Handreiking-Digitale-Ethiek---VNG (toegevoegd 9 februari 2022)

Handreiking Digitale Ethiek Op weg met digitale ethiek 17 januari 2022

Inhoudsopgave

Over deze handreiking .............................................................................................................................3 1.

Stand van zaken en uitdagingen in de praktijk......................................................................5

1.1

De huidige stand van zaken..................................................................................................................................................................... 6

1.2

De zes grootste uitdagingen in de gemeentelijke praktijk............................................................................................. 6

2.

Tips en aandachtspunten voor digitale ethiek........................................................................8

1.

Beantwoord de ‘waarom-vraag’ .......................................................................................................................................................... 9

2.

Frame ethiek niet als blokkade ............................................................................................................................................................ 9

3.

Gebruik sprekende voorbeelden ........................................................................................................................................................ 9

4.

Kies de weg van de geleidelijkheid en doe het samen...................................................................................................... 9

5.

Maak gebruik van bestaande tools en methodieken........................................................................................................ 10

6.

Organiseer digitale ethiek in de beginfase buiten de lijn.............................................................................................. 10

7.

Zet in op politiek draagvlak ................................................................................................................................................................... 10

8.

Voeg digitale ethiek toe aan bestaande (regionale) samen­werkingen rond digitalisering................ 10

3.

Ontwerpprincipes en de organisatorische inbedding van digitale ethiek................. 11

3.1

Digitale ethiek inbedden in een bestaande organisatie met impact assessments..................................12

3.2 De aansluiting bij de levenscyclus van een digitale toepassing.................................................................................12 3.3 Suggesties voor een digitaal ethische organisatie...............................................................................................................13

4.

Concrete handvatten en praktische voorbeelden............................................................... 15

B1. Verdieping en naslag: kaders, instrumenten en hulpmiddelen................................... 23

INLEIDING

Over deze handreiking Om maatschappelijke opgaven beter, sneller en gerichter aan te pakken, zetten gemeenten steeds vaker nieuwe technologie in. Het gebruik van algoritmen, sensortechniek en toepassingen die gebruik maken van gecombineerde databronnen, heeft echter ook effect op publieke waarden. Belangrijke waarden, zoals privacy, autonomie en transparantie komen met de inzet van nieuwe technologie in een nieuw daglicht te staan. Door te werken met digitale ethiek wordt de veranderende relatie tussen overheid en inwoner gevolgd en ontstaat de vraag hoe gemeenten goed afgewogen en op verantwoorde wijze gebruik kunnen maken van nieuwe technologie. Ook de vraag hoe ethiek een bijdrage kan leveren aan het vergroten van vertrouwen in de overheid is aan de orde. En meer praktisch: hoe kan worden voorkomen dat ethiek als belemmerend of vertragend wordt ervaren? Dit zijn vraagstukken in ontwikkeling. Middels deze handreiking worden ervaringen en tips gedeeld om gemeenten op weg te helpen met het thema digitale ethiek.

Handreiking Digitale Ethiek

'In de gemeente Apeldoorn is de aandacht

Onder digitale ethiek wordt het ethisch verantwoord inzetten

voor technologie en digitalisering sterk

van data en digitale technologie verstaan1. Het gaat over

toegenomen. Dit past in een gemeente waarin

publieke waarden die relevant zijn bij de digitalisering van

een belangrijk deel van de werkgelegenheid

het gemeentebestuur en de organisatorische inbedding

IT gerelateerd is. Zoals in meer gemeenten

daarvan. Deze twee elementen – ethische waarden en de

gaat dit bij ons onder de noemer van Smart

inbedding daarvan – komen in de handreiking steeds terug.

City. Enkele jaren geleden zijn we door een

De handreiking ondersteunt door te laten zien hoe ethiek

marktpartij benaderd om ruimte te bieden

op een natuurlijke manier een plek kan krijgen binnen de

aan een nieuw communicatie netwerk.

gemeentelijke organisatie en concrete projecten. Hierbij

Om tot een afweging hierover te komen is

is ethische perfectie niet het uitgangspunt, maar gaat het

aanvankelijk veel aandacht uitgegaan naar

over leren en verbeteren. Digitale ethiek is een vakgebied in

de kansen en mogelijkheden van dit netwerk

ontwikkeling, deze handreiking zal daarom op termijn een

voor bijvoorbeeld de lokale economie en

nieuwe editie krijgen.

nieuwe innovatieve toepassingen. Nieuwe communicatie technologieën zijn echter maar

Voor iedere gemeente een ander ontwikkelpad

een middel, de realisatie daarvan zeker niet

Gemeenten bevinden zich op het gebied van digitale ethiek

een doel op zich. De toepassing kan invloed

in verschillende fasen van ontwikkeling. Zo hebben sommige

hebben op publieke waarden als privacy,

gemeenten stappen gezet via een bewustwordingsprogramma

veiligheid en autonomie. Mede naar aanleiding

of het instellen van een ethische commissie, terwijl andere

van een concreet marktinitiatief is bij ons nog

gemeenten zijn gestart met het inrichten van een inwonerpanel

meer het besef gekomen dat in de verdere

om inwoners te betrekken. Deze handreiking biedt de

digitalisering van onze samenleving aandacht

mogelijkheid tot ‘cherry picking’, passend bij de eigen lokale

moet zijn voor publieke waarden. Ruimte

situatie en ontwikkelfase.

bieden aan vernieuwing staat daarmee niet los van het gesprek aangaan over publieke

Digitale ethiek is een thema in ontwikkeling

waarden die hiermee worden geraakt.'

Deze handreiking staat niet op zichzelf. Het is een van de producten die volgt uit de Agenda Digitale Grondrechten en

Roelof de Graaf, Programmamanager Spoorzone,

Ethiek, de meerjaren visie van de VNG op digitale ethiek.

Gemeente Apeldoorn

Het onderwerp digitale ethiek willen we gezamenlijk verder ontwikkelen. Er bestaat een Kernteam Digitale Ethiek en er is een Community Digitale Ethiek in de Pleio-omgeving van

Opzet van de handreiking

de VNG, ondersteund door het Kennisnetwerk Data & Smart Society. Belangstellenden worden van harte uitgenodigd om hierbij aan te sluiten en mee te praten! Aanmelden kan door

In deze handreiking komt achtereenvolgens aan bod:

een mail te sturen naar Fatiha Alitou (fatiha.alitou@vng.nl).

•

Stand van zaken en uitdagingen in de praktijk (hoofdstuk 1)

•

Tips en aandachtspunten voor digitale ethiek (hoofdstuk 2)

•

Ontwerpprincipes en organisatorische inbedding van

Dank aan gemeenten Breda, Hilversum, Hollands Kroon, Utrecht,

digitale ethiek (hoofdstuk 3)

Eindhoven, Den Haag, Enschede, Apeldoorn en Stichtse Vecht voor

•

Concrete handvatten en praktische voorbeelden (hoofdstuk 4)

de bijdrage aan de realisatie van deze handreiking.

•

Overzicht van kaders, instrumenten en hulpmiddelen (bijlage 1)

1

4

Deze handreiking sluit met de term digitale ethiek aan bij het coalitieakkoord 2021-2025.

HOOFDSTUK 1

Stand van zaken en uitdagingen in de praktijk Leeswijzer hoofdstuk 1 In dit hoofdstuk wordt een beeld gegeven van de huidige stand van zaken rond het thema digitale ethiek bij gemeenten, paragraaf 1.1. Er is sprake van verschillende vormen en fasen van ontwikkeling. Deze zijn gecategoriseerd in drie fasen: beginnend, op weg en gevorderd. Op verschillende plekken in de handreiking is aangegeven voor welke ontwikkelfase het onderdeel relevant is. Ten slotte worden in paragraaf 1.2 de vijf meest voorkomende uitdagingen genoemd waar gemeenten tegen aan lopen.

Handreiking Digitale Ethiek

1.1

De huidige stand van zaken

In de praktijk zijn allerlei mengvormen, bijvoorbeeld per beleidsdomein denkbaar en zullen fasen daarom ook door

Een grillige pendule tussen techniek, ethiek en politiek

elkaar lopen binnen de organisatie. De fasen geven een idee

Digitale ethiek is een onderwerp dat leeft binnen gemeenten.

aangegeven bij welke fase van ontwikkeling welke uitdagingen

Sommige gemeenten hebben een ethische commissie, andere

en vervolgstappen aansluiten.

voor richting. In het vervolg van deze handreiking wordt

gemeenten richten een ethiek plek in bij het CIO office of starten met een leeromgeving rond het onderwerp. Waar digitalisering voorheen voornamelijk werd beschouwd als onderdeel van bedrijfsvoering, verschuift het onderwerp nu

1.2 De zes grootste uitdagingen in de gemeentelijke praktijk

regelmatig naar de bestuurstafel of leidt het tot raadsvragen. De route van digitaal ethische vraagstukken is grillig en volop

Meerdere gemeenten hebben al mooie stappen gezet.

in ontwikkeling. Het inpassen in de organisatieprocessen is

Tegelijkertijd ervaren gemeenten ook nog een aantal

voorlopig nog een zoektocht.

uitdagingen. Hieronder worden de zes meest genoemde uitdagingen beschreven.

Verschillende fasen van ontwikkeling Diverse gemeenten hebben al stappen gezet rond het thema digitale ethiek. Sommigen hebben al veel ingericht, anderen verkennen het onderwerp pas net. Ook zijn er gemeenten waar het onderwerp nog niet op het netvlies staat. Dit is onder meer afhankelijk van de omvang van de gemeente, de achtergrond van medewerkers, de bestuurscultuur en/of politieke kleur.

Uitdaging I. Zoeken naar een goede start met digitale ethiek Beginnend Op weg

Digitalisering, publieke waarden en de organisatorische inbedding zijn grote en abstracte thema’s. Veel gemeenten worstelen met de vraag

Kortom, er is sprake van verschillende fasen van ontwikkeling.

waar te beginnen. Is het bijvoorbeeld een voorwaarde om veel

Op hoofdlijnen zijn er grofweg drie ontwikkelfasen te

tijd te steken in het uitwerken van een eigen ethische

onderscheiden:

waardenset? Moet er een groots programma worden opgetuigd of is een serie workshops voldoende? En gaat het wel lukken

Beginnend

Digitale ethiek nog geen vastomlijnd

om de handen op elkaar te krijgen voor het thema digitale

thema, er wordt nog niet breed over

ethiek? Deze uitdaging speelt voornamelijk bij gemeenten

het onderwerp gesproken en er wordt geen rekening mee

‘beginnend’ of ‘op weg’ zijn.

gehouden in de processen en/of structuren. Een aantal mensen in de organisatie is dit onderwerp wel aan het verkennen. De stap waar deze gemeente voor staat is om bredere aandacht voor het thema te genereren en eerste activiteiten op dit gebied te organiseren.

Op weg

Uitdaging II. Het waarborgen van digitale ethiek vereist specifieke kennis en expertise die niet altijd beschikbaar is Beginnend

Er is sprake van enige aandacht voor het thema digitale ethiek. Er wordt

Op weg

Ethische afwegingen maken met elkaar vraagt kennis en expertise. Op dit moment wordt het onderwerp digitale ethiek veelal opgepakt door

over het onderwerp gesproken en de eerste stappen zijn gezet,

mensen ‘die het erbij doen’. Dit zijn vaak strategisch adviseurs

maar het heeft nog geen (of een zeer beperkte) plek in de

of Privacy Officers die vanuit persoonlijke interesse of affiniteit

processen en/of structuren. De stap waar deze gemeente voor

het onderwerp oppakken. Om het onderwerp structureel een

staat is om van aandacht naar inbedding te komen.

plek te geven is specifieke kennis en expertise nodig. Door gebrek aan tijd, capaciteit en kennis dreigt digitale ethiek tussen

Gevorderd

Digitale ethiek heeft een plek

wal en schip te vallen. Deze uitdaging speelt voornamelijk bij

gekregen in de organisatie. Er wordt

gemeenten ‘beginnend’ of ‘op weg’ zijn.

niet alleen gesproken over het thema, maar het is ook ingebed in processen en structuren. De uitdaging voor deze gemeenten is om het onderwerp vanuit een positieve insteek, blijvend op de agenda te houden.

6

Handreiking Digitale Ethiek

Uitdaging III. Regionale samenwerking op digitale ethiek komt (nog) niet van de grond Beginnend Op weg

Uitdaging V. De stap van papier naar het inbedden van ethische waarden in de organisatie

Omdat digitale ethiek specifieke kennis en expertise vergt (zie

Op weg

uitdaging II), ligt het voor de hand om als gemeenten (en andere

Voor een aantal gemeenten geldt dat de eigen ethische waarden zijn

vastgesteld en dat nu een implementatiefase begint. Voor veel

overheden) de krachten te bundelen. Een regionaal

gemeenten is dit een lastige opgave. Digitale ethiek wordt veelal

functionerende ethische commissie of het gezamenlijk

naast de primaire processen georganiseerd en blijkt lastig om in

aannemen van medewerkers met specifieke expertise (zoals ook

te bedden, zeker op structurele wijze. Het is een uitdaging om

gebeurt met een gedeelde Functionaris Gegevensbescherming).

alle digitaliseringsinitiatieven binnen de gemeentelijke

Veel gemeenten zien hier een mooie kans, maar de realiteit is

organisatie in beeld te hebben en daarvan de ethische kwaliteit

dat deze samenwerkingen vooralsnog niet van de grond zijn

te garanderen. Hieraan gerelateerd is dat de verbinding tussen

gekomen. Deze uitdaging speelt voornamelijk bij gemeenten

de staf (waar de kennis zit) en de beleidsafdelingen (waar de

‘beginnend’ of ‘op weg’ zijn.

uitvoering van digitalisering plaatsvindt) niet altijd goed te maken is. Ook is de verbinding met project- en

Uitdaging IV. Het is niet altijd eenvoudig om digitale ethiek gemeentebreed op de kaart krijgen

overlegstructuren, de P&C en de beleidscyclus nog beperkt.

Om digitale ethiek goed op de kaart

van de organisatie nog onvoldoende plaats. Deze uitdaging

te zetten, is het belangrijk dat

speelt voornamelijk bij gemeenten ‘op weg’ zijn.

Op weg

Daardoor vindt de verankering van digitale ethiek in de breedte

inwoners raadsleden, het college en het MT/directie het onderwerp de moeite waard vinden. De mate waarin deze actoren belang hechten aan het thema digitale ethiek wisselt echter sterk. In sommige gemeenten zijn raadsleden zeer actief op het onderwerp en stellen ze er regelmatig vragen over aan

Uitdaging VI. Digitale ethiek vraagt blijvende aandacht van de organisatie

Gevorderd

Digitale ethiek is niet een eenmalige check op digitale technologie, maar

het college, zoals in Utrecht. Ook zijn er plaatsen waar

vraagt blijvende aandacht van de organisatie. Dit komt doordat

inwoners de gemeente actief bevragen over digitalisering,

een digitale toepassing tijdens de levenscyclus regelmatig

bijvoorbeeld in Hilversum. Of gemeenten waar binnen college

geoptimaliseerd wordt en daardoor verandert. Bijvoorbeeld, als

of ambtelijke leiding veel belang wordt gehecht aan het

er een algoritmetoepassing wordt ontwikkeld om lantaarnpalen

onderwerp, zoals in de gemeente Den Haag. Het valt op dat het

doelmatiger te gebruiken, wordt steeds gezocht naar manieren

in alle gemeenten een zoektocht is om bij al deze partijen het

om de algoritmetoepassing te verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld

thema digitale ethiek op het netvlies te krijgen. Het is een

door andere gegevens te gebruiken om het algoritme te voeden

abstract onderwerp dat nog volop in ontwikkeling is. Veel

of door aanpassingen in de code te doen. Bij zelflerende

gemeenten zoeken naar aansprekende voorbeelden. Deze

systemen is het zelfs mogelijk dat de werking van een digitale

uitdaging speelt voornamelijk bij gemeenten ‘op weg’ zijn.

toepassing automatisch over tijd verandert. Ook is het mogelijk dat een digitale innovatie voor iets anders wordt gebruikt dan waar het oorspronkelijk voor was bedoeld. Een goed voorbeeld zijn scanauto’s die bedoeld zijn voor het handhaven van de parkeerregels, maar ook worden ingezet om te controleren of mensen zich houden aan coronaregels. De kenmerkende veranderlijkheid rond deze innovaties, maakt het noodzakelijk dat digitale ethiek blijvend aandacht heeft. Zowel per individuele digitaliseringstoepassing, als in de beleidsvorming. Deze uitdaging speelt voornamelijk bij gemeenten ‘gevorderd’ zijn.

7

HOOFDSTUK 2

Tips en aandachtspunten voor digitale ethiek Leeswijzer hoofdstuk 2 Om met digitale ethiek te kunnen starten, worden in dit hoofdstuk acht tips en aandachtspunten gepresenteerd. Deze zijn vooral gericht op gemeenten die net zijn begonnen of nog gaan starten. Een aantal van deze aandachtspunten verwijzen door naar hoofdstuk 4, voor concrete handvatten en voorbeelden.

Handreiking Digitale Ethiek

Beginnend Op weg

Voor gemeenten die aan de slag

3.

willen met digitale ethiek zijn hier

Het nadenken over ethische waarden is belangrijk, maar

Gebruik sprekende voorbeelden

-gebaseerd op ervaringen van andere

tegelijkertijd vaak erg abstract. Om de organisatie, bestuur

gemeenten- een aantal algemene

en politiek te kunnen bereiken is het nodig om ethische

aandachtspunten en tips weergegeven. Deze worden steeds

waarden te verbinden aan concrete vraagstukken. Sprekende

geïllustreerd met een voorbeeld of een verwijzing naar

praktijkvoorbeelden en concrete dilemma’s helpen daarbij. Trap

hoofdstuk 4, waar een nadere uitwerking te vinden is. De tips

niet in de valkuil van een eindeloze dialoog over waarden. Eén

en aandachtspunten zijn voornamelijk relevant voor gemeenten

goede sleutelcasus uitwerken als voorbeeld is vaak meer waard.

die ‘beginnend’ of ‘op weg’ zijn.

1.

Beantwoord de ‘waarom-vraag’

Het startpunt, maar vaak overgeslagen, is beantwoording van de vraag waarom werken aan digitale ethiek van belang is. Deze vaak eerst wat confronterende reflectieve vraag, en het formuleren van een antwoord daarop, helpt bij het organiseren

Voorbeeld ter ondersteuning In hoofdstuk 4 worden een aantal sprekende voorbeelden op het gebied van digitale ethiek genoemd.

4.

Kies de weg van de geleidelijkheid en doe het samen

van draagvlak en aansluiting bij organisatie, bestuur en

Probeer digitale ethiek niet vanuit een blauwdruk idee te

politiek. Deze vraag kan iteratief op inwoners-, organisatie- en

implementeren of uit te rollen. Bij nieuwe en grillige thema’s

programma/project niveau uitgewerkt worden.

als digitale ethiek past de weg van de geleidelijkheid beter. Begin met ontdekken hoe digitale ethiek in de eigen gemeente

Voorbeeld ter ondersteuning

resoneert en breng voor verschillende organisatie onderdelen

In hoofdstuk 4 worden in handvat 2 twee voorbeelden

in beeld wat de impact is. Ga van daaruit aan de slag met de

voor antwoorden op de ‘waarom-vraag’ gegeven vanuit de

positieve bijdrage van digitale ethiek binnen één of enkele

praktijken van de gemeente gegeven.

projecten of binnen een specifiek proces.

2.

Voorbeeld ter ondersteuning

Frame ethiek niet als blokkade

Ethiek wordt nog vaak gezien als een belemmerende factor voor

In de gemeente Eindhoven is bij de ontwikkeling van beleid

innovatieve technologie projecten. Daar kunnen we anders mee

omtrent digitale ethiek nadrukkelijk de samenwerking

werken door de maatschappelijke effecten te als uitgangspunt te

met de uitvoering gezocht. De beleidskaders zijn breed

nemen en de algemene beginselen (zoals de Abbb ) te betrek-

in de organisatie getoetst, zodat het beleid aansluit bij de

ken. Deze handreiking biedt daarbij ondersteuning en laat zien

werkpraktijk. Het beleid heeft een stimulerend en onder­

dat ethiek op natuurlijke wijze een plek kan krijgen binnen de

steunend karakter. De nadruk ligt op kennis­ontwikkeling

gemeente. En dat ethiek geen binair ‘ja-nee-antwoord’ is, maar

samen met de professionals waardoor bottom-up door­

juist de basis vormt voor een gesprek over de maatschappelijk

ontwikkeling van het beleid mogelijk wordt gemaakt.

2

effecten voor inwoners en wat dat betekent voor de organisatie. Voorbeeld ter ondersteuning In de begeleidingsethiek3 werkvorm van ECP en prof. Peter­-Paul Verbeek wordt ethiek gezien als het normatief ‘begeleiden’ van technologie in de samenleving, in plaats van een beoordeling. De centrale vraag in is niet ‘ja of nee?’ maar ‘hoe?’. Tegelijkertijd kan ethiek de samenleving ook begeleiden in de omgang met de technologie. Deze benadering plaatst de ethiek niet buiten de techniek, maar er middenin. De ethiek is niet primair gericht op de vraag of een technologie aanvaardbaar is of niet, maar op de vraag of en onder welke condities een technologie een verantwoorde plaats in de samenleving kan krijgen. 2 3

9

De Algemene beginselen van behoorlijk bestuur (Abbb) zijn bindende beginselen uit de Algemene wet bestuursrecht voor de overheid richting inwoners. Zie voor het volledige artikel over begeleidingsethiek: https://ecp.nl/wp-content/ uploads/2019/11/Aanpak-begeleidingsethiek.pdf

Handreiking Digitale Ethiek

5.

Maak gebruik van bestaande tools en methodieken

7.

Zet in op politiek draagvlak

De betrokkenheid van het college en de gemeenteraad is

Het is niet nodig om nieuwe instrumenten te ontwikkelen. Er

belangrijk om digitale ethiek in de organisatie op de agenda

is al heel veel beschikbaar en beproefd. Maak een analyse van

te krijgen en te houden. In sommige gemeenten is de raad al

waar behoefte aan is en maak zo veel mogelijk gebruik van

actief op het onderwerp. Zij vragen bijvoorbeeld om informatie

bestaande instrumenten.

over de manier waarop de gemeente digitale technologie inzet. In onder meer Utrecht en Den Haag zijn expertsessies

Voorbeeld ter ondersteuning

georganiseerd om de raad te informeren om raadsleden inzicht

• Heeft de gemeente behoefte aan een waardenset? Dan

en taal over de inzet van digitale technologie aan te reiken.

kan de Code Goed Digitaal Openbaar Bestuur (CODIO)4 Voorbeeld ter ondersteuning

een oplossing bieden. • Heeft de gemeente behoefte aan een dialoogmodel? Kijk

Het verkrijgen van politiek draagvlak begint met het

dan eens naar Begeleidingsethiek .

meenemen van de raad in de ‘waarom-vraag’ (zie

5

• Heeft de gemeente behoefte aan een ethische toets? Dan

ook punt 1 in deze paragraaf en hoofdstuk 4 voor een

helpt IAMA wellicht.

voorbeelduitwerking). Dit kan bijvoorbeeld door het

6

In bijlage 1 van deze handreiking wordt een overzicht

organiseren van een kennissessie, zoals de gemeente

gepresenteerd van relevante kaders, tools en methodieken.

Nieuwegein heeft gedaan. Het is van belang om concrete

Daarnaast heeft het ministerie van BZK de Toolbox Ethisch

voorbeelden te noemen, zodat de noodzaak van het

Verantwoorde Innovatie7 ontwikkeld, waar tevens veel

thema digitale ethiek duidelijk wordt. Leg daarbij ook de

relevante tools in te vinden zijn.

verbinding met goed bestuur (bijvoorbeeld aan de hand van

6.

de Algemene beginselen van behoorlijk bestuur), zodat de

Organiseer digitale ethiek in de beginfase buiten de lijn

raad haar verantwoordelijkheid op dit vlak voelt. Eventueel (bij zeer betrokken raden zoals in Utrecht en Eindhoven) is

Om digitale ethiek in de beginfase een goede start te geven is

het mogelijk om een ethisch afwegingskader vast te laten

de vorm van een project of programma een goed idee. Vanuit

stellen door de raad, maar dit is niet noodzakelijk en zeker

een project kunnen snel meters worden gemaakt en kan de

geen eerste stap.

organisatie in de breedte worden bereikt. Daarna moet het juist reguliere werkprocessen wordt.

Voeg digitale ethiek toe aan bestaande (regionale) samen­ werkingen rond digitalisering

Voorbeeld ter ondersteuning

Digitale ethiek vraagt specifieke kennis en expertise, die in veel

De gemeente Utrecht heeft in haar ‘Visie Digitale Stad’

gemeenten niet zomaar beschikbaar is. Een aantal gemeenten

uiteengezet dat ze aan een fundament bouwt om succesvol

ziet kansen om via (regionale) samenwerking deze specifieke

te kunnen digitaliseren op Utrechtse opgaven. Deze visie is

kennis en expertise aan te wenden, maar heeft deze stap nog

doorvertaald naar een routekaart waarin de belangrijkste

niet gezet. Tijdens het onderzoek zijn geen voorbeelden van

acties in verschillende sporen uiteen worden gezet. Een

actuele regionale samenwerkingen naar voren gekomen. Wel

van deze sporen betreft ‘grondrechten en ethiek’. Dit

groeit het aantal regionale samenwerkingsverbanden op andere

spoor wordt uitgewerkt in speerpunten die ingrijpen op

aspecten van digitalisering, zoals gezamenlijke datalabs8 of FG’s

werkprocessen (bijvoorbeeld: ‘In alle digitaliseringsprojecten

die in meerdere gemeenten actief zijn. Dit biedt ook kansen

besteden we met een vaste aanpak aandacht aan onze

voor digitale ethiek, bijvoorbeeld in het opstellen van een

grondrechten en ethiek’ en ‘We ontwikkelen morele

ondersteunende landelijke waardenset of gezamenlijke tools.

in de lijn worden belegd, zodat digitale ethiek onderdeel van de

8.

oordeelvorming binnen het digitale domein’).

4 5 6 7

10

Zie hier: https://www.uu.nl/sites/default/files/CODIO%20-%20Definitief%20-%20 Opgemaakt%20-%20210416.pdf Zie hier: https://ecp.nl/wp-content/uploads/2019/11/Aanpak-begeleidingsethiek.pdf Zie hier: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/02/25/ impact-assessment-mensenrechten-en-algoritmes Zie ook: https://www.digitaleoverheid.nl/overzicht-van-alle-onderwerpen/nieuwe-technologieen-data-en-ethiek/publieke-waarden/ toolbox-voor-ethisch-verantwoorde-innovatie/

8

In 2019 heeft VNG Realisatie een inventarisatie gemaakt van datalabs in Nederland: https://www.vngrealisatie.nl/sites/default/files/2019-05/Inventarisatie%20 Datalabs-%20Factsheets%20Versie%2020190502.pdf)

HOOFDSTUK 3

Ontwerpprincipes en de organisatorische inbedding van digitale ethiek Leeswijzer hoofdstuk 3 Om digitale ethiek in de gemeentelijke organisatie in te bedden, wordt in dit hoofdstuk de organisatorische kant van digitale ethiek besproken via drie centrale onderwerpen: •

Digitale ethiek inbedden in een bestaande organisatie met impact assessments

•

De aansluiting bij de levenscyclus van een digitale toepassing

•

Suggesties voor een digitaal ethische organisatie

Deze drie onderwerpen zijn gericht op gemeenten die al een aantal stappen hebben gezet.

Handreiking Digitale Ethiek

Op weg Gevorderd

Digitale ethiek gaat over het belang

Het is daarom dat in een aantal gemeenten (bijvoorbeeld

van de iteratieve en verdiepende

Utrecht, Amsterdam en Rotterdam) de inzet van digitale

dialoog over publieke waarden en de

technologie met een 'hoog risico' wordt geanalyseerd aan

organisatorische inbedding daarvan.

de hand van een impact assessment. In Utrecht is deze

Het is een nieuw thema, gekoppeld aan de ontwikkeling en de

analyse gebaseerd op het Utrechtse waardenmodel. Als de

inzet van nieuwe technologie. Aan de hand van de ervaringen

toepassing van een digitale technologie (mogelijk) effect

in een aantal gemeenten, wordt in drie ontwerpprincipes, op

heeft op privacy, autonomie, gezondheid, controle op

hoofdlijnen, beschreven hoe digitale ethiek kan worden ingebed

technologie, machtsverhoudingen, rechtvaardigheid, menselijke

in de organisatie. Het denken hierover is in ontwikkeling. Dit

waardigheid, veiligheid wordt een impact assessment gedaan.

hoofdstuk is daardoor beschouwender van aard.

Een recent voorbeeld is de pilot Druktemonitor waarbij sensoren werden gebruikt om te signaleren waar grote groepen

3.1 Digitale ethiek inbedden in een bestaande organisatie met impact assessments

mensen zich begeven, om handhaving van de 1,5 meter regel (in het kader van de coronaregelgeving) te ondersteunen. Daaruit volgde onder meer dat bij de uitvoering van de pilot rekening moest worden gehouden met de autonomie van de Utrechters. Op basis daarvan kon de projectleider gericht

Het denken over de ethiek van het overheidshandelen is

nadenken over de doorvertaling van deze waarde in de

niet gestart met de digitalisering van overheidsprocessen.

praktische organisatie van de pilot.

Goed overheidsoptreden is altijd belangrijk geweest en heeft altijd al doorvertaling gekregen in de inrichting van de

De precieze inbedding van dit impact assessment is ook in

gemeentelijke organisatie. Bij de inbedding van digitale ethiek

deze gemeenten nog in ontwikkeling. Een belangrijke vraag die

in de gemeentelijke organisatie wordt daarom zoveel mogelijk

op dit moment speelt is: hoe wordt bepaald dat een digitale

aangesloten bij bestaande processen en structuren. Daarbij leert

technologie een 'hoog risico' vertegenwoordigd? En moet dit

de ervaring: niet iedere digitaliseringstoepassing stelt nieuwe

impact assessment meerdere keren in de levenscyclus van een

ethische eisen aan de organisatie. Bijvoorbeeld, een eenvoudige

digitale toepassing worden herhaald? Is dat voor alle digitale

keuzeboom die een website met frequently asked questions

toepassingen nodig?

vervangt, kan (meestal) prima binnen de bestaande structuren worden ingebed. Tegelijkertijd is inmiddels ook duidelijk: bepaalde vormen

3.2 De aansluiting bij de levenscyclus van een digitale toepassing

van digitalisering vragen extra ethische aandacht binnen de organisatie. Een bekend voorbeeld is de scanauto die gebruikt

In hoofdstuk 1 is benoemd dat digitale ethiek blijvend

wordt om de betaling van parkeergeld te controleren, maar

aandacht vraagt van de organisatie (uitdaging VI). In een

ook gebruikt kan worden om bijzettingen bij afvalcontainers te

aantal gemeentelijke organisaties is dit nader geconcretiseerd

signaleren of te controleren of mensen zich aan de 1,5 meter

door aan te sluiten bij de verschillende fasen in de levenscyclus

(corona)regel houden. De nieuwe mogelijkheden die deze

van een in gebruik genomen algoritme. De gedachte is dat de

nieuwe technologie de gemeente biedt, roepen vragen op over

organisatorische inbedding van een digitale toepassing varieert

bijvoorbeeld privacy, autonomie en machtsverhoudingen.

per levensfase. Daarbij wordt het onderscheid gemaakt tussen de ontwikkelfase en de beheerfase van het algoritme.

Uitvoeren impact assessments De vervolgvraag is of het gebruik van deze digitale technologie ook tot aanvullende organisatiestructuren moet leiden. Op deze vraag is geen algemeen antwoord te geven. Het is goed mogelijk dat de bestaande structuren binnen de gemeente afdoende (zou moeten) werken om te garanderen dat de inzet van bijvoorbeeld scanauto’s in lijn is met digitale ethiek. Veel hangt af van de aard van digitale technologie en het doel van de digitale technologie die de gemeente wil toepassen.

12

Handreiking Digitale Ethiek

Ontwikkelfase: waarden georiënteerd meedenken

Gemeenten zoeken daarom naar manieren om digitale

In de ontwikkelfase is de digitale toepassing nog volop in

toepassingen (die dat nodig hebben) regelmatig te controleren.

beweging. Het is een iteratief proces waarin ontwikkelaars

Deze reguliere ethische check is nog in ontwikkeling, waardoor

de mogelijkheden van de beschikbare gegevens onderzoeken,

er in deze versie van de handreiking geen definitieve aanpak

experimenteren met programmeercodes en samen nadenken

aanbevolen kan worden. Op dit moment zijn er in het denken

over nuttige toepassingen. Tijdens dit creatieve en wendbare

twee benaderingen te onderscheiden:

proces moet digitale ethiek een integraal onderdeel zijn. Deze

•

De ‘wezenlijke wijziging’ benadering. Als een gemeente een

inbreng is op waardenniveau en leidt idealiter tot een gesprek

digitale toepassing wezenlijk aanpast, wordt een nieuw

over digitale ethiek tussen ontwikkelaars en beleidsmedewerkers

ethisch assessment gedaan. Veel gemeenten staan voor de

(eventueel aangevuld met medewerkers met specifieke ethische

vraag wanneer een wijziging wezenlijk is. Gedacht wordt

kennis). Door deze waarden tijdens het proces in te brengen,

aan het gebruik van andere data, grondige veranderingen in

is het mogelijk om de precieze toepassing en weging van

de programmeercode of andere gebruiksdoelen.

deze waarden aan te passen aan de stand van zaken in het

•

De ‘regelmatige controle’ benadering. In sommige gemeenten

ontwikkelproces. Daarmee blijft het mogelijk om wendbaar

wordt erover gedacht om digitaliseringstoepassingen met

vernieuwende digitale technologie te ontwikkelen en wordt

een hoog risico regelmatig (bijvoorbeeld elke twee jaar)

tegelijkertijd digitale ethiek geborgd.

opnieuw ethisch te beoordelen. Daarbij speelt de vraag welke digitaliseringstoepassing een hoog risico kennen.

Beheerfase: reguliere ethische check Als de ontwikkelfase succesvol is, wordt de digitale toepassing onderdeel van het reguliere proces van de gemeente. Dit betekent dat het ontwikkelteam de toepassing overdraagt aan

3.3 Suggesties voor een digitaal ethische organisatie

beleid of uitvoering. Deze medewerkers zijn doorgaans geen specialisten op het gebied van digitalisering, maar gebruiken de

De precieze inbedding van digitale ethiek in de organisatie

toepassing in hun dagelijks werk.

varieert per gemeente. Dit is namelijk afhankelijk van de kenmerken, voorkeuren en organisatie-inrichting van een

De beheerfase wordt, in de literatuur en ook door

gemeente. Het is daarom niet passend om in deze handreiking

overheidsorganisaties met veel digitaliseringservaring, als

een blauwdruk voor deze inbedding te maken. Wel bevat

de ethisch meest risicovolle fase gezien. Als belangrijkste

deze suggesties voor de inrichting van een digitaal ethische

reden wordt genoemd dat de ervaring leert dat in de

organisatie. Tijdens de rondgang langs de gemeenten, werden

beheerfase een digitaliseringstoepassing langzaam verandert,

de volgende suggesties gedaan.

de zogenaamde function creep. Deze veranderlijkheid van digitaliseringstoepassingen kwam ook in uitdaging 6

Ethische commissie

in hoofdstuk 1 naar voren. Een veelgehoord voorbeeld

Een ethische commissie kan de gemeente door middel van

is dat op basis van de ervaringen in de beheerfase een

advies ondersteunen bij het maken van afwegingen en

digitaliseringstoepassing verder wordt geoptimaliseerd. Deze

het nemen van besluiten over ethische vraagstukken met

optimalisatie kan ertoe leiden dat andere data wordt gebruikt

betrekking tot het innovatief gebruik van data en nieuwe

of de toepassing voor andere doeleinden wordt ingezet

technologie. Daarnaast kan een ethische Commissie helpen

dan oorspronkelijk was beoogd (doelbinding). Vaak zijn dit

om kennis en bewustwording over de ethische kant van data

heel verklaarbare en ook positieve aanpassingen voor de

en nieuwe technologieën te vergroten bij het bestuur en de

(uitvoerings)praktijk van de gemeente. Tegelijkertijd kan het

ambtelijke organisatie.9

ertoe leiden dat de digitale toepassing van (ethisch) karakter verandert, waardoor eventuele analyses in de ontwikkelfase

Zie handvat 3 in hoofdstuk 4 voor een concrete uitwerking

niet langer volledig zijn en een nieuwe ethische afweging

van een ethische commissie.

noodzakelijk is.

9

13

Gebaseerd op beschrijving doel Ethische commissie gemeente Enschede, zie ook: https://www.enschede.nl/bestuur/adviesraden/ethische-commissie

Handreiking Digitale Ethiek

Inzet inwonerpanel

Periodieke verantwoording

Een andere manier om externe kennis, wensen en

Door te rapporteren over de voortgang van digitale ethiek blijft

verwachtingen te betrekken in processen is door inwoner­

het thema op de radar staan bij MT, college en/of gemeente­

participatie. Directer dan bij een Ethische commissie wordt

raad. Tuig hiervoor geen uitgebreide nieuwe verantwoordings­

daarmee degene die de gevolgen van de inzet van data en

structuur op maar laat het onderdeel uitmaken van reguliere

digitale technologie ervaar bij processen betrokken. Dit

verantwoordingsrapportages binnen de P&C-cyclus.

kan ad hoc (rondom een concreet project selecteren van belanghebbenden) of meer structureel via bijvoorbeeld een

Een tweede invalshoek biedt het bekende ‘three lines (of

inwonerpanel.

defense)’ model. Het three lines model wordt in veel gemeentelijke organisatie gebruikt om risico’s te beheersen.

Zie handvat 6 in hoofdstuk 4 voor een concrete uitwerking

Door digitale ethiek onder te brengen in dit model komt het

van een inwonerpanel.

regelmatig in beeld bij het management (lijn 1), bedrijfsvoering (lijn 2) en (indien van toepassing) de audit (lijn 3).

Stappenplan ethische oordeelsvorming In veel gemeenten wordt gebruik gemaakt van een stappenplan

Een derde mogelijkheid om periodieke verantwoording

om tot ethische oordeelsvorming te komen. Bekende voor­

te organiseren, is door aan te sluiten bij structuren rond

beelden zijn DEDA en de aanpak begeleidingsethiek van het

opdrachtgever- en opdrachtnemerschap. Voor de ontwikkeling

ECP. Centraal in deze stappenplannen staat in de woorden

en inzet van digitaliseringstoepassingen wordt, in de meeste

van de aanpak begeleidingsethiek 'het inventariseren van de

gemeenten, een bestuurlijk opdrachtgever, een ambtelijk

mogelijke maatschappelijke implicaties van een technologie,

opdrachtgever en een opdrachtnemer aangewezen. Bij het

en de centrale waarden die daarbij op het spel staan. Dat

verlenen van de opdracht worden aan de opdrachtnemer

gebeurt in een deliberatief proces. Bij begeleidingsethiek is het

kaders meegegeven. Het is mogelijk om daarbij afspraken te

belangrijk altijd uit te gaan van concrete technologieën en hun

maken over de manier waarop de bestuurlijke en ambtelijke

specifieke uitwerking en effecten.' Veel gemeenten zoeken naar

opdrachtgever een vinger aan de pols kunnen houden. Daarbij

logische momenten in de levenscyclus (zie hierboven) van

kan het gaan om periodieke afspraken (iedere twee jaar een

een digitaliseringstoepassing om een dergelijk stappenplan te

check op de aspecten van digitale ethiek), om inhoudelijke

doorlopen.

afspraken (als de digitaliseringstoepassing wezenlijk van karakter wijzigt, moet de opdrachtnemer de opdrachtgevers

Zie handvat 4 in hoofdstuk 4 voor een concrete uitwerking

informeren) of een combinatie van beide.

van een stappenplan ethische oordeelvorming. Voorbeeld ter ondersteuning In Utrecht is er voor gekozen om te rapporteren over de voortgang van digitale ethiek in de organisatie via de reguliere begrotings- en verantwoordingscyclus.

14

HOOFDSTUK 4

Concrete handvatten en praktische voorbeelden Leeswijzer hoofdstuk 4 In hoofdstuk 2 staan aandachtspunten en in hoofdstuk 3 staat organisatie-inrichting centraal. In dit hoofdstuk volgen concrete handvatten en voorbeelden om op weg te gaan.

Handreiking Digitale Ethiek

Beginnend Op weg Gevorderd

uitdagingen (hoofdstuk 1), de

Handvat 1. Een aantal aansprekende voorbeelden

aandachtspunten (hoofdstuk 2) en

Om een abstract onderwerp als digitale ethiek praktisch

ontwerpprincipes van een digitaal

toepasbaar te kunnen maken, is de verbinding met concrete

ethische organisatie (hoofdstuk 3),

voorbeelden cruciaal. Onderstaand worden een aantal

zijn in dit hoofdstuk een zevental

praktische voorbeelden van gemeenten getoond. In deze

Aan de hand van de geconstateerde

concrete handvatten en praktische voorbeelden opgenomen.

casuïstiek komen de ethische dilemma’s goed naar voren. De

Deze ondersteunen gemeenten bij de verdere ontwikkeling van

voorbeelden kunnen worden gebruikt om de urgentie te duiden

digitale ethiek. De handvatten en voorbeelden zijn geschikt

en om een gesprek over digitale ethiek te illustreren.

voor gemeenten in alle ontwikkelfasen, afhankelijk van welke stappen reeds zijn gezet. Ze kunnen door ambtenaren worden

Voorbeeld gemeente Hilversum

ingezet bij verdere uitwerking van digitale ethiek, in de

De druktemeter laat zie hoe druk het is op verschillende

gemeente­raad worden gebruikt om het belang onder de

plaatsen in het centrum. Het doel is het informeren van

aandacht te brengen of worden voorgelegd aan het college ter

bewoners, beleidsmakers en handhavers over de drukte in

gedachte­vorming (bijvoorbeeld over een ethische commissie).

het centrum in verband met corona. Interessante vraag is wat de gemeente met de druktemeter gaat doen wanneer

De volgende handvatten worden in dit hoofdstuk verder

de dreiging van corona voorbij is. Halen zij het systeem

uitgewerkt:

offline en verwijderen ze de sensoren? Of zetten ze het

1. Een aantal aansprekende voorbeelden

systeem in met een ander doel, zoals het monitoren van

2. De ‘waarom-vraag’ beantwoorden

loopstromen in het centrum?

3. De vormgeving van een ethische commissie 4. Een stappenplan voor ethische oordeelsvorming

Voorbeeld gemeente Stichtse Vecht

5. Het instellen van een ethisch team

In een datawarehouse zitten gegevens uit verschillende

6. Een methodiek voor inwonerparticipatie

systemen. Het is bedoeld om die verschillende soorten

7. Organisatiebrede borging van digitale ethiek

data te kunnen analyseren. Een belangrijke ontwikkeling, waarvoor veel aandacht is. Maar hoe verhoudt zich tot

Voor een aantal van deze handvatten geldt dat deze goed in

veiligheid? Is het niet heel kwetsbaar om alle gegevens op

samenwerking met andere gemeenten of partners kunnen

één plek te hebben? En wat is de impact op duurzaamheid?

worden opgepakt.

Zijn er ook andere manieren om hetzelfde doel te bereiken? Voorbeeld gemeente Utrecht Een ethische casus betreft de bodycam voor de boa. Waarom willen we een camera op de borst van de boa en met welk doel? Als we het doen voor de veiligheid van de boa, hoe zit het dan met de veiligheid van de verdachte of een inwoner die op dat moment toevallig langsloopt en in beeld komt? Mag dit soort data openbaar gemaakt worden of houd je het achter? Er komen een heleboel aspecten kijken bij een digitaliseringstraject.

16

Handreiking Digitale Ethiek

Handvat 2. De ‘waarom-vraag’ beantwoorden

Het inwonerperspectief op de ‘waarom-vraag’ (uit: de burger is geen dataset van de Ombudsman) 'Burgers komen in hun dagelijks leven steeds meer in

In hoofdstuk 1 werd beschreven dat, om digitale ethiek binnen

aanraking met de gevolgen van het gebruik van data en

gemeenten goed op de kaart te zetten, het belangrijk is dat

algoritmen door de overheid. Dat gebruik is niet altijd

inwoners, raadsleden, het college en het MT het onderwerp

zichtbaar en herkenbaar voor de burger, maar heeft wel

de moeite waard vinden. Om draagvlak en interesse voor

invloed op het vertrouwen dat burgers in de overheid

het onderwerp te wekken, is een goed startpunt om helder

hebben.

te formuleren waarom werken aan digitale ethiek voor de

Vertrouwen van burgers in het overheidshandelen is een

gemeente van belang is en waarom het zin heeft om hier

van de fundamenten van onze rechtsstaat. Dat vraagt

schaars beschikbare tijd in te steken.

om meer dan enkel juridische en ethische waarborgen voor de inrichting van de samenleving. Het vereist een

Het formuleren van een dergelijke redeneerlijn vereist

evenwichtige relatie tussen de burger en overheid. In een

maatwerk. Niet alleen per gemeente, maar ook voor actoren

datasamenleving is dat des te belangrijker.

binnen gemeenten. Een raadslid beantwoordt deze ‘waarom-

De complexiteit van de techniek kan ertoe leiden dat het

vragen’ anders dan een projectleider die een algoritme wil

handelen van de overheid voor burgers meer en meer

toepassen in haar of zijn project. In deze handreiking worden

verdwijnt in een black box. Tegelijkertijd worden steeds

daarom twee voorbeelden van redeneerlijnen gepresenteerd die

meer gegevens van burgers door de overheid verzameld,

het belang van digitale ethiek belichten, die uit de gesprekken

gedeeld en opgeslagen waardoor een burger voor de

met gemeenten (en onderliggende documentatie) naar voren

overheid steeds transparanter wordt. Daarom is het nodig

kwamen.

dat de datasamenleving voor zowel de burger als de overheid normen en waarden kent die niet alleen juridisch

Redeneerlijn I. De ‘waarom-vraag’ vanuit het perspectief van de inwoner (op basis van 'een burger is geen dataset' van de Ombudsman)

en ethisch zijn geborgd. De overheid is aan zet om deze te

In de Ombudsvisie 'een burger is geen dataset'10 beantwoordt

algoritmen door de overheid te winnen en te behouden.

de ombudsman de ‘waarom-vraag’ vanuit het perspectief van

De overheid is verantwoordelijk voor het gebruik van

de inwoner. De kern van de Ombudsvisie is dat vertrouwen

data en algoritmen. Het gaat daarbij om alle stappen

noodzakelijk is om digitalisering (de ombudsman noemt dit

die horen bij de te maken keuzes over de inzet, de

data en algoritmen) vanuit de overheid mogelijk te maken. Om

ontwikkeling en de toepassing. Zo is de overheid aan zet

voor dit vertrouwen te zorgen, moet de overheid het perspectief

om de kwaliteit, het rechtmatig en ethisch gebruik van

van de inwoner centraal stellen bij het ontwikkelen en het

data en algoritmen, de ontwikkeling van de te gebruiken

gebruiken van digitale technologie.

modellen en de praktische toepassing ervan te borgen. Dit

vertalen naar de dagelijkse praktijk. Dit is extra van belang om het vertrouwen van burgers in het gebruik van data en

is een continu proces en vraagt van alle betrokkenen bij de overheidsinstanties een actieve bijdrage. De ervaringen van burgers, wat zij nodig hebben en wat voor burgers belangrijk is, speelt daarbij in de gehele cyclus van de ontwikkeling, de toepassing en gebruik van de resultaten een cruciale rol. De overheid neemt de verantwoordelijkheid om het burgerperspectief in deze cyclus centraal te stellen, borgt daarbij betekenisvol menselijk contact en biedt ruimte voor maatwerk. De Nationale ombudsman vindt dat de overheid die verantwoordelijkheid invult door duidelijk, toegankelijk en oplossingsgericht te zijn. Deze uitgangspunten worden uitgewerkt in de Ombudsvisie op behoorlijk gebruik van data en algoritmen door de overheid.'

10

17

Zie ook: https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/DEF%20 2.0%20Rapport%20%E2%80%93%20Een%20burger%20is%20geen%20dataset_0. pdf

Handreiking Digitale Ethiek

Redeneerlijn II. De ‘waarom-vraag’ vanuit de kansen die digitale technologie biedt

Redeneren vanuit kansen van digitalisering (uit: visie

Een andere manier om de ‘waarom-vraag’ te beantwoorden, is

'In Utrecht willen wij de kansen die digitalisering

te redeneren vanuit de kansen die digitale technologie biedt om

biedt, maximaal benutten om de opgaven in onze

gemeentelijke opgaven te realiseren. In de ‘visie digitale stad

stad te realiseren en zo bij te dragen aan een gezonde

2021-2025’ beantwoordt de gemeente Utrecht de ‘waarom-

leefomgeving voor iedereen. De opgaven in de stad zien wij

vraag’ op een heldere manier. Daarbij is aandacht voor de

in een breed perspectief van zowel het ophalen van vuilnis

kansen, maar komt ook het belang van vertrouwen naar voren.

en het uitgeven van paspoorten tot de bereikbaarheid van

digitale stad Utrecht 2021-2025)

de stad in 2040. Digitalisering biedt enorme kansen. Denk aan nieuwe werkgelegenheid en bedrijvigheid; betere interactie tussen overheid, inwoners en bedrijven; en de mogelijkheid om in netwerken met bedrijven, inwoners, onderwijs en overheid samen te werken, gestimuleerd door het delen van data. Tegelijkertijd hebben wij als overheid de taak om te zorgen voor vertrouwen in de digitale wereld. De bewoner heeft bijvoorbeeld recht erop dat de overheid goed omgaat met haar data; het is tenslotte naast mensen en geld haar belangrijkste organisatiemiddel.'

Handvat 3. De vormgeving van een ethische commissie Een aantal gemeenten hebben ervoor gekozen om een ethische commissie in te stellen of kenden al een commissie (voor persoonsgegevens) die ook adviseert over de toepassing van persoonsgegevens (gemeente Amsterdam) en daarmee digitalisering in brede zin. Doel, vormgeving, samenstelling en verantwoordingsstructuur van deze ethische commissie variëren per gemeente. In deze handreiking worden een aantal mogelijke invullingen op een rij gezet op basis van voorbeelden in Enschede, Eindhoven en Amsterdam. Keuze

Mogelijke invulling

Voorbeelden

Doel

• Advisering over (ondersteuning bij) (het afwegen van) ethische aspecten van

• Artikel 2 Instellingsbesluit ethische

digitalisering. • Bijdrage aan de deskundigheidsbevordering binnen de gemeente. • Advies bij complexe en/of politiek gevoelige kwesties over digitalisering. • Signaleren wat er binnen de gemeente speelt op het gebied van digitalisering en onder de aandacht brengen van het gemeentebestuur en het management van de

commissie Eindhoven • Website ethische commissie gemeente Enschede • Website Commissie Persoonsgegevens Amsterdam (CPA)

ambtelijke organisatie. • Maatschappelijk klankbord. Vormgeving

• Via een instellingsbesluit (ex Gemeentewet) • Informeel adviesorgaan

Samenstelling

Eindhoven

• Secretariaat geleverd door gemeente

• Website ethische commissie Enschede

• Op basis van professionele deskundigheid op het gebied van grondrechten, ICT-recht,

• Artikel 4 Instellingsbesluit ethische

technologie-ethiek, techniek (inclusief kunstmatige intelligentie), maatschappij en inwoners. • Een goede balans tussen mannen en vrouwen, jong en oud, overheid en bedrijfsleven, en achtergrond (wetenschap, medisch, onderwijs, journalistiek, juridisch, technisch, etc.).

commissie Eindhoven • Website Commissie Persoonsgegevens Amsterdam (CPA) • Website ethische commissie Enschede

Verant­

• Verantwoording aan gemeentesecretaris, college of raad

• Eindhoven en Enschede: college

woordings­

• Zijn de vergaderingen van de commissie openbaar?

• Amsterdam: raad

structuur

18

• Instellingsbesluit ethische commissie

• Amsterdam: vergadering zijn openbaar

Handreiking Digitale Ethiek

Handvat 4. Een stappenplan voor ethische oordeelvorming

Handvat 5. Het instellen van een ethisch team

Om ethiek toepasbaar te maken binnen een project waar

Om digitale ethiek goed op de kaart te krijgen binnen de

data of digitale technologie wordt ingezet, kunnen tools om

organisatie, kan het helpen om een ethisch team in te stellen.

een ethische afweging te maken behulpzaam zijn. Er zijn

Een ethisch team is meestal multidisciplinair en heeft als doel

diverse tools en hulpmiddelen beschikbaar zoals De Ethische

om digitale ethiek op de agenda te krijgen en te houden. Dit

Data Assistent (DEDA) van de Utrecht Dataschool. Een

kan op verschillende manieren worden vormgegeven. Hieronder

ander voorbeeld betreft onderstaande tabel (afkomstig uit

worden twee voorbeelden gegeven: van de gemeente Utrecht (al

de Interprovinciale Gids Ethiek en Digitale Transformatie12)

goed uitgedacht wat de precieze samenstelling en taakstelling

met vragen die kunnen helpen bij het in beeld brengen van

van het team wordt) en de gemeente Breda (de eerste stappen

eventuele ethische dilemma’s. De vragen zijn richtinggevend

zijn gezet, maar het team moet nog vorm krijgen).

11

en nodigen uit tot verdere verdieping. In deze fase worden de feiten verzameld, maar nog niet beoordeeld. Van belang bij identificatie van ethische vraagstukken is om niet alleen naar de huidige situatie te kijken maar ook naar de potentiële effecten van de inzet van data en digitale technologie op de lange termijn. Om ethische oordeelvorming in het reguliere werken te verankeren is het vereist om een dergelijk stappenplan als vast onderdeel in de beleidscyclus op te nemen. Stuwende beginselen Effectiviteit en doelmatigheid Innovatie

• Hoe draagt de inzet van data en digitale technologie bij aan realisatie van het beoogde doel en daarmee uitvoering van de opgave(n)? • Wat is de innovatieve waarde van de inzet van digitale technologie?

Verankerende beginselen Legitimiteit Autonomie (keuzevrijheid) Gelijkheid (non-discriminatie) Inclusie

• Welke wetten, voorschriften of richtlijnen zijn van toepassing op de inzet van digitale technologie? • Wordt keuzevrijheid van inwoners/ondernemers/maatschappelijke partijen beïnvloed door de inzet van digitale technologie? En zo ja, op welke manier? • Bestaat het gevaar dat bepaalde mensen of groepen gediscrimineerd of ongelijk behandeld worden door de inzet van digitale technologie? En zo ja, wat is dat gevaar? • Zou de inzet van digitale technologie kunnen leiden tot het buitensluiten van bepaalde doelgroepen in de samenleving? En zo ja, welke groepen en op welke manier?

Procesmatige beginselen Transparantie (openheid) Verantwoording Leren Betrouwbaarheid (veiligheid)

• Welke mate van transparantie over het project, de resultaten en de onderliggende data is gepast en haalbaar? • Op welke wijze wordt transparantie betracht over de inzet van digitale technologie? • Hoe wordt verantwoording afgelegd over de inzet van digitale technologie? • Hoe wordt gedurende en na het traject geborgd dat geleerd wordt over (de effecten van) de inzet van digitale technologie? • Hoe wordt de veiligheid geborgd van de inzet van digitale technologie en de data die daarmee wordt verzameld? • Zijn belanghebbenden bij dit project geïdentificeerd?

Participatie

• Hoe worden belanghebbenden gedurende het traject betrokken? • Op welke manier hebben belanghebbenden invloed op het project?

11 12

19

Bij toepassing van DEDA kan gebruik worden gemaakt van de poster via: https:// dataschool.nl/wp-content/uploads/sites/272/2020/04/DEDAWorksheet_ENG.pdf De Interprovinciale Gids Ethiek en Digitale Transformatie is te downloaden via: https://digitaleprovincies.nl/files/view/de0940c4-1866-4dea-8b95-534c6bb6de5c/1601305597interprovinciale-gids-ethiek-en-digitale-transformatie.pdf

Handreiking Digitale Ethiek

Voorbeeld gemeente Utrecht: team Uthiek In alle digitaliseringsprojecten besteedt Utrecht met een

Handvat 6. Een methodiek voor inwonerparticipatie

vaste aanpak aandacht aan grondrechten en ethiek. Het Utrechts waardenmodel wordt gebruikt om vanuit een

Veel gemeenten worstelen nog met de vraag hoe inwoners te

multidisciplinair blikveld samen een professionele afweging

betrekken bij ethische vraagstukken omtrent digitalisering. In

te maken over een traject of project in Utrecht. Dit doet

dit handvat wordt een voorbeeld uit de gemeente Hilversum

de gemeente bij eigen projecten zoals bij het gebruik van

genoemd. Hilversum heeft een het Stadspanel Data ingericht.

scanauto’s van de gemeente Utrecht, maar ook bij trajecten waarin wordt samengewerkt met externe partners.

Voorbeeld gemeente Hilversum: Stadspanel Data13

Het Utrechts waardenmodel wordt gehanteerd door het

Het Stadspanel Data is een onafhankelijk adviesorgaan

Team Uthiek (Utrechtse Ethiek) en bestaat uit een brede

van de gemeente Hilversum. Het Stadspanel treedt op als

samenstelling uit de organisatie waaronder de Functionaris

Adviesorgaan/ethische commissie van het programma

Gegevensbescherming (FG) en de Informatiecommissaris.

Smart City/data gedreven werken van de gemeente

Daarnaast is er een expertpanel bestaande uit Utrechters,

Hilversum. Het panel bestaat uit inwoners van de gemeente

die in hun werk te maken hebben met digitale Ethiek.

Hilversum, die op basis van vrijwilligheid de gemeente

Het expertpanel heeft als doel een externe blik in te

adviseren op de thema’s privacy, digitale veiligheid en

brengen vanuit de stad op Uthiek. Dit doen zij door het

inclusiviteit. Het Stadspanel is onafhankelijk en wordt

proces door te lichten, mee te draaien in assessments

niet gedreven door politieke voorkeuren of commerciële

en door op metaniveau samen met het team te leren

belangen. Het Stadspanel brengt op verzoek van de

van de uitgevoerde assessments. Op dit moment wordt

gemeente, advies uit over projecten/activiteiten die

onderzocht hoe de samenstelling kan worden uitgebreid

potentieel consequenties hebben voor de verwerking en

door aanhaking van andere (niet-expert) inwoners. Er

gebruik van persoonsgerichte data. De adviezen worden

wordt gestreefd naar een diverse vertegenwoordiging.

voorgelegd aan de betrokken ambtenaren, wethouders

De Uthiek vraagstukken worden besproken met de

en gemeenteraad. De gemeenteraad beslist vervolgens

projectmanager en hierover wordt vanuit het Team Uthiek

over hoe opvolging wordt gegeven aan het advies. De

een advies uitgebracht. Team Uthiek adviseert het college

gemeente is vrij de verkregen adviezen te delen met

over de voortgang. Het college informeert de Raad over

derden, waaronder leveranciers, samenwerkingspartners,

de voortgang van de Uthiek aanpak via de reguliere

het college van B en W en de gemeenteraad. De adviezen

begrotings- en verantwoordingscyclus.

worden integraal opgenomen in de stukken die voor behandeling van het onderwerp in de gemeenteraad

Voorbeeld gemeente Breda: met de stad leren over ethiek

komen. De communicatie betreffende de werkzaamheden

en digitalisering en een ethisch team

van het Stadspanel is open en transparant. Goede

In de strategie digitalisering Breda (Bredata) beschrijft

verslaglegging richting gemeente en inwoners is cruciaal

de gemeente hoe het met digitalisering wil omgaan.

voor de positie van het Stadspanel en voor de waarde van

Een onderdeel daarvan is ethiek. Om deze ethiek

de verstrekte adviezen. Het panel maakt haar activiteiten

concreet handen en voeten te geven, wordt een ethisch

op brede schaal bekend, waarbij de eigen website van het

stedelijk team geformeerd. In dit team zijn organisaties

Stadspanel Data (www.stadspaneldata.nl) een cruciale rol

vertegenwoordigd die zich bezighouden met digitalisering

speelt. Hier zijn de (verkorte) adviezen in te zien, naast alle

in het publieke domein (denk aan onder meer

media-uitingen van het Stadspanel.

woningcorporaties, politie, hogeschool en veiligheidsregio). De bedoeling is dat dit een lerend team wordt dat aan de slag gaat met digitale ethiek.

13

20

Zie hier voor meer informatie over de werkwijze van het Stadspanel Data: https:// stadspaneldata.nl/wp-content/uploads/2021/11/Stadspanel-Data-SmartCity-basisdocument-versie-12-11-2021.pdf

Handreiking Digitale Ethiek

Handvat 7. Organisatiebrede borging van digitale ethiek

Actor

Rol en verantwoordelijkheid

Ethische

Er wordt een onafhankelijke ethische commissie

commissie

opgezet die het college adviseert hoe ethiek in de gemeente kan worden geborgd en (on)gevraagd advies uitbrengt over nieuwe technologie. Ook ziet de

Veel gemeenten worstelen met de vraag hoe digitale ethiek

ethische commissie toe op kwaliteit van ethisch advies

organisatiebreed te borgen. De gemeente Eindhoven heeft ingezet op het ontwikkelen van praktische kennis over ethische vraagstukken bij de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie. Daarbij is een voorstel aan de raad gestuurd met daarin de volgende drie elementen: 1. De vaststelling van zeven publieke waarden (op basis van

(moresprudentie). Secretaris

De secretaris ethische commissie is tevens coördinator

ethische

ethiek. Hierdoor wordt de expertise ontwikkeling van

commissie

de ethische team en organisatie verbonden met de expertise van de ethische commissie.

Uit: samenvatting werkwijze toepassing waardenkader van de gemeente Eindhoven

het rapport Opwaarderen van het Rathenau Instituut) 2. Het besluit tot instelling van een ethische commissie

Hieronder wordt een voorbeelduitwerking gegeven van een wijze

3. Een concrete werkwijze voor alle gemeentelijke actoren bij

waarop digitale ethiek in het college kan worden belegd.

de toepassing van het waardenkader De uitdaging voor de gemeente Eindhoven is om het

Voorbeeld: Digitale ethiek in het college van B&W

waardenkader, de ethische commissie en alle gemeentelijke

In de portefeuilleverdeling wordt onderscheid gemaakt

actoren aan elkaar te verbinden en het raadsvoorstel te gaan

tussen de verantwoordelijkheid voor een inhoudelijk

uitvoeren. Interessant voor andere gemeenten is het volgende

beleidsterrein en de verantwoordelijkheid voor (het

schema met rollen en verantwoordelijkheden.

stimuleren van) de organisatiebrede inzet van digitale technologie.

Actor

Rol en verantwoordelijkheid

Raad

De raad stelt kaders met de beschrijving van publieke waarden.

College

Het college stelt de werkwijze vast, dit gaat om de toepassing van publieke waarden middels het

Directieraad

meeste gemeenten ook verantwoordelijk voor de ethische dimensie van de inzet van digitale technologie binnen dat terrein. Bijvoorbeeld, de wethouder Werk &

waardenkader en verantwoord dat aan de raad.

Inkomen is verantwoordelijk voor de inzet van een algo-

De directieraad stelt organisatiebeleid over ethiek

ritme in de uitvoering van de Participatiewet. Vaak is deze

vast, borgt en controleert toepassing van het

verantwoordelijkheid onderdeel van het bredere bestuur-

waardenkader. De directieraad legt verantwoording af aan het college.

lijke opdrachtgeverschap. • De verantwoordelijkheid voor de organisatiebrede (ho-

Sector­

De sectorhoofden zijn verantwoordelijk voor de uitvoe-

management

ring van de taken, programma’s en projecten uit en

rizontale) inzet van digitale technologie is vaak belegd

nemen de publieke waarden mee bij de uitvoering. Het

bij de wethouder Financiën. Deze portefeuillehouder is

sectorhoofd legt verantwoording af aan de directieraad. Indien de functie dat toestaat bieden ze medewerkers Projectleider

verantwoordelijk voor de digitale ethiek binnen de gehele

de mogelijkheid om in het ethisch team te participeren.

organisatie. De belangrijkste taak is de ondersteuning

De projectleider heeft de integrale verantwoordelijk-

van de collegeleden bij het verantwoord toepassing van

heid voor de uitvoering van het project en neemt daar-

digitale technologie binnen hun inhoudelijke portefeuille.