Eindversie Visie openbare ruimte 25 januari met aanpassing opgaven omgevingsvisie-1

Visie openbare ruimte Beweging in de openbare ruimte Hilversum

Voorwoord Beweging in de openbare ruimte Hilversum is prachtig. Onze lanen en straten omzoomd met bomen, onze brinken, pleinen en driften, het vele groen en dat alles binnen het ontwerp van de tuinstad. Een ontwerp waarbij niet alleen de openbare ruimte en de architectuur het fundament vormt, maar vooral de sociale samenhang. Want goed leven staat centraal in de tuinstad. Toch zijn we onze mooie openbare ruimte een beetje als vanzelfsprekend gaan zien. Niet zo gek eigenlijk, want de ruimte waar je je elke dag in bevindt, wordt nu eenmaal gewoon. Tot de coronapandemie. In deze moeilijke tijd waarin we gedwongen waren thuis te blijven, verstoken van onze sociale contacten betekende de openbare ruimte vrijheid. Letterlijk en figuurlijk zuurstof. En zo bracht corona, gek genoeg, een herwaardering van onze openbare ruimte.

Die herwaardering is natuurlijk zeer terecht, maar drukt ons ook wel een beetje met de neus op de feiten. De uitdagingen waar Hilversum (en vele gemeenten met ons) voor staan, maken duidelijk dat onze ruimte helaas ook erg beperkt is. Waterbergingen om zware regenbuien op te vangen, grotere transformatorkasten om alle laadpalen van energie te voorzien, meer groen en natuurlijk genoeg parkeerplekken voor (bak)fietsen en auto’s: allemaal moeten we het in de openbare ruimte kwijt. En dat is dus soms stevig puzzelen. Met deze nieuwe visie op de openbare ruimte zetten we duidelijke richtlijnen neer om deze puzzel te leggen. Met alle liefde voor de unieke Hilversumse kwaliteiten, maar soms ook met een gezonde dosis pragmatisme.

In deze visie neemt spelen en bewegen een bijzondere rol in. Hilversum was al heel lang toe aan nieuw speelbeleid, maar de samenleving van vandaag vraagt om meer dan spelen in de openbare ruimte. Door professor Erik Scherder, een autoriteit op het gebied van bewegen en sport, wordt beweegarmoede de grootste pandemie van deze tijd genoemd. En hoe mooi zou het zijn als onze toch al fraaie openbare ruimte, naast voldoende plek om te spelen, ook uitnodigt om te gaan bewegen? Met moderne, laagdrempelige sportvoorzieningen door de hele stad. Dan snijdt het mes aan twee kanten en is Hilversum niet alleen de tuinstad, maar ook de sportstad. Ik ben trots op deze Hilversumse, eigentijdse visie op de openbare ruimte. Een openbare ruimte die volop in beweging is, maar die straks ook zelf uitnodigt tot bewegen! Arno Scheepers Wethouder openbare ruimte

Visie openbare ruimte

2

Inhoudsopgave VOORWOORD INLEIDING HOOFDSTUK 1 TOEKOMSTBEELD OPENBARE RUIMTE 2040: VEEL VRAAG, WEINIG RUIMTE HOOFDSTUK 2 EEN OPENBARE RUIMTE OM IN TE LEVEN 2.1 Hilversumse kwaliteit: driften, brinken, tuinstad en bomen 2.2 Bewegen, spelen en ontmoeten Kader: bestaand speelruimtebeleid 2.3 Inclusieve openbare ruimte 2.4 Circulaire openbare ruimte 2.5 Beleidsdoelen HOOFDSTUK 3 RUIMTE MAKEN VOOR DE OPGAVEN IN COMPACTE RUIMTE 3.1 Het moet gebeuren in straten, pleinen en groengebieden 3.2 Ruimtevraag Kader: een vingeroefening in straatprofielen Kader: illustratie lijsterweg 3.3 Waar liggen de ruimtelijke uitdagingen? 3.4 Basisprincipes HOOFDSTUK 4 GEBIEDSGERICHTE UITWERKING 4.1 Centrum 4.2 Vroege uitbreidingswijken 4.3 Planmatige uitbreidingswijken tot 1960 4.4 Planmatige uitbreidingswijken na 1960 4.5 Compacte villagebieden 4.6 Villaparken 4.7 Werkgebieden HOOFDSTUK 5 VAN NU NAAR STRAKS 5.1 Vier opgaven als leidende principes voor de integrale aanpak 5.2 Stedelijk programmeren met een gebiedsgerichte aanpak 5.3 Integrale uitvoering is ingewikkeld Kader uitvoeringslogistiek 5.4 Aanpak beweeg-, speel-, ontmoetingsplekken Bijlage 1 Maatvoering en afstanden in de openbare ruimte Bijlage 2 Verslag participatie

2 4 8 11 12 17 18 20 21 22 24 24 27 28 29 31 32 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 45 48 49 50 51 53 Visie openbare ruimte

3

Inleiding

Wanneer we vanuit de woning, winkel, school, geloofshuis, het bedrijf of het treinstation naar buiten stappen, komen we in de buitenruimte. En als we onze erfgrens passeren staan we in de openbare ruimte. De openbare ruimte is voor ieder mens altijd toegankelijk of zou dit in elk geval moeten zijn. En de openbare ruimte is ook van ons allemaal. Het is ons collectieve eigendom. De zorg voor die openbare ruimte is bij wet belegd bij de gemeente . Maar ook als inwoners van Hilversum hebben we gezamenlijk een verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat de openbare ruimte er goed bij ligt. Dat begint bij het inrichten van de openbare ruimte en krijgt zijn vervolg in het beheren van de openbare ruimte. Wat goed is en goed genoeg voor het inrichten en beheren van de openbare ruimte zijn de vragen die we in deze visie op de openbare ruimte beantwoorden. Daartoe stellen we scherp wat de kwaliteiten en kenmerken van de inrichting van de openbare ruimte zijn die we als belangrijke waarden willen behouden. En we verdiepen de keuzes die we maken in de Concept-Omgevingsvisie1 (hierna in de tekst verder aangehaald als de Omgevingsvisie) en overige ruimtelijk beleid. We zetten de functies en voorzieningen die vanuit dat beleid een plek moeten krijgen in de openbare ruimte naar uitgangspunten voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte.

Naast de omgevingsvisie gaat het dan onder meer om de Mobiliteitsvisie, het Parkeerbeleid, het Programma Groen, de Transitievisie Warmte, het Watermanagementplan, Uitvoeringsnotitie Buurten 3.0, Uitvoeringsagenda Lokale Inclusie 2023-2026 en Wij zijn Hilversum onze sociale visie 2023-2033. Met het in beeld te brengen van de mogelijke gevolgen van de keuzes in het ruimtelijk beleid voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte stellen we onszelf in staat om prioriteiten aan te brengen in wat we in de inrichting en het beheer van de openbare ruimte wel en niet kunnen realiseren. 1 Het opstellen van de visie openbare ruimte en het opstellen van de Omgevingsvisie

heeft nagenoeg gelijktijdig plaatsgevonden, maar in de afronding is voor vaststelling van de Omgevingsvisie nog iets meer tijd nodig dan voor de visie openbare ruimte.

Visie openbare ruimte

4

Wat hebben we bereikt met Hilversum Buiten?

❑

De vorige visie openbare ruimte “Hilversum Buiten” is in 2005 vastgesteld. Het maken van deze visie is een zoektocht geweest naar een goede duiding van de kwaliteit van de openbare ruimte. We zijn erin geslaagd om de inrichting en het beheer van de openbare ruimte op een andere manier aan te pakken met een zichtbaar resultaat:

❑

❑

❑

Voor de openbare ruimte worden integrale ontwerpen gemaakt. Dit is het meest zichtbaar in de aanpak van de IBP-projecten, ISVprojecten1 en investeringsprojecten. Landschappelijke, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden vormen belangrijke uitgangspunten bij de herinrichting van de openbare ruimte. In bijvoorbeeld de Johannes Gerardtsweg zijn plantsoenen op kruispunten verfraaid en middenbermen in stand gehouden. De kruispunten met verkeerslichten zijn in veel gevallen omgezet naar voorrangspleintjes, die nu in Nederland navolging krijgen. De uitgangspunten voor ontwerpen hebben ons nieuwe openbare ruimten gebracht met meer rust en uniformiteit. Een van de eerste wijken waar deze aanpak is toegepast is Liebergen, waar de openbare ruimte er nu uitziet alsof het er altijd zo heeft bijgelegen.

❑ ❑

Er is meer aandacht gekomen voor plekken en pleinen. De brinkjes en de vertakkingen van de driften worden niet meer als restruimten gezien waar nog enkele auto’s of containers een plek kunnen krijgen, maar als de "pareltjes” in de openbare ruimte. De pleintjes in woonwijken zoals de Bloemenbuurt en Electrobuurt hebben meer verblijfs- en gebruikswaarde gekregen. In sommige wijken zijn gebiedseigen oplossingen ingezet als verkeersremmende maatregelen, zoals de middeneilanden op de grote kruispunten van het villagebied en in de wijk Noord. Het Marktplein is als grote openbare ruimte toegevoegd. Gebiedsgerichte handboeken met ontwerpprincipes zijn opgesteld voor onder meer: Liebergen, Integraal Bereikbaarheidsplan Hilversum e.o., Anna's Hoeve, Boomberg en De Parken en het Lucentterrein.

We hebben ook nog een aantal uitdagingen in de openbare ruimte: ❑

Spelen en bewegen als onderdeel van de openbare ruimte. In 2008 hebben we een beleidsnota Spelen aangenomen waar we onder druk van de economische crisis die kort daarop volgde maar beperkt uitvoering aan hebben gegeven. Daarmee zijn de beleidsuitgangspunten (zie kader) die we destijds hebben vastgesteld nog steeds actueel. In deze visie zullen we spelen, bewegen en ontmoeten extra belichten.

1 IBP is Integraal Bereikbaarheidsplan en ISV is Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing

Lorentzvijver

Visie openbare ruimte

5

❑

‘Shared space’ ofwel gedeelde openbare ruimte. Waar en wanneer kan ‘shared space’ als principe worden ingezet als verbetering van de gebruiks- en verblijfskwaliteit?

❑

Toegankelijkheid voor mensen met een beperking. Hoe zorgen we voor minder obstakels en maken we onder meer stoepen breder, specifiek rondom zorginstellingen, gezondheidscentra en ziekenhuizen?

❑

Kunst in de openbare ruimte. Is er voldoende ruimte voor meer kunst en/of willen we de huidige kunst een betere plek geven?

❑

Keuzes in straatmeubilair aanpassen en actualiseren, bijvoorbeeld: o Het verminderen van antiparkeerpalen o Lantarenpalen te dicht op de rijweg en fietspad o Inzetten van zwerfkeien o Standaardkleuren antraciet .

Daarbij moet steeds de balans worden gezocht met bestaande kenmerken en kwaliteiten van de openbare ruimte. De opgave voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte kent verschillende invalshoeken: I.

In de overgang naar het toekomstbeeld zitten veel opgaven die bij uitwerking leiden tot veranderingen in de inrichting, materialisering en het beheer van de openbare ruimte.

o

bewegen, spelen en ontmoeten

o

inclusiviteit in de openbare ruimte

o

circulair materiaalgebruik in de openbare ruimte.

In hoofdstuk 2 Een openbare ruimte om in te leven is dit uitgewerkt. II.

Bij de inrichting en het beheer van de openbare ruimte werken we binnen de bestaande grenzen van straten, pleinen en groengebieden. Binnen die grenzen is niet overal in Hilversum evenveel ruimte om alle opgaven, eisen en wensen een plek te geven, omdat er op maaiveldniveau en in de ondergrond niet altijd voldoende ruimte is. In hoofdstuk 3 Ruimte maken voor de opgaven in een compacte openbare ruimte wordt geïnventariseerd welke knelpunten zich kunnen voordoen en welke basisprincipes we willen hanteren om hiermee om te gaan bij het inrichten en beheren van de openbare ruimte.

III.

Niet overal in de stad zijn de opgave in het inrichten en beheren van de openbare ruimte hetzelfde. In hoofdstuk 4 Gebiedsgericht maatwerk hebben we voor kenmerkende gebieden de karakteristiek beschreven en een uitwerking gemaakt van de ambities en opgaven die in de betreffende gebieden prioriteit hebben.

IV.

Tot slot vraagt de transitie van de huidige situatie naar het beoogde toekomstbeeld een stevige inspanning bij het (her)inrichten en beheren van de openbare ruimte. Deze inspanning moet worden geleverd door de gemeentelijke organisatie, de inwoners, betrokken organisaties en marktpartijen.

Opzet visie De visie Hilversum Buiten is na twintig jaar nog verrassend actueel. Tegelijkertijd is er het nodige gebeurd in de stad aan aanpassingen in de openbare ruimte en stadsuitbreidingen waardoor actualisatie van de oude visie en handboeken nodig was. De nieuwe visie openbare ruimte is daarnaast een uitwerking van het ruimtelijk beleid zoals dat is uiteengezet in de Omgevingsvisie Hilversum 2040 en diverse onderliggende programma’s en visiedocumenten naar de inrichting en het beheer van de openbare ruimte . De ruimtelijke keuzes voor heel Hilversum en het toekomstbeeld voor een duurzame openbare ruimte in 2040 stellen ons in de openbare ruimte voor een forse opgave. In hoofdstuk 1 Toekomstbeeld openbare ruimte 2040: Veel vraag, weinig ruimte is deze opgave uiteengezet.

Hilversum is een tuinstad met kenmerken en kwaliteiten die we willen behouden en waar mogelijk en nodig versterken. Drie onderwerpen willen we daarbij in deze visie extra benadrukken:

Visie openbare ruimte

6

Dit vraagt om goede regie vanuit de gemeente en samenwerking tussen de verschillende belanghebbenden en betrokkenen. Daarnaast moeten de middelen en materialen toereikend zijn. In het hoofdstuk 5 Van nu naar straks worden de uitgangspunten en keuzes uitgewerkt die ondersteunend zijn aan het mogelijk maken van de inspanning om het toekomstbeeld te realiseren in de komende decennia.

Doel visie De visie openbare ruimte biedt een integraal kader voor de toekomstige inrichting en beheer van de openbare ruimte. Daarmee scheppen we de randvoorwaarden voor de gewenste samenhang in de inrichting, en in het gebruik van de openbare ruimte. Tegelijkertijd geven we ook richting aan waar juist verschillen liggen.

De visie hebben we opgesteld om iedereen die werkt aan de openbare ruimte of daarover beslissingen neemt een houvast te bieden om in de complexe opgaven waarvoor we in de inrichting en het beheer staan tot een integraal afgewogen aanpak en/of besluit te komen. De eigen ontwerpers passen het toe bij de uitwerking van nieuwe opgaven in de openbare ruimte. Voor onze ketenpartners in de openbare ruimte en voor private ontwikkelende partijen die openbaar toegankelijke ruimten maken biedt de visie openbare ruimte de beleidskaders. Bij projecten moeten deze beleidskaders door de medewerkers van de gemeente altijd nog vertaald worden naar de exacte locatie en opgaven.

De concrete inrichting van de openbare ruimte vraagt altijd om een nadere uitwerking in een ontwerp en is daarom altijd maatwerk. Het handboek openbare ruimte zal het praktisch handvest bieden voor het inrichtingsplan en het gewenste beheer.

Opzet visie openbare ruimte en positie ten opzichte van ander ruimtelijk beleid Visie openbare ruimte

7

Hoofdstuk 1 Toekomstbeeld openbare ruimte 2040: Veel vraag, weinig ruimte

De Omgevingsvisie Hilversum 2040 formuleert drie opgaven als basis voor het toekomstbeeld 2040, namelijk: 1. 2. 3. 4.

Duurzaam Hilversum: verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving Meedoen in Hilversum: zorgen dat er kansen zijn voor iedereen Actief Hilversum: een robuuste, duurzame economie die past bij demografische ontwikkelingen Ruimtelijke kwaliteit: hierin vertalen we de drie maatschappelijke opgaven in een Hilversums eigen ruimtelijke component.

Bij de uitwerking van het toekomstbeeld 2040 zijn voor heel Hilversum zes ruimtelijke keuzes gemaakt. Deze zijn hieronder samengevat voor de visie openbare ruimte:

1.

Hilversum zet in op het beste van twee werelden. Hilversum is stad en dorp tegelijk. Daarom willen we een volwaardige regionale centrumgemeente zijn en blijven met de bijbehorende centrumvoorzieningen. Tegelijkertijd willen we een veelheid aan aantrekkelijke woonmilieus blijven aanbieden. Woonmilieus met een menselijke maat en voorzieningen dichtbij in de wijken. Daar horen ook werkmilieus bij. Dat betekent dat we voortdurend op zoek moeten naar de juiste balans. Dat doen we door op wijkniveau te kijken naar de kwaliteiten, wat past én nodig is.

2.

Een zekere mate van groei is nodig om vitaal te blijven. Door gericht te ontwikkelen blijft de stad levendig en de wijken gezond. Het bevordert doorstroming op de woningmarkt en houdt de stadse voorzieningen én de voorzieningen in de wijken levensvatbaar. We definiëren daarbij het concept groei anders: van 'meer’ naar ‘van toegevoegde waarde’. Groei van inwoneraantal, aantal woningen of aantal bedrijven staat niet op zichzelf, maar is nadrukkelijk verbonden met het behoud of het verbeteren van het welzijn van de bewoners, de ruimtelijke kwaliteit, identiteit, landschap en natuur en een gezonde economische structuur. Visie openbare ruimte

8

Daarvoor zetten we in op een gemeentebrede balans tussen welzijn, welvaart en natuur. Het gaat bij groei dus niet altijd om toenemende aantallen, maar veel meer om het mogelijk maken van verandering, waardoor de juiste dingen op de juiste plek terechtkomen, in de juiste verhouding. 3.

4.

Hilversum ontwikkelt zich vooral binnen de bestaande stad. We koesteren de natuur en het idee van de compacte Tuinstad. Daarom revitaliseert, versterkt, vernieuwt en ontwikkelt Hilversum vooral binnen de bestaande stadsgrenzen. Daarmee wordt niet nog meer druk op het landschap gelegd, en hebben we de kans om ook daar de basis op orde te brengen. Ruimtelijke ontwikkelingen buiten de bestaande stad zijn alleen mogelijk als ze bijdragen aan een beter of duurzamer gebruik van de ruimte, zoals op landgoederen. Bij ontwikkelingen binnen heel de gemeente bouwen we voort op de Hilversumse traditie om stedenbouw, architectuur en buitenruimte in samenhang te ontwikkelen. Elke ontwikkeling moet kwaliteiten versterken of toevoegen: sociaal, ruimtelijk en/of economisch. Passend bij de diversiteit in Hilversum en het idee van de Tuinstad.

Meervoudig ruimtegebruik wordt de norm. Om ontwikkeling binnen de bestaande stad mogelijk te maken moeten we anders met de beschikbare ruimte omgaan. We zetten daarom structureel in op dubbel of driedubbel ruimtegebruik. Dit moet leiden tot het integreren van initiatieven en het opstellen van gebiedsvisies waarbij rekening wordt gehouden met alle relevante eisen en de samenhang. Alleen zo kunnen we de schaarse ruimte optimaal benutten en maatwerk leveren. Het is onvermijdelijk dat bij een zware inzet op meervoudig ruimtegebruik de rol van de auto gaat veranderen. Hier is namelijk de grootste winst te behalen in de openbare ruimte. Door betere alternatieven aan te bieden voor de auto kan ruimte worden vrijgespeeld voor groen, klimaatadaptatie, spelen, fietsen en ontmoeten.

5.

Versterken en ontwikkelen doen we passend bij de kwaliteiten van de wijken. We stellen de komende jaren in samenspraak met inwoners, organisaties en bedrijven Gebiedsagenda’s op. Daarbij verschillen de behoefte, wensen en eisen verschillen per gebied. Dat betekent in principe ontwikkeling in alle wijken en werklocaties. Dat gebeurt in elk gebied op basis van de eigen identiteit, wensen, opgaven én de juiste balans in de bevolkingsopbouw of bedrijfstypologie.

6.

De basis op orde brengen. Tot slot vestigen we expliciet aandacht aan het op orde brengen van de basis: een goede water-, bodem-, geluid- en luchtkwaliteit. Dit is de basis voor een gezonde dagelijkse leefomgeving en een voorwaarde voor verdere ontwikkeling van Hilversum. Omgekeerd kan ontwikkeling juist bijdragen aan het op orde brengen van de basis, bijvoorbeeld door saneringen, hergebruik of toepassing van duurzame materialen.

De drie opgaven en zes ruimtelijke keuzes hebben allemaal betekenis voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. Het zwaartepunt ligt bij de eerste opgave; Duurzaam Hilversum. Als onderdeel van de opgave Duurzaam Hilversum is het duurzaam toekomstbeeld voor de openbare ruimte in 2040 gedefinieerd: De openbare ruimte is een belangrijk, maar tegelijk een beperkt deel van de totale ruimte in Hilversum. Voor realisatie van het hier geschetste toekomstbeeld zal daarom ook een beroep moeten worden gedaan op inwoners en organisaties om meer openbare ruimte te creëren, bijvoorbeeld door meervoudig grondgebruik. Maar de grootste winst zit in het realiseren van een betere openbare ruimte. Dat kan alleen als het ruimtebeslag van de (stilstaande) auto in de stad afneemt. Vanuit het mobiliteitsbeleid wordt daarvoor ingezet op de zogenaamde modal shift, waarmee we de mensen proberen te bewegen om zicht op een andere manier dan met de auto door de stad te bewegen.

Visie openbare ruimte

9

Voor de openbare ruimte ziet het toekomstbeeld 2040 er als volgt uit: ❑ Meer ruimte voor groen en bomen. Dat verbetert de bestaande groenstructuur en tegelijkertijd de leefkwaliteit, bijvoorbeeld door minder hittestress tijdens warme periodes. Iedereen heeft recht op een koele plek binnen 300 meter of op 5 minuten loopafstand. Juist in de meest verdichte wijken, met de meeste sociale problemen zijn die plekken er te weinig. ❑ Meer ruimte in de directe woonomgeving om te verblijven, te spelen en elkaar te ontmoeten. Dit vergroot de leefbaarheid in wijken, leidt tot een sterkere sociale samenhang en sociale veiligheid, nodigt mensen uit tot bewegen en biedt kansen om de openbare ruimte toegankelijker te maken voor mensen met een beperking. ❑ Meer ruimte voor wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit: dit zijn gezonde en veilige manieren om te bewegen en bovendien goede alternatieven voor de auto in een compacte stad als Hilversum. ❑ Meer ruimte om overtollig water bij extreme neerslag op te vangen en vast te houden. Hiermee voorkomen we wateroverlast en bufferen we water voor gebruik in droge perioden. ❑ Meer ruimte voor maatregelen op het gebied van duurzame energie. Oppervlakte gemeente: 4.634 hectare 4.561 hectare land en 73 hectare oppervlaktewater

Naast dit duurzaam toekomstbeeld voor de openbare ruimte zijn ook de ambities met betrekking tot duurzame energie, circulaire economie en natuur, water en bodem van betekenis voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte.

Duurzame energie vraagt naast aanpassingen in de openbare ruimte voor nieuwe energievoorzieningen ook van ons dat we zelf het beheer en de inrichting van de openbare ruimte CO2-neutraal gaan doen. Een 100% circulaire economie (in 2050) betekent dat de materialen die we gebruiken voor de inrichting en het beheer volledig herbruikbaar moeten worden. En ook het keren van de achteruitgang van de kwaliteit van natuur, water en bodem betekent dat we bij het inrichten en beheren van de openbare ruimte maatregelen moeten nemen die hieraan bijdragen. Dit zijn opgaven die in de hele stad. In de opgave ‘Meedoen in Hilversum’ zijn ook ambities opgenomen waar we vanuit de inrichting en het beheer van de openbare ruimte aan moeten bijdragen om deze ambities te realiseren. Gezondheid, sociale samenhang en sociale veiligheid zijn thema’s waar de openbare ruimte als onderdeel van de leefomgeving invloed op heeft.

De openbare ruimte is een belangrijk, maar tegelijk een beperkt deel van de totale ruimte in Hilversum. Toch is deze ruimte een belangrijke drager voor het realiseren van onze ambities. Temeer, omdat we hier zelf aan zet zijn.

Openbare ruimte 10% van totale oppervlakte

Visie openbare ruimte

10

Hoofdstuk 2 Openbare ruimte om in te leven

De straten, pleinen en parken zijn de leefruimte van Hilversum die ons omringen en waar we met zijn allen kunnen bewegen en verblijven. Het verbindt ons met elkaar, met onze omgeving en met ons leven. En de openbare ruimte van Hilversum is met zijn unieke kenmerken het visitekaartje van de stad. De staat van de openbare ruimte vertelt veel over een stad. Het is een beeldbepalende factor, letterlijk en figuurlijk, en is van grote invloed op de waardering van de stad. De rol van de openbare ruimte is eindeloos gevarieerd: verplaatsen, werken, recreëren, spelen, enzovoorts. Een goede openbare ruimte kan al die rollen aan. De openbare ruimte vormt een verbindende schakel tussen de verschillende functies, ruimtes en gebouwen in een stad. Een heldere inrichting van de buitenruimte zorgt ervoor dat men zich in een stad kan oriënteren en zich er snel thuis voelt. De openbare ruimte moet toegankelijk en veilig zijn voor alle gebruikers. De kwaliteit van de openbare ruimte bepaalt mede de aantrekkingskracht van Hilversum als woon-, werk-, vestigings- en verblijfsstad.

Het is onze primaire verantwoordelijkheid om de bestaande kwaliteiten van de openbare ruimte te behouden en waar nodig en mogelijk te versterken. Daartegenover staat dat we in die openbare ruimte ook plekken moeten vinden voor de opgaven waar we in Hilversum voor staan. In dit hoofdstuk zetten we uiteen welke unieke Hilversumse kwaliteiten we willen behouden en versterken. Daarnaast gaan we specifiek in op bewegen, spelen en ontmoeten, inclusiviteit en circulariteit.

Visie openbare ruimte

11

2.1 Hilversumse kwaliteit Landschappelijke context Hilversum heeft een bijzondere ligging tussen de bossen en heidegebieden van de Utrechtse Heuvelrug en het plassen/veenweidegebied rond de Hollandse Waterlinie. Invloed van de landschapstypen is herkenbaar en voelbaar in aanliggende wijken. Denk aan de boomrijke villagebieden en aan de wijken met meer water als Kerkelanden en de Meent. Op een aantal plekken, dringt het landschap het stedelijke weefsel binnen in de vorm van "groene vingers” zoals De Oude haven, Peerlkamplaan, het Heksenweitje en de groene zone met grote kavels langs de Utrechtseweg, het Hoogt van t Kruis en de Holle weg. Door het compacte karakter van Hilversum en de radiale wegenstructuur is het buitengebied voor iedere Hilversummer altijd nabij en goed bereikbaar voor langzaam verkeer. Hilversum heeft een zeer groen karakter door een rijkdom aan laanbomen van groot formaat en bijzondere wijken met grote tuinen en bijzondere architectuur. Karakteristiek voor Hilversum zijn de hoogteverschillen. Binnen de bebouwde kom varieert het peil van 0,5 m boven NAP tot 26m boven NAP. Voor Nederlandse begrippen is dit een uniek gegeven, dat specifieke eisen stelt aan de inrichting en het gebruik van de openbare ruimte. Het hoogste punt wordt geaccentueerd door de watertoren aan de Jacobus Pennweg.

Vanuit de cultuurhistorie belangrijke “hoogtepunten“ zijn: de Trompenberg, het Speldenkussen in het Boombergpark, het Hoogt van ’t kruis en de omgeving van de Kastanjevijver. Bij de Oude Haven is de heuvelrug doorgraven, waardoor het extreme hoogteverschil ten opzichte van het veenweidegebied bij Loosdrecht direct zichtbaar wordt.

Driften en brinken Hilversum is stad en dorp in één. Formaat van een stad, karakter van een dorp. Ook in de openbare ruimte zien we die twee werelden terug. Hilversum heeft nog veel kenmerken van een agrarisch brinkdorp behouden. Dit is herkenbaar aan markante plekken zoals de vroegere waterplaats de Groest, en aan het organisch gegroeide radiale wegenpatroon: de Driften. Voormalige schapendriften liepen licht gekromd of bochtig, vanuit het centrum naar het buitengebied. Op plekken waar de driften zich opsplitsten, ontstonden driehoekige boomrijke plekken die nu nog steeds als Brinken of Y-splitsingen herkenbaar in het straatbeeld aanwezig zijn. Het zijn de voor Hilversum zo kenmerkende driehoekige pleinen en pleintjes. Het dorpse karakter is op heel veel plekken nog steeds zichtbaar in de architectuur van de bebouwing in en rond het centrum en de structuur van de openbare ruimte, met driehoekige pleintjes en de lichtgekromde wegen vanuit het centrum. De driften vormen een heel fijnmazig radiaal netwerk. Ze kennen doorgaans een vrij smal straatprofiel, dat zich naar de stadsrand toe steeds verder verruimt. Ze geven door hun maatvoering en bebouwing onmiddellijk een prettig en geborgen karakter, met menselijke maat.

Op veel van deze driften heeft de auto geleidelijk veel ruimte gekregen, maar er zijn goede kansen om deze routes juist weer aantrekkelijker en veiliger te maken voor bewoners en langzaam verkeer. Ze vormen door hun maat en fijnmazigheid een uitstekend uitgangspunt voor het verbeteren van wandel- en fietsroutes vanuit de woonwijken naar zowel het centrum als naar de omringende (natuur)gebieden. Minstens zo kenmerkend zijn de brinken, op de fijnmazige splitsingen van de driften. De driehoekige pleintjes zijn typisch voor Hilversum. Ze bieden ruimte voor groen, verblijven, spelen en rust. In de loop der tijd zijn de plekken steeds meer gebruikt voor zaken die in de smalle straten niet goed een plek konden krijgen, zoals voor trafohuizen, afvalinzameling en parkeren. Door die ruimte weer vrij te spelen wordt de oorspronkelijke waardevolle structuur van Hilversum weer beter zichtbaar en bruikbaar. Visie openbare ruimte

12

Visie openbare ruimte

13

Visie openbare ruimte

14

Op te knappen brink bij Liebergerweg

Villagebieden en villaparken Ook in de villaparken is dankbaar voortgeborduurd op de driftenstructuur. De uitstraling van de villagebieden is uniek, ook op nationaal niveau bekeken. Het groen en de parkachtige uitstraling zijn mooi maar kwetsbaar, en dat vraagt om bijzondere aandacht bij de inrichting en het beheer. De openbare ruimte oogt ruim en groen, mede doordat de privétuinen meedoen in de beleving van de openbare ruimte. Maar in sommige villawijken is het verrassend hoe beperkt het oppervlak aan openbare ruimte eigenlijk is. De villagebieden en parken hebben een beschermde status. Tuinwijken Een groot deel van de tuinwijken is gebouwd tussen de wereldoorlogen en worden gekenmerkt door bebouwing en een structuur passend bij de tuinstadontwikkelingen. Het stratenpatroon van de tuinwijken wordt bepaald door een formele, ontworpen structuur met zichtlijnen en symmetrielijnen gericht op openbare gebouwen zoals kerken, scholen, leeszalen en badhuizen.

Heringerichte brink Larenseweg Tuinstad Hilversum is vanuit het oorspronkelijke dorp uitgegroeid als een tuinstad: een stad waar goede huisvesting, een goede, groene woonomgeving en gemeenschappelijke voorzieningen onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Vanuit de stad is het landschap altijd dichtbij. Die kwaliteit heeft Dudok in zijn uitbreidingsplannen benut. Via zorgvuldig gesitueerde groene assen legde hij een relatie tussen het landschap en de stad. Door te zorgen voor goede routes naar het buitengebied, was een compacte bouw van de uitbreidingswijken mogelijk. Hij maakte daarbij dankbaar gebruik van de loop van de oorspronkelijke agrarische verbindingen van de driften.

Oude en nieuwe situatie bij de Openbare Leeszaal Neuweg

Visie openbare ruimte

15

Vaak vormen pleinen en plantsoenen strategische plekken in deze stratenpatronen. Twee van de tuinwijken (Liebergen en de Bloemenbuurt) hebben inmiddels een beschermde status. Door de leeftijd van de wijken is het aanwezige groen volgroeid en beeldbepalend. Een deel van dit groen bevindt zich in de openbare ruimte, maar ook de voortuinen dragen bij aan het groene straatbeeld. Het stempel dat Dudok op de ontwikkelingen van Hilversum heeft gedrukt is groot. Zowel in architectonisch opzicht als op stedenbouwkundig gebied. Dankzij Dudok heeft Hilversum veel jonge monumenten. Ook zorgde Dudok voor oriëntatiepunten. Hierdoor bezit Hilversum een aantal opvallende ruimtelijke kwaliteiten: de groene assen met middenplantsoenen; veel pleinen en plantsoenen zijn op strategische plekken in de stedelijke structuur opgenomen en zijn vaak in samenhang ontworpen met scholen, kerken of andere gebouwen van maatschappelijk belang; de architectuur van deze gebouwen is in samenhang met de inrichting van de openbare ruimte tot stand gekomen. Tal van (voorheen) mediagebouwen zijn bewust neergezet met een grote uitstraling naar hun omgeving. Dankzij deze mediabedrijven kent heel Nederland Hilversum. Groen en bomen Hilversum heeft een unieke diversiteit aan bomen. Ook zijn veel bomen tot volle wasdom gekomen. Toch is het oppervlak gebruiksgroen binnen de bebouwde kom in bepaalde wijken niet groot.

De Hilversummer was en is voor verblijf in het groen en de directe natuur aangewezen op omringende bossen, veenweidegebieden en heidevelden. Deze terreinen zijn aangewezen als beschermd natuurmonument en hebben de bestemming Natuurgebied in bestemmingsplannen.

Hertjes in het Abdij v. Eltenplantsoen Visie openbare ruimte

16

2.2 Bewegen, spelen en ontmoeten De maatschappelijke trend is dat we steeds minder bewegen. En ontmoeting speelt zich helaas ook meer op sociale media af dan in de echte wereld. Voor een gezonde geest en een gezond lichaam is bewegen, spelen en ontmoeten een noodzaak. Naast de mogelijkheden voor georganiseerd sporten bij clubs en verenigingen op sportterreinen en in sporthallen moeten er ook mogelijkheden zijn voor ongeorganiseerd sporten. Hier vervult de openbare ruimte een grote rol in het mogelijk maken van bewegen, spelen en ontmoeten. Een beweegvriendelijke openbare ruimte is dan ook een belangrijke ambitie die we willen realiseren. In 2022 hebben we een speelruimteonderzoek laten uitvoeren. De resultaten van dit onderzoek zijn vastgelegd in een onderzoeksrapportage. Onderstaand is een samenvatting opgenomen van de bevindingen uit het onderzoek en de aanbevelingen. De gemeente beheert in totaal 180 formele plekken met speel- en sporttoestellen. Er zijn twintig buurtspeelplekken en 107 kleine speelplekken. Daarnaast zijn er dertien speelhoekjes en zijn er negen schoolpleinen meegenomen. Ten slotte bevindt zich er één bovenwijkse voorziening. Het sport- en beweegaanbod bestaat uit dertig locaties die volledig ingericht zijn als openbare sportplek. Op zeventien speelplekken zijn ook sport- of beweegelementen te vinden, zoals een basketbalpaal of tafeltennistafel.

Tijdens de rondgang zijn ook zeven locaties aangetroffen zonder speeltoestellen. Deze locaties zijn niet meegenomen in het aantal formele speelplekken. Speelaanbod Hilversum heeft een wisselend speelaanbod. Dit geldt voor de kwaliteit en de spreiding van speelplekken. In Hilversum ligt het zwaartepunt op kleine speelplekken die vaak traditioneel zijn ingericht. Dat betekent een speelplek met een aantal speeltoestellen (vaak een glijbaan, wiptoestel en klimtoestel) met een vaste ondergrond.

Dit soort speelplekken bieden weinig uitdaging en hebben meestal niet een lange verblijfswaarde. In sommige buurten in Hilversum liggen dit type speelplekken dichter op elkaar dan nodig en in een aantal buurt liggen ze te ver uit elkaar. Daarnaast zijn er weinig buurtspeelplekken waar kinderen langere tijd uitgedaagd worden en elkaar ook kunnen ontmoeten. Er zijn een aantal mooie buurtspeelplekken. Spelen in het groen en op straat Hilversum wordt omringd door bos en heidegebied. Dit biedt veel mogelijkheden voor vrij spel in het groen en hier wordt ook zichtbaar gebruik van gemaakt. Er zijn meerdere hutten en sluippaden te vinden tussen de bomen. Ook in de wijken zijn er verschillende bosjes en parken te vinden waar vrij gespeeld kan worden in een natuurlijke omgeving. Vaak zijn deze plekken grenzend aan een formele speelplek. Op straat spelen is moeilijker in Hilversum, omdat de stoepen smal zijn en er veel verkeer rijdt. In de buurt Kerkelanden zijn de stoepen verbreed, waardoor er pleintjes ontstaan. In deze buurt is ook aangegeven dat kinderen op straat spelen. Sport- en beweegmogelijkheden Het sport- en beweegaanbod in Hilversum is minimaal. In de gemeente zijn een aantal goede sportplekken, waar meerdere sporten beoefend kunnen. Deze grote sportplekken zijn niet goed verspreid over de gemeente. Het aanbod aan sportplekken is niet genoeg om de gemeente te voorzien.

In sommige buurten zullen bewoners lang onderweg zijn om een goede sportplek te bereiken. In het zuiden van Hilversum is het sportaanbod te laag, hier mist een goede sportplek.

Visie openbare ruimte

17

Bestaand speelruimtebeleid van Hilversum:

❑ ❑

❑

❑ ❑

❑ ❑

De woonomgeving moet bespeelbaar zijn; Er moet voldoende ruimte om buiten te spelen. Daarom hanteren we als richtlijn, dat 3% van de ruimte bestemd voor bebouwing in woonwijken en het centrum gereserveerd is voor formele speelruimte in de openbare ruimte. Op plaatsen waar niet voldoende veilige en bespeelbare openbare ruimte is, creëren we formele speelplekken. Daarbij gaat zij uit van de verschillende actieradiussen van de leeftijdsgroepen en hun belangrijkste spelpatronen; We willen de schaarse speelruimte zo optimaal mogelijk benutten en hierom streven we naar hoogwaardige speelplekken; We werken samenlevingsgericht. En nemen bij aanpassing van de ruimte het initiatief om in gesprek met de bewoners en gebruikers tot een goed ontwerp te komen dat aansluit op hun wensen. De bewoners en met name de gebruikers hebben dan ook een belangrijke stem in hoe een speelvoorziening eruit gaat zien. Daarvoor werken we samen bij de uitwerking van de plannen. Wij stellen daarbij de randvoorwaarden en nemen uiteindelijk de beslissing; We dragen zorg voor de aanleg, onderhoud en het beheer van de formele speelplekken; Om meer ruimte te creëren in bestaande wijken met te weinig speelruimte nemen we het initiatief om samen met schoolbesturen die speeltoestellen en –aanleidingen beheren, te bekijken of de speelvoorzieningen voor alle kinderen toegankelijk kunnen worden.

De pleinen van scholen in deze wijken moeten daarvoor buiten schooltijd vrij toegankelijk zijn. In overleg met de eigenaren van de schoolpleinen kunnen wij de toestellen met bijbehorende valondergrond in beheer nemen en maken we duidelijke afspraken over toezicht en gebruik.

Resedastraat oude en nieuwe situatie Visie openbare ruimte

18

Scholen De meeste schoolpleinen in Hilversum zijn niet in beheer van de gemeente. De negen schoolpleinen die in het beheersysteem van Hilversum staan, zijn buiten schooltijd toegankelijk voor kinderen om te spelen. Tijdens de rondgang viel het op dat er weinig schoolpleinen compleet afgesloten zijn. De meeste schoolpleinen zijn voorzien van een lage hekken waar kinderen overheen kunnen klimmen. Klimaatbestendigheid Hilversum is een groene gemeente. Het wordt omringd door bos en heidegebied. Ook in de woonwijken zijn veel bomen langs de wegen en grasstroken tussen de woningen te vinden. Dit is niet doorgetrokken naar de meeste stadse speelplekken, met name in de gebieden Kerkelanden, de Hilversumse Meent en in Noordoost. Tijdens de rondgang was te merken dat speelplekken hier erg warm kunnen worden. Toegankelijkheid en inclusiviteit In Hilversum zijn geen speelplekken die inclusief zijn ingericht. Er zijn geen speelplekken ingericht die samenspelen tussen kinderen met en zonder handicap promoten of waar gebruik is gemaakt van inclusieve speeltoestellen. Echter zijn veel speelplekken wel toegankelijk voor mensen met een beperking. Door het gebruik van harde ondergronden zijn bankjes en toestellen te bereiken met bijvoorbeeld een rolstoel of rollator. Hierdoor is het grootste deel van de speelplekken wel toegankelijk. Beleidsdoelen 1.

Zorg dat er binnen elke speelbuurt een goede buurtspeelplek aanwezig is waar kinderen samen kunnen spelen en zich langere tijd kunnen vermaken. Hierdoor is het ook mogelijk om minder te investeren in kleine speelplekken. 2. Vergroen de speelplekken door schaduwplekken te creëren en inzetten op ondergronden die goed water kunnen afvoeren. 3. Zet inclusiviteit op de agenda bij de herinrichting van buurtplekken en houdt daarbij rekening met verschillende doelgroepen.

Versteende speelplek Pelikaanstraat

Vergroende speelplek Jac. P. Thijsseplein Visie openbare ruimte

19

2.3 Inclusieve openbare ruimte Hilversum is een stad voor iedereen. Dat klinkt logisch, toch ervaren 1 op de 5 Hilversummers problemen om mee te doen aan de maatschappij. Ze zijn bijvoorbeeld slechtziend, blind of doof, hebben een lichamelijke of verstandelijke beperking of psychische problemen. Om daar verandering in aan te brengen, werken we aan een gemeente waarin iedereen kan meedoen. We streven naar een Hilversum waarin iedereen gelijkwaardig kan meedoen in de maatschappij, ongeacht de beperkingen die een handicap of chronische ziekte met zich mee brengt. Niet door aan te passen, maar door rekening te houden met iedereen. Zo kan iedereen in Hilversum onbeperkt meedoen. De openbare ruimte als fundament van de stad speelt hierin een belangrijke rol. Om te bereiken dat iedereen kan meedoen geven we samen met bedrijven, bewoners, ervaringsdeskundigen en partners in de stad uitvoering aan het VN – verdrag handicap/ chronische ziekte, geldend vanaf 14 juli 2016. Het streven is dat iedereen zich in Hilversum in principe zelfstandig kan verplaatsen van en naar iedere bestemming. Meedoen

Met meedoen bedoelen we dat mensen sociale contacten buitenshuis kunnen onderhouden, deel kunnen nemen aan georganiseerde activiteiten, en betaald of onbetaald werk kunnen doen.

Gelijkwaardig Met gelijkwaardig bedoelen we; het op voet van gelijkwaardigheid meedoen aan de samenleving. Dat betekent dat mensen met een beperking zelfstandig en niet, of zo min mogelijk, afhankelijk mogen zijn van anderen bij het meedoen aan de maatschappij. Handicap en/of chronische ziekte Zowel fysieke, psychosociale en verstandelijke handicaps kunnen individuele beperkingen opleveren om gelijkwaardig te kunnen participeren. Wat staat in het VN-Verdrag? Artikel 9: personen met een handicap moeten in staat zijn om zelfstandig te leven en volledig deel te nemen aan alle facetten van het leven. Daarbij moet worden gezorgd voor passende maatregelen om personen met een handicap de toegang te garanderen tot de fysieke omgeving in zowel stedelijke als landelijke gebieden. Dat betekent maatregelen identificeren en het bestrijden van obstakel en barrières voor de toegankelijkheid van gebouwen, wegen, vervoer en andere voorzieningen in gebouwen en daarbuiten, met inbegrip van scholen, huisvesting, medische voorzieningen en werkplekken.

Visie openbare ruimte

20

2.4 Circulaire openbare ruimte Circulariteit betekent het sluiten van de kringloop van grondstoffen en materialen, die we toepassen in de openbare ruimte. Dit gaat over de gehele levenscyclus, van ontwerp, aanleg, beheer en hergebruik aan het einde van de levensduur. Door de kringloop te sluiten, verminderen we schadelijke impact op het milieu en behouden we waarde. We werken toe naar positieve impact op het milieu door: ❑

Zoveel mogelijk te kiezen voor duurzame materialen en grondstoffen, zoals hergebruikt of biobased (zoals hout). We gaan hierop sturen met een landelijk gangbaar instrument, de Milieu Kosten Indicator. We dagen de markt uit om duurzaam en circulair te leveren.

❑

Zuinig om te gaan met wat we hebben, door te zorgen voor een lange levensduur van de huidige materialen in de openbare ruimte. Een depot voor opslag van materialen die tijdelijk niet nodig zijn, is daarbij een randvoorwaarde. Zo kunnen we onze herbruikbare materialen opnieuw blijven gebruiken. Voor het MOB-terrein wordt onderzocht of hier het gemeentelijk opslagdepot kan worden gerealiseerd.

❑

Mee te doen aan ontwikkeling van een steeds duurzamere, circulaire openbare ruimte. Daarvoor zoeken we bruikbare toepassingen in Hilversum van door koplopers ontwikkelde circulaire manieren van werken. We zetten ook ons netwerk in, zoals MRA circulair, Cirkelstad Utrecht. We verkennen waar we mee kunnen doen aan krachtenbundeling vanuit de overheid voor circulair opdrachtgeverschap voor openbare ruimte en/of infrastructuur.

Milieu Kosten Indicator De Milieu Kosten Indicator (kortweg MKI) is een berekening waarmee de milieu-impact van een project of activiteit meetbaar wordt gemaakt. Simpel gezegd wordt de milieubelasting van de werkzaamheden en toegepaste materialen in een project uitgedrukt in euro’s. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van materialen zoals asfalt, beton, bestratingsmaterialen, maar ook het transport hiervan. Met andere woorden: het vat het alle relevante milieueffecten van een project samen in een milieukostenplaatje, de MKI-score, om de milieuschaduwprijs/schaduwkosten van een product of project weer te geven. Hoe lager deze score, hoe beter dit is voor het milieu. We denken dat we met de keuzes die we maken bij inrichting en beheer van de openbare ruimte op de goede weg zitten, maar we hebben nu nog niet goed in beeld hoe duurzaam we feitelijk werken. Met de MKI-berekeningen kunnen we dit in beeld gaan brengen en onderbouwd keuzes maken.

Hergebruik materiaal plantsoen Minckelerstraat Visie openbare ruimte

21

2.5 Nieuwe en bestaande beleidsdoelen De ambities in de Omgevingsvisie en onderliggend ruimtelijk beleid vertalen zich in doelen voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. Verbonden met de drie opgaven uit de omgevingsvisie hebben we twaalf thema’s benoemd die voor de Hilversumse openbare ruimte relevant zijn.

Opgave in de omgevingsvisie

Thema in visie openbare ruimte

Duurzaam

Bewegen, spelen en ontmoeten Meedoen in Hilversum: Gezonde en veilige Leefomgeving zorgen dat er kansen zijn voor Voor iedereen – inclusief iedereen Identiteit en ruimtelijke kwaliteit

People

Biodiversiteit Duurzaam Hilversum: verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving

Klimaatadaptatie en water

Actief Hilversum: een robuuste, duurzame economie die past bij demografische ontwikkelingen.

Ruimtegebruik

Circulaire materialen

Planet

Bodem Energie

Mobiliteit

Profit

Beheerbaarheid

Voor elk thema hebben we vanuit bestaande beleidskaders en vanuit de verantwoordelijkheid voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte de beleidsdoelen voor de openbare ruimte geformuleerd. Op de volgende bladzijde zijn de vetgedrukte beleidsdoelen de eigen doelstellingen vanuit de visie openbare ruimte. De overige beleidsdoelstellingen zijn afkomstig uit ander ruimtelijk en sociaal beleid.

Beopad

Visie openbare ruimte

22

Thema

Beleidsdoelen voor het inrichten en beheren van de openbare ruimte

Bewegen, spelen en ontmoeten

❑ We zorgen dat er binnen elke buurt een goede beweeg-, speel-, ontmoetingsplek aanwezig is waar iedereen zich langere tijd kan vermaken. ❑ We vergroenen de beweeg-, speel en ontmoetingsplekken en zorgen voor schaduwplekken en ondergronden die goed water kunnen afvoeren. ❑ We zorgen voor inclusiviteit voor verschillende doelgroepen bij de herinrichting van speelplekken naar beweeg-, speel-, ontmoetingsplekken. ❑ We zorgen voor koele plekken en koele routes zodat hilversummers toegang hebben tot koelte tijdens hete dagen. ❑ We bevorderen de veiligheid in het gebruik van de openbare ruimte en bij werkzaamheden. ❑ We voorkomen hinder bij gebruik en beheer van de openbare ruimte. ❑ We beschermen en verbeteren toegankelijkheid. ❑ We versterken sociale betrokkenheid. ❑ We benutten lokale kennis bij het inrichten en beheren van de openbare ruimte. ❑ We zorgen voor social return door inwoners te betrekken bij het inrichten en beheren van de openbare ruimte. ❑ We zorgen voor een identiteit en samenhang in de openbare ruimte die aansluit bij de gebouwde omgeving. ❑ We houden de openbare ruimte schoon en netjes. ❑ We beschermen en versterken ecologische structuren met een kwaliteitsimpuls. ❑ We vergroten de soortenrijkdom. ❑ We beheren actief de waterkwantiteit om droogte/ watertekort en overstroming tegen te gaan. ❑ We beschermen en verbeteren waterkwaliteit.

❑ We stimuleren groen op, aan en rondom gebouwen om de stadstemperatuur te temperen. ❑ We verduurzamen het materiaalgebruik voor inrichting en beheer openbare ruimte. ❑ We streven naar uniform gebruik van materialen ten behoeve van efficiënt beheer. ❑ We maken werk van een duurzaam bodemsysteem door bodem- en grondwatersysteem zo min mogelijk aan te tasten en ter plaatse van groen het bodemleven te stimuleren. ❑ We beschermen het archeologisch erfgoed voor toekomstige generaties op de plek waar het ligt. ❑ We beschermen de bodemkwaliteit en zorgen dat de bodemkwaliteit geschikt is voor het beoogde gebruik. ❑ We optimaliseren functionaliteit en juist gebruik. ❑ We borgen adaptief vermogen in ruimtelijke indeling sturen op multifunctioneel ruimtelijk ontwerp. ❑ We voorkomen onnodig beslag op openbare ruimte voor niet publieke doeleinden. ❑ We sturen actief op het gebruik van de ondergrond en de ordening van kabels en leidingen. ❑ We maken waar nodig ruimte voor de energietransitie naar een duurzaam energiesysteem en ondersteunen ontwerp en realisatie van toekomstbestendige, duurzame energiesystemen per gebied. ❑ We reduceren het fossiel energieverbruik en CO2-emissie bij inrichting en beheer openbare ruimte. ❑ We maken ruimte voor meer lokale, duurzame energieopwekking en innovatieve energie-oplossingen in de openbare ruimte.

Gezonde en veilige leefomgeving Voor iedereen - inclusief

Identiteit en ruimtelijke kwaliteit Biodiversiteit Klimaatadaptatie en water

Circulaire materialen Bodem

Ruimtegebruik

Energie

Mobiliteit

Beheerbaarheid

❑ We prioriteren de indeling van de weg op weggebruiker met toepassing van het STOMP-principe (Stappen, Trappen, Openbaar vervoer, Mobiliteit als een service, Privé-auto). ❑ We zetten in op 'modal shift' ofwel het terugdringen van autogebruik op de Hilversumse wegen en straten onder meer door realisatie van doorfietsroutes. ❑ We borgen verkeersveiligheid en hebben daarvoor een prio-wegenlijst die jaarlijks wordt geactualiseerd. ❑ We gaan de snelheid op wegen en straten verlagen van 80 naar 60 en van 50 naar 30. ❑ We borgen bereikbaarheid waarbij we voor de doorstroming op het hoofdwegennet zorgen dat nood- en hulpdiensten aanrijtijden halen. ❑ We zorgen voor een functioneel en adaptief infrasysteem en gaan daarvoor verkeersstromen monitoren. ❑ We voeren regulering in voor aanbod van deelscooters en -fietsen. ❑ We werken toe naar betaald parkeren in de hele stad. ❑ We zetten in op de ontwikkeling van parkeer- en goederenHUB's voor vermindering van parkeerdruk en autobewegingen in de stad. ❑ We streven naar datagedreven beheer met optimaal inzicht in de assets die we in beheer hebben. ❑ We sturen actief op de levenscycluskosten en totale eigendomskosten.

Visie openbare ruimte

23

Hoofdstuk 3 Ruimte maken voor nieuwe opgaven in een compacte ruimte

3.1 Het moet gebeuren in straten, pleinen en groengebieden Een groot deel van de opgaven en ambities die in de Omgevingsvisie en beleidsprogramma’s zijn benoemd voor de fysieke ruimte gaan gepaard met een ruimtevraag op maaiveld of in de ondergrond. Ze doen dus een beroep op de beschikbare ruimte. En vooral ook op de beschikbare openbare ruimte. Dit betekent concreet dat we het moeten realiseren in de straten, op de pleinen en in de groengebieden. In onze compact gebouwde stad is de openbare ruimte niet overal even ruim bemeten. Een van de manieren om de ruimte anders te kunnen gebruiken is om de komende twee decennia toe te werken naar minder ruimte voor de stilstaande auto. Daarmee wordt ruimte vrijgemaakt voor het aanpakken van de andere opgaven en ambities. Een andere manier is dat we willen inzetten op meervoudig ruimtegebruik. Straten De inpassing van voorzieningen die ruimte vragen moet voor een belangrijk deel worden gerealiseerd in de Hilversumse straten zelf, en dan met name in de woonstraten. Het Hilversumse stratennet kent straten met verschillende breedtes. De breedte van een straat tussen de erfgrenzen is het profiel. Een analyse van de profielbreedtes van de straten maakt inzichtelijk dat de straten een profielbreedte variëren van minder dan 4 meter tot 42 meter. In de kaartjes op de volgende bladzijden zijn ze onderverdeeld naar: •

Zeer compacte profielen: kleiner dan 4 tot 8 meter

•

Compacte profielen: 8 tot 12 meter

•

Normale profielen: 12 – 15 meter

•

Ruime profielen: groter dan 15 meter

Visie openbare ruimte

24

Zeer compacte wegprofielen < 4 tot 8 meter

Compacte wegprofielen 8 tot 12 meter

Normale wegprofielen 12 tot 15 meter

Ruime wegprofielen > 15 meter Visie openbare ruimte

25

Pleinen Pleinen zijn veelal bijzondere plekken in de stad. Zowel in de inrichting als in het beheer zijn dit unieke plekken die vragen om unieke ontwerpoplossingen en een beheeraanpak op maat. Het zijn bij uitstek ook de plekken die ruimte bieden voor ontmoeting en spel of juist voor openbaar vervoer en deelmobiliteit. De ruimte die de pleinen bieden voor de functies en het gebruik willen we behouden en waar nodig verbeteren. Dit betekent net als bij de groengebieden dat we inpassing van voorzieningen die niet bijdragen aan de functie en het gebruik van de pleinen willen voorkomen, tenzij het echt niet anders kan. In Hilversum verdienen de brinken speciale aandacht. Dit zijn ruimten die hun oorsprong hebben in de eeuwenoude oorspronkelijke structuur van het dorp. Ze liggen in de oksels van Y-splitsingen van de driften en vormen natuurlijke ontmoetingsplekken op routes tussen centrum en buitengebied. Hetzelfde geldt voor de pleinen en plantsoenen in de villaen tuinwijken uit de eerste helft van de 20e eeuw. Deze liggen op strategische plekken binnen een ontworpen stedenbouwkundige structuur. Met name de kleine brinken, pleinen en plantsoenen zijn in de tweede helft van de 20e eeuw onder grote gebruiksdruk verwaarloosd, terwijl juist deze een grote bijdrage kunnen leveren voor ontmoeting en spel en groen in de directe woonomgeving.

Groen in de openbare ruimte Voor groen hebben we een grote opgave om de biodiversiteit te vergroten en maatregelen te nemen om de klimaatbestendigheid te versterken. Daarbij wordt ook gekeken naar mogelijkheden voor ontmoeting, sport en spel. Mede als gevolg van de lockdown-maatregelen tijdens de Corona-pandemie zijn we ons ervan bewust geworden hoe belangrijk een goede openbare ruimte is en dat een groene inrichting op veel plekken wenselijk is.

Wat we minimaal nastreven is behoud van de huidige hoeveelheid groen in de openbare ruimte. Uitbreiding van de hoeveelheid groen is het doel. Inpassing van voorzieningen die niet bijdragen aan de functie en het

gebruik van de groengebieden willen we daarom voorkomen. Dus alleen als het echt niet anders kan, willen we in het groen ruimte bieden voor niet groen gerelateerde functies en voorzieningen. Verbetering en uitbreiding van groen in de openbare ruimte en de groengebieden zijn onderwerp van het programma groen en zijn daarin verder uitgewerkt. TOEKOMSTBEELD Ruimte voor de (stilstaande) auto in de stad beperken Ruimte voor groen en bomen veiligstellen en uitbreiden

Ruimte in de directe woonomgeving om te verblijven, te spelen en elkaar te ontmoeten veiligstellen en uitbreiden Ruimte voor wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit uitbreiden Ruimte om overtollig water bij extreme neerslag op te vangen en vast te houden Ruimte voor inpassen van maatregelen op het gebied van duurzame energie

Straten Ruimte voor auto’s geleidelijk aan beperken. Beperkt door:

Pleinen

Groengebieden

Ruimte voor auto's sterk verminderen.

Geen ruimte geven voor de auto.

1. kabels en leidingen; 2. afstand tot de bebouwing. M.u.v. langzaam verkeerroutes beperkt door de mobiliteitsfunctie van straten. Ruimte ten behoeve van langzaam verkeer waar mogelijk vergroten. Afhankelijk van de breedte- en hoogte-verschillen van straten. Particuliere voorzieningen op eigen terrein en benutten achterpaden.

Afhankelijk van hoofdfunctie plein.

Ruimte behouden en zo mogelijk versterken / ontwikkelen.

Ruimte maken voor spelen en verblijven.

In samenhang met het landschap gericht (beperkt) ruimte maken.

Collectieve voorzieningen mogelijk onder het maaiveld. LEGENDA

Kansrijk

Afhankelijk van hoofdfunctie plein. Pleinen zijn m.n. gericht op verblijf en ontmoeting. Bij (her)inrichting waterberging een plek geven op en onder maaiveld.

Beperkt tot wandelen en fietsen.

Ruimte behouden.

Afhankelijk van hoofdfunctie plein en niet ten koste van verblijfsfunctie en ruimtelijke kwaliteit.

Zeer beperkt ruimte voor energiemaatregele n.

Beperkt

Niet doen

Visie openbare ruimte

26

3.2 Ruimtevraag De inrichting van de openbare ruimte hangt sterk samen met de inrichting van de ruimte onder de grond. Zo hebben bomen ruimte nodig om te groeien, heeft het elektriciteitsnet bovengronds traforuimtes en middenspanningsruimtes nodig en vraagt opvang van sterke regenval zowel ruimte op straat als in het riool. Ook met minimale maatvoeringen is zeker in de smalle profielen in Hilversum niet alles boven- en ondergronds inpasbaar. In de bestaande openbare ruimte hebben we ook nog te maken met objecten en elementen die we willen behouden, omdat ze noodzakelijk of waardevol zijn voor de stad. Deze liggen of staan niet altijd op een handige plek. Enkele knelpunten in de ruimtevraag waarmee we te maken kunnen krijgen zijn hierna weergegeven.

Ruimte voor monumentale boom aan de Minister Hartsenlaan

Bestaande waarden botsen met nieuwe opgaven: De openbare ruimte in onze stad heeft waarden die we willen behouden, zoals groene vingers, boomrijke straten en lanen, waterpartijen en parken en bijzondere pleinen. Daarnaast hebben we te maken met de stedenbouwkundige hoofdopzet met groene assen naar het landschap en lanen die we intact willen houden. Het behoud van bestaande waarden botst soms met nieuwe opgaven, wat bijvoorbeeld bij de verzwaring van een elektriciteitsnet niet altijd goed gaat op plekken waar grote bomen staan. Daarbij is het inpassen van nieuwe middenspanningsstations mogelijk ook nodig op voor ons waardevolle plekken. Verzwaring elektriciteitsnetwerk staat op gespannen voet met leefbaarheid en veiligheid: Met de huidige ontwikkelingen zal het elektriciteitsnet twee tot vier keer meer belast worden. Voor de verzwaring zijn op maaiveld middenspanningsruimtes nodig. Deze vragen veel ruimte. Dit stuit in de smalle profielen mogelijk op knelpunten voor leefbaarheid en veiligheid, omdat de middenspanningsruimtes in deze straten, met vaak geen tot kleine voortuinen, te dicht op de gevel en te dicht op de rijbaan komen. Inpassing warmtenet kan boven- en ondergronds knellen: We zullen voor onze warmtebehoefte in de toekomst in gebieden in de stad met voldoende warmtevraagmogelijk een warmtenet of bronnet willen inpassen.

Dat is in gebieden met een hoge bebouwingsdichtheid en daarmee vaak beperkte ruimte in de openbare ruimte. Daar kan plaatsing van een warmtenet in de ondergrond knellen met de ligging van het riool, de waterleidingen en bomen als we uitgaan van de gewenste onderlinge afstanden. Op maaiveldniveau moeten voor een warmtenet warmteverdeelstations en bufferruimtes worden ingepast. Hier geldt voor de inpassing hetzelfde als voor middenspanningsruimtes.

27

Een vingeroefening in straatprofielen Met de straatprofielen hebben we vanuit verschillende invalshoeken vingeroefeningen gedaan om te doorgronden welke mogelijkheden en beperkingen er zijn om een toekomstbestendige openbare ruimte te realiseren. We hebben dit gedaan door in beeld te brengen welke ruimtevragende elementen in een straat nodig en gewenst zijn om de opgaven in de omgevingsvisie te realiseren. Daarbij is gekeken naar de ruimtevraag op het maaiveld en de ruimtevraag in de ondergrond om inzichtelijk te maken wat mogelijk is en welke knelpunten kunnen ontstaan. Bij deze analyse hebben we het samenspel tussen de openbare ruimte en de private ruimte betrokken. Daarbij gaat het om het type bebouwing in de woonstraten en de afstand tussen erfgrens en grens bebouwing in de private ruimte. Beide kunnen een groot verschil maken in de behoeften en mogelijkheden in een straat. In een straat met 40 meter lengte kan de woningdichtheid afnemen van 24 appartementen in een portiekflat van 4 verdiepingen naar 2 villa’s. Daarmee veranderen ook de benodigde functies, voorzieningen en het gebruik van de openbare ruimte. De afstand tussen erfgrens en de gevel betekent dat er minder of meer functies en voorzieningen op eigen terrein mogelijk zijn, waardoor de druk op de openbare ruimte verschilt.

Daarmee hebben het type bebouwing en de afstand tussen erfgrens en de gevel invloed op wat we prioriteit willen en kunnen geven in de openbare ruimte. Daarnaast geeft het ook aan of er veel, weinig of geen ruimte is voor de bewoners om op eigen terrein bij te dragen aan de opgaven. Voor de ambities en opgaven in het toekomstbeeld voor de duurzame openbare ruimte zijn we op zoek gegaan naar wat de minimale maatvoering is voor objecten en elementen op het maaiveld en in de ondergrond. Daarbij spelen allerhande regels, normen, voorwaarden, richtlijnen, handvatten en wensen mee die uiteindelijk tot een bepaalde maatvoering leiden. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de minimale maatvoering van objecten, voorzieningen en wegonderdelen. Ook is daarbij een overzicht opgenomen van de afstanden tussen kabels en leidingen. Visie openbare ruimte

28

Illustratie Lijsterweg Huidig beeld Maaiveld • Aan twee zijden bomen • Smalle trottoirs • Asfalt rijloper • Dubbelzijdig parkeren Ondergrond • Gemengd riool • Drinkwaterleiding • Gas • Elektra • Datacommunicatie

Ambitie

Dilemma’s

Keuzes voor de openbare ruimte

• • •

•

• •

• • • • • • •

•

Huidige situatie

Woningen energieneutraal en aardgasvrij Zonnepanelen op de daken Verzwaring elektranet en collectieve warmteoplossingen 100% meer verblijfsruimte, bredere stoepen Waterberging voor piekregenbui Volledig afkoppelen dakhemelwater en infiltratie regenwater >30% 50% Minder hittestress door veel groen, Alle voortuinen >50% groen ingericht en afwatering Eenzijdig parkeren (halveren parkeerdruk) en deelauto’s met laadplekken Klinkers in de rijweg en open elementenverharding in parkeerstrook Grote, laaggelegen boomvakken, met grotere bomen