voorstelt niet door te gaan met het meerjarenprogramma energietransitie naast de RES en de Transitievisie Warmte; wethouder Heller wil dat wel; informeert of er wel dingen te borgen zijn zonder een heel meerjarenprogramma op te tuigen; wethouder Heller bevestigt dat en de RES en de Transitievisie Warmte zou men als zodanig kunnen zien. De ChristenUnie: is benieuwd of er een ambitie is om op de CO2-prestatieladder door te groeien naar niveau 4 en 5; wethouder Heller heeft die ambitie zeker.

Het CDA: vraagt waarom het eigenaarschap in het plan niet wordt benoemd en of de wethouder invulling daarvan ziet; wethouder Heller antwoordt dat het streven naar lokaal eigenaarschap van 50% beleidsmatig is vormgegeven door de raad en dat is in de uitgangspunten van de Transitievisie Warmte vastgelegd. De SP: informeert naar wat het jaarplan aan energieopwekking zal opleveren; wethouder Heller kan daarover niets zeggen; er moet een strakkere verbinding komen tussen ambities, doelen, inzet en de effecten en resultaten; het begint echter met doelen en ambities. De PvdA: vraagt hoe mensen die geen draagkracht hebben of het eng vinden een lening aan te gaan over te halen zijn tot verduurzamen; wethouder Heller weet dat de rente voor duurzaamheidsleningen nu 1,6% bedraagt en veel verder men niet kan gaan; het CDA ziet dat in het afgelopen jaar 20 duurzaamheidsleningen zijn verstrekt, terwijl Hilversum 40.000 woningen telt; de fractie vraagt hoe de wethouder het aantal van 20 taxeert en op welke manier duurzaamheidsleningen te stimuleren zijn; wethouder Heller vindt dat aantal veel te laag en dat zou tien tot honderd keer hoger moeten zijn; er is meer aandacht nodig voor communicatie en informatie over duurzaamheidsleningen; Leefbaar Hilversum weet dat de duurzaamheidssubsidiepot in de afgelopen jaren in maart/april al op was en vraagt of het beschikbare bedrag daarvoor moet

stijgen; wethouder Heller is geen subsidieregeling bekend waarvan de pot leeg zou zijn; wel weet hij dat de pot voor de duurzaamheidsleningen leeg is en daarop het college aanvullend geld heeft gevraagd. De VVD: vraagt om voorbeelden van welke ambities worden bijgesteld als er geen rijksgelden komen; wethouder Heller wil niet denken aan die mogelijkheid en benadrukt dat de afspraak is dat de Raad voor het Openbaar Bestuur zal zorgen voor een raming van de benodigde capaciteit; als

8

-

er landelijk geen € 600 miljoen beschikbaar komt kunnen gemeenten hun aandeel niet volledig leveren, wat consequenties zal hebben voor de doelstellingen; welke ambities worden bijgesteld kan hij niet aangeven en daarover gaat de raad; vraagt of de wethouder ook nadenkt over een exitstrategie en het voorkomen van een subsidieafhankelijkheidsrelatie van de gemeente; wethouder Heller is met twee energiecoöperaties in gesprek over zelfvoorzienendheid, wat beter is voor het bedienen van inwoners; de REW-regeling zou daarvoor ingezet kunnen worden; een van de redenen van het Klimaatverbond om tot een schaalgrootte te komen is vermindering van afhankelijkheid van subsidies.

Het CDA: vraagt hoe makkelijk of complex het als Hilversummer is om te verduurzamen of te isoleren, de stap daartoe te maken, op welke manier het energiedienstenbedrijf werkt en of Hilversummers daartoe gemakkelijk toegang hebben; wethouder Heller vindt dat nog niet makkelijk genoeg; de belangrijkste opgave is in schaal te gaan groeien; veel meer woningen behoeven een aanpak; er moet een heldere toegang zijn en de klant moet ontzorgd worden; dat is nu nog niet het geval; de vve-dienstverlening is de eerste product-marktcombinatie die het energiedienstenbedrijf heeft ontwikkeld; dat gaat goed; de tweede combinatie betreft de aanpak woningen van na 1965; het energiedienstenbedrijf is ook aangehaakt bij de PAWprojecten in de Meent om ook daar product-marktcombinaties te gaan ontwikkelen; onafhankelijk advies speelt ook een rol. 6. Advies onderzoeksopdracht raadsonderzoek Wmo Woordvoerders: Hart voor Hilversum: mw. M. Boukhriss; D66: mw. V. Wesselink; VVD: F.R. Reijmerink; GroenLinks: J. van Drogen; CDA: --; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: mw. F.F. van Drooge; SP: P.H.J.R. van Rooden; Hilversums Belang: mw. H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. Begeleidingsgroep gemeenteraad: N.G.T. van Voorden, voorzitter. College: mw. K.J. Walters, wethouder.

De heer Van Voorden: licht toe dat het presidium een procesvoorstel heeft geaccordeerd; legt uit dat het onderzoek in twee delen is opgesplitst; de dames Kalk en Remmers en Reijmerink richten zich op het formuleren van de onderzoeksopdracht die vanavond ter bespreking voorligt; vanavond gaat het om een procesmatige behandeling, zodat hierna het onderzoek kan plaatsvinden. De PvdA: begrijpt dat de deelvragen later nog specifieker worden gemaakt; de heer Van Voorden antwoordt dat dat het advies van het externe bureau is, teneinde het onderzoek nog niet helemaal in te vullen. Hart voor Hilversum: wil graag de kosten van fase 1 weten; de heer Van Voorden meent dat het om € 5.000,- tot € 10.000,- gaat; de VVD weet dat het gaat om € 7.000-. 7. Vaststellen agenda Oordeelsvorming De agenda oordeelsvorming wordt ongewijzigd vastgesteld. 8. Regionale Energie Strategie (RES) Noord-Holland Zuid 1.0 Woordvoerders: Hart voor Hilversum: H. Koç; D66: mw. V. Wesselink; VVD: H.H. Fennema; GroenLinks: J.A. van Waarden; CDA: T. de Jong; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: F. Lawerman; SP: P.H.J.R. van Rooden; Leefbaar Hilversum: -- ; Hilversums Belang: H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. College: B. Heller, wethouder.

9

De SP: is redelijk positief over de inzet en vraagt zich af of de gemeente nog ambitieuzer moet zijn; het is echter te vroeg om te bekijken of doelen te behalen zijn; bezien moet worden wat er dit jaar uit de resultaten komt om de ambitie van RES 2.0 op te schroeven; kan daarom leven met wat op dit moment voorligt; vraagt aandacht voor monitoring om te bekijken welke de effecten zijn van activiteiten; een tussentijdse evaluatie is zeker op zijn plaats om blind sturen te voorkomen. De VVD: noemt de RES een gigantisch project zonder strategie; het was volgens de fractie meer een oefening om zoveel mogelijk vierkante meters voor zonnepanelen en windmolens te vinden; constateert dat de moeite van vooral de VVD en het CDA om de RES bij te sturen bespaard had kunnen worden, omdat het effect daarvan nihil was; waterstof, innovatie, geothermie en aquathermie zijn niet meegenomen; daarover aangenomen moties hadden geen enkel effect; vindt de naam van de RES misleidend, omdat alleen maatregelen op zon en wind worden voorgestaan; noemt het niet doorgaan van windmolens en geen verplichting voor bedrijven om zonnepanelen te plaatsen winst; is van mening dat alle inzet op zonne-energie een slecht idee is: 600.000 m² tot 700.000 m² aan zonnepanelen; dat is heel ambitieus in een tijd dat de stroomprijs soms negatief is; is van oordeel in te zetten op bestendig duurzame energieopwekking, zoals

geothermie of kernenergie; kijkt vooral uit naar de RES 2.0 en sluit het hoofdstuk van RES 1.0 het liefst zo snel mogelijk af. Democraten Hilversum: noemt de RES een bleek beleidsvoornemen, zolang er geen rijksgeld komt; stelt dat erg sterk wordt geleund op wat energiecoöperaties doen; het steunen van bedrijven en inwoners blijft behoorlijk lastig; noemt de haalbaarheid van 100 gigawatt aan zonne-energie onzeker en in belangrijke mate afhankelijk van medewerking van private eigenaren van gebouwen; vindt het zonnepark bij het vliegveld een uitstekend idee; raadt aan te accelereren naar de RES 2.0. Hart voor Hilversum: is van opvatting dat de strategie goede intenties heeft; zet vraagtekens bij de uitvoerbaarheid van de RES, maar vindt de intentie ervan goed; constateert dat men met de RES verder kan en wil vooral dingen doen die nodig en uitvoerbaar zijn.

Het CDA: begrijpt dat er veel moet gebeuren, maar ziet toch een eenzijdig verhaal voor zonne- en windenergie; merkt dat andere technologieën steeds meer realiteit worden; die halen de uitgangspunten in; raadt aan ook naar nieuwe technologieën te kijken; concludeert dat de regionale structuur uitlokt tot suboptimale plaatsing en zoekgebieden op de grensgebieden; dat kan betekenen dat de relatie met de buurgemeenten niet altijd goed gaat; gesprekken met buurgemeenten behoeven daardoor intensivering; mist in de RES isolatie teneinde het CO2-gebruik te reduceren; is ingenomen met het feit dat het GNR het belang ziet van het behoud van het landschap; hoopt dat in de toekomst participatie- en andere trajecten beter gaan; ziet uit naar een evenwichtiger en meer gebalanceerde toekomst. GroenLinks:

10

-

kijkt graag naar de positieve kant van zaken; constateert dat de duurzame energieopwekking in de Gooi en Vechtstreek verzevenvoudigt; wat nog volstrekt onvoldoende is om de klimaatcrisis het hoofd te bieden; stelt vast dat de kwaliteit van ieders leefomgeving vooropstaat bij het beoordelen van mogelijke zoekgebieden; die zoekgebieden voor wind zijn bij voorbaat zonder nader onderzoek van tafel geveegd, een gemiste kans; constateert dat nieuwe technologieën nodig zijn en men over zoekgebieden toch in gesprek moet; wil aan de slag gaan met de RES 1.0. noemt lokaal eigenaarschap heel belangrijk voor het draagvlak; kijkt evenals de VVD uit naar de RES 2.0.

De PvdA: noemt de urgentie groot en is teleurgesteld over de ambitie en de aanpak; verbaast het dat windenergielocaties zijn uitgesloten, daardoor wordt de energietransitie vertraagd, minder efficiënt en duurder voor inwoners; de RES zou moeten gaan om de inzet van bewezen technieken; staat wel open voor nieuwe technieken, maar dat betekent niet dat nu de rem erop moet; stelt dat ook Hilversum verantwoordelijkheid moet nemen voor verduurzaming, ondanks het unieke landschap; wil de grote potentie van zonne-energie zo efficiënt en constructief mogelijk benutten met zo min mogelijk negatieve gevolgen voor de natuur; is daarom voor de inzet van de zonneladder, zodat de impact van zonnepanelen op de natuur zo beperkt mogelijk blijft; vraagt of de wethouder ook zo positief is over de zonneladder. D66: -

noemt de RES 1.0 een enorme mijlpaal, een broodnodig beleidsplan om te verduurzamen; betreurt de minimale bijdrage van de gemeente, maar heeft geen briljant idee om het nu beter te doen; is hartstikke blij met wat de gemeente wel realiseert; toont zich ingenomen met de aangebrachte wijzigingen in de RES; denkt dat de voorliggende RES een goed plan is om op voort te borduren; kijkt continu uit naar nieuwe mogelijkheden, opdat de bijdrage op te hogen is; noemt het een goed idee om zo snel mogelijk met de RES aan de slag te gaan.

Hilversums Belang: stelt vast dat de RES eigenlijk alleen inzet op zonnepanelen; geeft het college de opdracht om de kennis van nu in te zetten en te blijven innoveren. De ChristenUnie: is tevreden over de RES 1.0, maar niet heel enthousiast; heeft zorgen over het ambitieniveau om in 2050 klimaatneutraal te zijn en om in 2040 te stoppen met aardgasgebruik; het voorliggende plan biedt slechts voldoende energie om de huishoudens in 2030 van stroom te voorzien; staart zich niet blind op de nu in beeld gebrachte zoekgebieden en technieken en laat alle mogelijkheden voor duurzame energie open; is het onvoldoende duidelijk hoe de gemeente zorgt dat de uitvoering in Hilversum een succes wordt, hoe de regie op het proces wordt gehouden en op welke manier men kan sturen, zodat zonnepanelen en andere technieken er daadwerkelijk gaan komen. Debat Het CDA: vraagt of de PvdA het met haar eens is dat onbewezen technieken Nederland de Afsluitdijk, de Flevopolder en de Deltawerken hebben opgeleverd en dat innovatie de gemeente een koploper kan maken in plaats van een volger; de PvdA zei dat de RES over bewezen technieken gaat en

11

dat men open moet staan voor nieuwe technieken; het is van belang onbewezen technieken te onderzoeken, maar men moet niet op de rem staan van bewezen technieken. De VVD: vraagt de ChristenUnie wanneer bij haar de gedachte is opgekomen dat de RES een zorgvuldig en transparant proces is; de ChristenUnie heeft een duidelijk beeld gekregen van de te zetten stappen en uitgangspunten; tevoren was al duidelijk dat bewezen technieken zouden worden toegepast; andere technieken zouden in een latere fase worden meegenomen; de VVD waren de uitgangspunten drie jaar terug niet helder en ook zijn moties aangenomen over geothermie, transparantie, draagvlak en financieel onderzoek; het college heeft die moties niet afgedaan; er was nooit een kans vanuit de raad om de RES van koers te doen veranderen, wat wel degelijk is gesuggereerd; zij is het met de kwalificatie van een zorgvuldig en transparant proces niet eens; de ChristenUnie reageert dat het proces duidelijk was en constateert dat de VVD niet tevreden was het uitgangspunt van destijds van het uitgaan van bewezen technieken.

De SP: begrijpt de VVD heel goed en heeft haar teleurstelling over de uitgangspunten over een beperkt aantal technieken ook geuit, maar heeft die achter zich gelaten; binnen de gestelde grenzen zou de VVD wel tevreden kunnen zijn met het voorliggende resultaat; de vraag is of de VVD aan het voorstel nog iets wil veranderen, binnen de mogelijke grenzen; de VVD wil veel veranderen, maar weet inmiddels dat dat zinloos is; zij had heel graag gezien dat alle consultants bezig waren geweest met iets waarmee men op lange termijn iets kan. Wethouder Heller: kan het brede gevoelen bij de raad zich heel goed voorstellen: tevreden, maar niet enthousiast; er ligt een maximaal haalbaar resultaat voor; wijst erop dat altijd initiatieven kunnen worden toegevoegd; erkent dat isolatie en besparen een grote rol spelen, maar die vallen onder de Transitievisie Warmte; is positief over zonneladder, maar dat is primair een instrument om een bepaalde ambitie of doelstelling op voorhand te willen halen; die is gegeven en vervolgens ga je die af om te kijken waar je die gaat realiseren; op dit moment wordt ingezet op grote daken.

Tweede termijn inspreker De heer Dietz (Hilverzon): is blij met het voorliggende RES 1.0; hoopt dat college en raad inzien dat de RES 1.0 erg weinig oplevert, de lat bij de RES 2.0 moet hoger liggen door in de komende twee jaar zoveel mogelijk te realiseren; adviseert ook te kijken naar zon in buitengebieden, niet natuurgebieden, maar wel over de A27 en de A1. Advisering aan de raad De SP vindt het voorstel rijp voor de raad zonder debat en is niet negatief. De ChristenUnie vindt het voorstel rijp voor de raad en adviseert gematigd positief met debat. Hilversums Belang, D66, GroenLinks en het CDA vinden het voorstel rijp voor de raad en adviseren positief met debat. De VVD, de PvdA en Hart voor Hilversum vinden het voorstel rijp voor de raad met debat en maken een voorbehoud. Democraten Hilversum vindt het voorstel rijp voor de raad met debat en is niet negatief.

12

9. Jaarplan energietransitie 2021 en rapportage 2020 Woordvoerders: Hart voor Hilversum: H. Koç; D66: mw. V. Wesselink; VVD: H.H. Fennema; GroenLinks: J.A. van Waarden; CDA: T. de Jong; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: F. Lawerman; SP: P.H.J.R. van Rooden; Leefbaar Hilversum: -- ; Hilversums Belang: H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter. College: B. Heller, wethouder. De VVD: heeft geen behoeft aan een nog een derde jaarplan, omdat zij haar handen al vol heeft aan de RES en de Transitievisie Warmte; zaken die daaronder niet vallen behoren tot het jaarplan; adviseert daarom na de gemeenteraadsverkiezingen een meerjarenprogramma restproducten duurzaamheid op te tuigen; constateert dat na het raadsbesluit in 2017 om Hilversum in 2040 gasloos te krijgen in 2021 309 woningen van de 42.324 woningen van het gas af zijn; begint daarom te twijfelen aan de haalbaarheid om in 2040 alle woningen van het gas af te krijgen; wil niet toewerken naar een onrealistisch doel en denkt na over het indienen van een motie daarover. De PvdA: vraagt of het voeren van 200 coachgesprekken getuigt van te weinig ambitie; is van mening dat iedereen, rijk of arm, moet kunnen verduurzamen, maar dat er nog maar 20 duurzaamheidsleningen zijn verstrekt; vraagt zich af of de gemeente wel genoeg doet voor de groep die niet kapitaalkrachtig genoeg is om aan verduurzaming en vergroening te doen.

D66: constateert meer concretisering in het jaarplan na advies van de Rekenkamer daarover en is daarmee blij; ziet duidelijke en goede doelstellingen, die financieel inzichtelijk zijn; vindt het voorgelegde jaarplan heel prettig, dat wat haar betreft ook als meerjarenplan mag worden uitgewerkt, zo nodig dit jaar; noemt het meenemen van partijen, zoals woningeigenaren, woningcorporaties, vve’s en bedrijven, een ontzettend grote uitdaging en vindt het goed daarmee aan de slag te gaan; is hartstikke blij met de green deals om zonnepanelen op daken te leggen; lijkt de inzet van een monitor een goed plan; toont zich ingenomen met de inzet op communicatie; ziet bij de warmtetransitie niet benutte kansen, zoals aquathermie in Kerkelanden die veelbelovend lijken en een uitgelezen kans voor de gemeente zijn om de regierol te pakken om het proces voor HET en bewoners te faciliteren; dat behoefte een betere uitwerking.

De ChristenUnie: waardeert wat er allemaal is gebeurd op het gebied van de energietransitie; er zijn veel stappen gezet en activiteiten ondernomen; vraagt of dat alles voldoende is en de goede richting heeft; het gaat om sturen op de vertaling van de ambities naar de korte termijndoelen, de daarin te maken keuzen en de daaraan gekoppelde budgetten; pleit voor een brede blik en is ook voorstander van een restpuntennotitie, voorgestaan door de VVD; die kan worden gekoppeld aan het Schone Luchtakkoord, circulair inkopen en de circulaire economie; raadt aan alvast aan de slag te gaan met hoofdlijnen van een bredere duurzaamheidsstrategie, met vastgestelde duurzaamheidskaders, waar de gemeente nu staat en welke de keuzemogelijkheden voor de toekomst zijn.

13

GroenLinks: zijn de woorden van de ChristenUnie uit het hart gegrepen en erkent dat er veel is gebeurd op het gebied van duurzaamheid en transitie in Hilversum; concludeert dat veel is gelukt: 100 kiloton CO2-besparing, het energiedienstenbedrijf en het verduurzamen van 200 rijks- en gemeentemonumenten in de Bloemenbuurt tot het A-label; stelt daarnaast ook vast dat er nog veel moet gebeuren; wacht op duidelijkheid vanuit Den Haag wat betreft de claim van € 600 miljoen; stelt voor om alleen een jaarplan te maken, omdat volgend jaar veel meer duidelijk is; wijst erop dat duidelijkheid vanuit de overheid essentieel is voor het vertrouwen van ondernemers, inwoners en actoren om stappen te kunnen en willen zetten; raadt aan snelheid, beweging en ambitie te behouden, welke beweging in het jaarplan te zien is; berijdt het stokpaardje van communicatie; is benieuwd naar de welstandscriteria voor zonnepanelen; hoort graag van de commissieleden hoe zij denken over het stimuleren van een substantiële toename van groene daken bij nieuwbouw in tuinstad Hilversum.

Het CDA: snapt de overweging van de VVD en is benieuwd hoe realistisch ambities zijn; ziet ook dat ambities eigenlijk vrij laag zijn, gezien de 200 coachgesprekken en 20 verstrekte duurzaamheidsleningen; er is nog geen inzet op stimuleren van grootschalige isolatie; lijkt er de afgelopen periode een nadruk te zijn geweest op toonaangevende projecten, zoals het raadhuis en monumenten; is benieuwd naar de CO2-productie per euro en de effectiviteit van het ingezette geld; stelt dat inwoners niet op een makkelijke manier worden gestimuleerd om hun huizen haalbaar en betaalbaar te stimuleren; geeft mee dat de ambitie de aankomende jaren omhoog kan voor een haalbaar en betaalbaar isolatiebeleid. De SP: is van opvatting dat energieneutraliteit bij grote projecten een eis in plaats van een ambitie zou moeten zijn; staat open voor het voeren van een discussie over groene daken, gezien het gebrek aan groen in vooral de dichtgebouwde delen van het dorp; vraagt aandacht voor de nadelen van zonnepanelen, zoals beheer, onderhoud, het risico op brand en de vervanging ervan; wijst erop dat bij van het gas af gaan ook de behoefte aan elektriciteit toeneemt; lijkt het goed bij haalbaarheidsonderzoeken voor zonnepanelen op grote daken ook vergroening mee te nemen; wil laten inzetten op energieopslag; pleit ervoor de raad te betrekken bij het onderzoek naar geothermie.

Democraten Hilversum: is voorstander van een jaarprogramma vanwege de voortgang, goede monitoring, kunnen bijsturen waar nodig en om te kunnen inspelen op nieuwe technologieën; beraadt zich op de wens van groene daken in Hilversum vanwege twijfels in publicaties over het nut en rendement daarvan; gaat wel graag in discussie over maatregelen in het algemeen die de tuinstad kunnen ondersteunen; vraagt GroenLinks hoe zonnepanelen en groene daken met elkaar te rijmen zijn; GroenLinks vindt die vraag terecht en die noopt tot keuzes daartussen. Hilversums Belang: zet kanttekeningen bij de kabinetsformatie, de gemeentefinanciën en draagvlak; vraagt zich af waar meerwaarde met een jaarplan is te halen; geeft prioriteit aan het bij iedereen duidelijk laten zijn van het belang van de energietransitie.

14

Hart voor Hilversum: vraagt of GroenLinks bij groene daken onderscheid maakt tussen huur- en koopwoningen; GroenLinks gaat het om nieuwbouwprojecten, waarbij de ontwikkelende partij gevraagd wordt om aan groene daken aandacht te besteden; het gaat dus zowel om huur- als koopwoningen. Debat Wethouder Heller: licht toe dat de 200 coachgesprekken slaan op een van de twee uitvoeringsjaren van de REWsubsidie; in het kader van de RED-subsidie verwacht hij 500 gesprekken te voeren waarmee 5.000 huizenbezitters bereikt worden; wil een poging restcategorieën benoemen en daarmee terug bij de commissie komen; ondersteunt persoonlijk de oproep tot verbreding van het programma, maar die politieke afspraak zou volgend jaar gemaakt moeten worden; faciliteert het proces met betrekking tot aquathermie in Kerkelanden en blijft dat doen; hoopt over het draagvlak in september/oktober met de commissie te praten in het kader van de Transitievisie Warmte; de uitdaging aldaar deelt hij volkomen met de commissie. Tweede termijn inspreker De heer Pool (HET): pleit voor het hanteren van de hefboom om in samenspraak met elkaar meer geld te creëren; roept de wethouder op de gemaakte keuze daarin te heroverwegen; houdt op 30 juni a.s.

met de TU Delft een lezing over het FLEXINetproject/opslag van energie in Kerkelanden en nodigt de commissieleden uit om daarop aan te sluiten; is blij met de opmerking van de wethouder over de facilitering van het warmteproject in Kerkelanden; hoopt dat het jaarplan zijn vervolg en een goede invulling krijgt. Advisering aan het college De fracties hebben in hun bijdragen inhoudelijk geadviseerd aan het college. 10. Advies onderzoeksopdracht raadsonderzoek Wmo (advies aan begeleidingsgroep) Woordvoerders: Hart voor Hilversum: mw. M. Boukhriss; D66: mw. V. Wesselink; VVD: F.R. Reijmerink; GroenLinks: J. van Drogen; CDA: --; ChristenUnie: B. Nanninga; PvdA: mw. F.F. van Drooge; SP: P.H.J.R. van Rooden; Hilversums Belang: mw. H. Bijl; Democraten Hilversum: R. Docter; Begeleidingsgroep gemeenteraad: N.G.T. van Voorden, voorzitter. College: mw. K.J. Walters, wethouder. D66: -

geeft complimenten voor de opzet van het onderzoek, dat er goed uitziet; vindt de centrale rol van de raad mooi; denkt dat het een interessant onderzoek zal worden en bespreekt de uitkomsten daarvan graag, ondanks dat de fractie destijds tegen de motie heeft gestemd; kijkt liever vooruit; dan terug is verrast dat het gaat om een commissie- in plaats van een raadsbesluit.

Hilversums Belang: adviseert positief over de voorgelegde onderzoeksopdracht; apprecieert de aandacht in het onderzoek voor zaken waarmee in de toekomst rekening te houden is; is blij met het onderzoek. Hart voor Hilversum:

15

-

heeft moeite met de kosten voor fase 2 tussen de € 20.000,- en € 30.000,-; daarbij komt dat ambtenaren de externe onderzoekers moeten begeleiden; zes jaar terugkijken vindt zij veel te lang en zij opteert voor drie jaar; heeft op dit moment ambtenaren nodig om naar een financieel gezond sociaal domein te kijken en naar het herstel vanuit de coronacrisis; vindt het raadsdashboard veel meer inzicht bieden.

De ChristenUnie: vindt de opdracht te vaag geformuleerd en adviseert negatief in de verwachting dat het voorstel nog naar de raad zal gaan. GroenLinks: adviseert positief over het voorstel; wil het onderzoek niet breder maken dan dat nu is; vraagt om afronding van het onderzoek voor het einde van dit jaar. De PvdA: is heel blij met het voorstel, dat volgens haar behoorlijk specifiek omschreven is; de hoofdonderzoeksopdracht is overgenomen van de aangenomen motie; noemt de periode van zes jaar belangrijk, het proces dat sinds het begin van de decentralisatie is ontstaan; meent dat in de toekomst veel beter te sturen is; hoopt op een begrijpelijk en overzichtelijk rapport. Democraten Hilversum: vindt de onderzoeksvraag helder en klaar, zodat een goed onderzoeksrapport te agenderen is. De VVD: deelt mee dat de begeleidingsgroep, bestaande uit de heren Reijmerink en Van Voorden en de dames Kalk en Remmers, goed heeft samengewerkt; de volgende fase wordt positief tegemoet gezien. De SP: is blij met het onderzoek en mist daarin door de raad vastgestelde doelen in de afgelopen zes jaar, welke resultaten zijn gehaald en hoe de raad daarover is geïnformeerd; wil die vraagstelling toevoegen aan de onderzoeksopdracht.

De heer Van Voorden (voorzitter begeleidingsgroep): proeft brede instemming met het voorstel; dankt D66 voor haar positieve bijdrage; denkt dat het gaat om een sober onderzoek, maar gaat het om kwaliteit; houdt rekening met interne druk op ambtenaren; er moet wel voortgang blijven; gaat het liefst terug naar het begin van het decentralisatieproces, zes jaar terug; het gaat vooral om een boekenonderzoek in plaats van interviews; heeft geprobeerd scope en kaders in de onderzoeksopdracht aan te brengen; wil van het onderzoekrapport kunnen leren, zodat het belangrijk is het onderzoek voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 af te ronden; meent dat de vraag van de SP al is verwerkt in scope A en neemt de vraag SP mee naar de begeleidingsgroep. Debat Wethouder Walters: wijst op hulpstructuren die kunnen helpen om op koers te blijven: de Rekenkamer, de Adviesraad Sociaal Domein, cliënttevredenheidsmetingen en verslagen van de Bezwaarschriftencommissie; zij pleit ervoor te kijken of die hulpstructuren goed worden

16

-

gebruikt; de PvdA wijst op punt D in de scope, waarin is gevraagd te kijken naar alle instrumenten die de raad al heeft gebruikt, zoals een rekenkameronderzoek en dashboards; wethouder Walters wilde slechts aangeven dat er meer middelen zijn; lijkt zes jaar terugkijken heel veel tijd kosten; er zullen niet veel ambtenaren zijn die er zes jaar terug ook al waren; attendeert op de in te zetten ambtelijke capaciteit, die ook elders nodig is en moeilijk te vinden is; stelt dat de inzet van € 30.000,- een raadsbesluit vergt en vraag waarom daar niet om wordt gevraagd; de PvdA wijst erop dat de motie stelt dat het onderzoek uit algemene middelen worden bekostigd en dus een raadsbesluit al is genomen; wethouder Walters lijkt het dat er een raadsbesluit moet komen over het budget;

De SP: wil graag door de raad vastgestelde doelen in de afgelopen zes jaar, welke resultaten zijn gehaald en hoe de raad daarover is geïnformeerd meegenomen hebben; suggereert het besluit over het budget als hamerstuk aan de raadsvergadering toe te voegen. De PvdA: vraagt of ook de door de wethouder genoemde instrumenten in het onderzoek meegenomen kunnen worden; stelt voor bij de volgende raadsvergadering bij motie aan te geven de dekking specifieker te maken. De heer Van Voorden (voorzitter begeleidingsgroep): neemt de genoemde instrumenten mee; wil met ambtelijke capaciteit uitkomen; zal met de griffier overleggen over voldoende mandaat wat betreft het budget en komt daarop eventueel later terug. Advisering aan de begeleidingsgroep De ChristenUnie, D66 en Hart voor Hilversum adviseren negatief. Democraten Hilversum, de PvdA, de VVD, de SP, Hilversums Belang en GroenLinks adviseren positief. De voorzitter sluit de vergadering om 23.36 uur. Aldus vastgesteld in de vergadering van de gemeenteraadsvergadering van 6 juli 2021, De griffier,

De voorzitter,

P.M.H. van Ruitenbeek.

Ch.B. Aptroot.

17