Eindrapport Effectiviteit woonbeleid Hilversum-def

Beoordeling

n.t.b. n.t.b.

n.t.b. n.t.b.

: er is geen verbeterpotentieel; : er is verbeterpotentieel; : verbeteringen zijn noodzakelijk; : verbeteringen zijn dringend nodig; N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

Toelichting op de beoordeling van de toetsingscriteria Integraal beleid Doelstellingen op het gebied van het nieuwbouwen van ouderenwoningen, verbouwen van bestaande woningen zodat ze levensloopgeschikt worden en het realiseren van een goed zorgnetwerk zijn niet in meetbare doelen omschreven. In de woonvisie worden slechts intenties uitgesproken zoals het ‘inzetten voor’ of ‘stimuleren van’. In de prestatieafspraken is dit vertaald in de afspraak dat de gemeente de regie neemt bij het opstellen van een actieplan “Ouder worden in Hilversum”. Effectieve uitvoering Op dit moment zijn alleen de prestatieafspraken een middel om voldoende seniorenwoningen te realiseren. Senioren zijn in de prestatieafspraken benoemd als doelgroep maar er zijn geen concrete afspraken gemaakt. Er was al een Verzilverlening, maar hoe die functioneert is onduidelijk; een grote groep wordt er in elk geval niet mee geholpen. De pilot in De Meent is in de opstartfase. Of de ambtelijke capaciteit passend is bij de opgave en de gemeentelijke rol – en of de afspraken die gemaakt worden 44

gedragen worden door bijvoorbeeld zorginstellingen – is voor een groot deel afhankelijk van de nieuwe woonzorgvisie. Het ambtelijke team Wonen was alleen begin 2023 op sterkte en heeft op dit thema mede door onderbezetting tot nu toe weinig kunnen realiseren. Zicht op realisatie Het is niet bekend hoeveel seniorenwoningen of nultredenwoningen in de woningbouwprogrammering zijn opgenomen. De doelstellingen zijn in de woonvisie te onduidelijk en te breed geformuleerd om aan te geven wat er van externe actoren wordt verwacht. Het is daarom niet te beoordelen of de doelen kunnen worden gerealiseerd. Monitoring en bijsturing door de raad De raad wordt niet specifiek geïnformeerd over de realisatie van het aantal levensloopgeschikte woningen, over het aantal woningen dat levensloopgeschikt is gemaakt of over het aantal seniorenwoningen.

45

6. Duurzame en energiezuinige woningen 6.1 Inleiding Het vierde thema van de woonvisie is duurzame en energiezuinige van woningen. De doelen in de woonvisie sluiten aan op het doel in de Transitievisie Warmte: aardgasvrij in 2040. Dit hoofdstuk geeft antwoord op de vraag hoe doeltreffend de aanpak op het thema ‘Verduurzamen woningen’ is.

6.2 Beleid en definities De Woonvisie 2021-2030 is in dezelfde periode als de Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. De doelstellingen van de TVW zijn op hoofdlijnen overgenomen in de woonvisie. De concrete opgave in de TVW is dat in 2040 alle woningen van het gas af zullen zijn (overigens is deze opgave niet letterlijk genoemd in de Woonvisie 2021-2030). Landelijk is de afspraak dat in 2050 alle woningen van het gas af zijn53. Dit is ook de ambitie in de Regionale Energie Strategie Noord-Holland Zuid. Het beleid in Hilversum is dus ambitieuzer dan landelijk en dan in de regio.

6.3 Uitvoering Om deze doelstelling te realiseren neemt de gemeente Hilversum (als het gaat om inspanningen in het kader van de woonvisie) de volgende acties: - Bij nieuwbouw gelden de normen van het Bouwbesluit. Eventueel aanvullende inzet rond gebiedsontwikkelingen worden meegenomen in de TVW; - In prestatieafspraken maakt de gemeente nadere afspraken over de verduurzaming van de woningvoorraad van de woningcorporaties: “voor 2030 is onze ambitie gemiddeld label A in de corporatievoorraad. Ook maken we afspraken over bewonersinitiatieven in sociale huurwoningen en woonlastenneutraliteit”; - Voor de verduurzaming van bestaande woningen geven de TVW en het Programma Aardgasvrije Wijken (proeftuin Hilversumse Meent) de belangrijkste richtingen aan. Waar deze ontwikkelingen zich lenen voor koppelkansen met andere ontwikkelingen in de bestaande woningvoorraad benut de gemeente Hilversum die, bijvoorbeeld waar het gaat om doorstroming binnen wijken en daarmee vrij krijgen van op te knappen woningen. In de woonvisie wordt dus aangesloten bij de TVW en als extra maatregel is opgenomen om in de prestatieafspraken afspraken te maken over het verduurzamen van corporatiebezit tot gemiddeld label A in 2030. Het team Wonen van de gemeente Hilversum geeft aan dat er door hen verder geen concrete activiteiten worden ondernomen in het kader van dit thema.

Er bestaat wel een regulier overleg tussen Gebiedsontwikkeling en het Team TVW, waar wordt besproken of er koppelkansen zijn, zowel voor het project als omliggende buurten. Team Wonen en Team TVW maken beide onderdeel uit van het team L&V, waardoor er veelvuldig contact en afstemming is. Ook in concrete projecten wordt afgestemd, zoals bij de pilots, energiearmoede en HIP (Hilversums Isolatie Plan).

53

Aardgasvrij wonen: wat is er nodig? | Milieu Centraal 46

6.4 Realisatie Prestatieafspraken bevatten geen doel over energielabel corporatiebezit De woningcorporaties hebben de afgelopen jaren al flinke stappen gezet op het gebied van verduurzaming, zo staat in de Woonvisie 2021-2030: de ambitie uit het Klimaatakkoord (gemiddeld label B in 2021) is in Hilversum al gehaald. De concrete doelstelling uit de Woonvisie 2021-2030 (corporatiewoningen gemiddeld label A in 2030) is niet opgenomen in de prestatieafspraken 2023-2027. Overigens zijn er wel andere afspraken gemaakt, bijvoorbeeld over zonnepanelen, energiearmoede en natuurinclusief bouwen. Partijen spannen zich in om de doelen van de TVW te behalen. Partijen willen komen tot een versnelling van de uitvoering van de TVW. Dit zal plaatsvinden in Hilversumse Meent, Hilversum Oost en Kerkelanden, zo staat in de prestatieafspraken. Er zijn geen concrete (tussen)doelen gesteld. Aanpak TVW succesvol? Hoewel dit onderzoek niet de effectiviteit van de TVW beoordeelt, staat hieronder in het kort wat de aanpak en realisatie is in het kader van de TVW. Immers, als die aanpak heel succesvol is, dan zou het logisch kunnen zijn om in het kader van de woonvisie geen aanvullende maatregelen te treffen. In Hilversum is per 1-1-2019 0,73% van de woningen aardgasvrij54. Dat is lager dan het Nederlands gemiddelde van 5,7%.

Van de aardgasvrije woningen in Nederland is 90 procent aangesloten op stadsverwarming (deels door aardgas verwarmd), en 10 procent heeft een all-electric hoofdverwarmingsinstallatie. Het lage percentage is Hilversum komt mede door het lage aandeel nieuwbouwwoningen (woningen na 2019 worden zonder gasaansluiting opgeleverd) en doordat er in Hilversum geen collectieve energie- of warmtebron mogelijk is. De gemeente Hilversum heeft onderzocht of bijvoorbeeld restwarmte of geothermie mogelijkheden bieden, maar dat bleek niet haalbaar. Daarom zet de gemeente in op het stimuleren van woningisolatie en op energiebesparende technieken, zoals individuele of kleinschalige warmtepompen 55. Om dat mogelijk te maken, heeft de gemeente Hilversum een ‘dienstverleningsketen’ of ‘gereedschapskist’ opgezet voor huiseigenaren. Deze hebben geen verplichtend karakter. De ‘gereedschapskist’ bestaat uit zaken als een energieadvies tot een offerte om van het aardgas af te gaan. Ook is financiering uit het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting (SVn) en financiering tegen een lage rente mogelijk. Er zijn ook marktpartijen die dergelijke ondersteuning aanbieden, maar de gemeente Hilversum heeft ervoor gekozen om als onafhankelijke partij het complete palet aan te bieden c.q. te ontsluiten voor inwoners. De gemeente Hilversum werkt via een integrale wijkaanpak.

Deze is gestart in de proeftuin Hilversumse Meent (overigens is dit een ander project dan de pilotwijk De Meent, die aan de orde kwam in paragraaf 4.3). De lessen die zijn geleerd in een periode van 2,5 jaar, worden doorvertaald naar 23 andere (deel)wijken. Er wordt gewerkt in fases. Na elke fase wordt er geëvalueerd en wordt het programma voor de volgende wijken verbeterd. De aanpak richt zich in eerste instantie op eigenaar-bewoners en op VvE’s. Inmiddels is er ook een instrument voor particuliere verhuurders. Vanuit het Nationaal Isolatieprogramma56 is er sinds 2022 een instrument (subsidie) dat de gemeente kan inzetten om particuliere verhuurders te verleiden om de woning te isoleren. Het gaat om woningen met energielabel E,

54

92 procent woningen op aardgas begin 2019 (cbs.nl) Denk aan oplossingen waarbij door middel van bodemlussen zo’n 5 woningen van het gas af kunnen 56 Nationaal Isolatieprogramma (overheid.nl) 55

47

F en G. Er zitten restricties aan dit instrument: het gaat om particuliere verhuurders met 5 tot 6 woningen en er is een maximumbudget van zo’n € 6.000. De ‘gereedschapskist’ richt zich niet op woningcorporaties. In de proeftuin Hilversumse Meent gaan nu de eerste bestaande particuliere woningen van het gas af. De Alliantie gaat in de Hilversumse Meent voor 20 woningen een bron-net aanleggen, zodat die woningen van het gas af kunnen. Dit is een pilot van De Alliantie. Als het succesvol is, volgen er meer woningen. De gemeente Hilversum focust nu ook op vrijkomende woningen. Via de makelaars en koepelorganisaties voor verhuurders wil de gemeente de verkopende partij stimuleren om bij de verkoopdocumentatie een integraal advies te leveren om de woning aardgasvrij te maken. Ook bij de verhuurders onderzoekt de gemeente of ze hen kan stimuleren om bij een nieuw contract (dan is de woning toch leeg) de woning dusdanig te isoleren dat het verbruik omlaag kan. Uit de Jaarrekening 2022 blijkt dat de realisatie op twee relevante indicatoren onder de streefwaarden is: Figuur 6-1 Streefwaarden en realisatie in de Jaarrekening 2022 Indicator

Realisatie 2022

Streefwaarde 2022

Bron

Verminderen CO 2-uitstoot van Hilversum Percentage woningen (voorlopig) energielabel B of beter

314 kiloton

373 kiloton

Klimaatmonitor

33%

40%

Klimaatmonitor

Er wordt in de Jaarrekening 2022 niet gerapporteerd over het aantal of aandeel woningen dat van het gas af is of over het gemiddelde energielabel van corporatiewoningen. Nieuwbouwwoningen waarvoor na 1 juli 2018 een vergunning is afgegeven, zijn aardgasloos (dit is een wettelijke verplichting). In de proeftuin Hilversumse Meent gaan nu de eerste bestaande woningen van het gas af. Er is ook een pilot met 20 corporatiewoningen in die wijk. Of er sprake is of zal zijn van een versnelling in de komende jaren, is nu nog niet zichtbaar. Mogelijk treedt er een versnelling op doordat er vanaf 2026 geen nieuwe gasgestookte cv-ketels meer mogen verkocht, maar alleen elektrische en hybride cv-ketels of warmtepompen. Er zijn echter in het algemeen en specifiek voor Hilversum ook belemmerende factoren: - In Hilversum is 67% van alle woningen vooroorlogs. Deze zijn ook vaak beschermd stadsgezicht of monumentaal, wat het lastiger maakt om ze te isoleren en om van het gas af te gaan. De gemeente Hilversum werkt aan beleid voor het verduurzamen van monumenten 57. - Beschikbare middelen, kennis en bereidheid tot investeren bij eigenaren van woningen. - Bij de VvE’s is het lastiger dan bij eigenaar-bewoners om knopen door te hakken en om dingen te realiseren. - Bij particuliere verhuurders ontbreekt de prikkel om de woning te verduurzamen. De huur gaat er niet van omhoog.

De (stijgende) energiekosten zijn geen lasten voor de verhuurder. Voor hen rendeert het verduurzamen van de woning (momenteel) niet. - In de prestatieafspraken met woningcorporaties geen concrete afspraken zijn gemaakt over energielabels of woningen die van het gas af gaan.

57

Bijeenkomst: Verduurzamen van monumenten | Hilversum Mediastad 48

-

-

-

Er zijn landelijke afspraken (inspanningsverplichtingen) tussen het Rijk (BZK/EZK) en Aedes voor het verduurzamen van woningcorporatiebezit. De doorvertaling naar individuele woningcorporaties verloopt nog niet soepel. Het Rijk zou de verduurzaming van particuliere huurwoningen kunnen versnellen door via bijvoorbeeld een puntensysteem voor de verhuur van woningen een minimaal energielabel te eisen. Hier heeft het Rijk niet voor gekozen. Het elektriciteitsnet van Liander in ’t Gooi is het oudste van Nederland. De afname van het gebruik van aardgas leidt tot een toename van het gebruik van elektriciteit. Uitbreiding van de capaciteit vraagt grote investeringen van Liander, maar vraagt ook om ingrepen in de openbare ruimte: extra kasten en stations. De gemeenteraad moet de afweging maken hoeveel ruimte (nu groen, parkeerplaatsen, speeltuinen of andere openbare ruimte) daarvoor gebruikt mag worden en waar. Zijn er inpandige of ondergrondse oplossingen en wie betaalt de meerkosten? Zonder uitbreiding van het net loopt de elektrificatie vast.

6.5 Monitoring en informatievoorziening raad De raad wordt in het kader van de voortgang op de woonvisie niet geïnformeerd over de verduurzaming van woningen. De raad is in juli 2023 geïnformeerd over de nieuwe prestatieafspraken. De raad ontvangt informatie over de uitvoering van de TVW (het verbruik) en de Regionale Energie Strategie (de opwek). Jaarlijks is er een voortgangsrapportage met een dashboard (via de website van Open Hilversum). In dat dashboard zijn uit landelijke bronnen cijfers beschikbaar over Hilversum 58, maar die laten niet zien hoeveel woningen van het gas af zijn of welk energielabel woningen van woningcorporaties gemiddeld hebben. Ze bieden daarmee geen sturingsmogelijkheden op deze specifieke Hilversumse doelen. Er zijn periodieke nieuwsbrieven van Hilversum Aardgasvrij. De raadsleden zijn hier (rechtstreeks of via de griffie) op geabonneerd. Jaarlijks stelt het college een uitvoeringsprogramma TVW vast, dat ter advies besproken wordt in de commissie.

6.6 Beoordeling De rekenkamer heeft de bevindingen uit dit hoofdstuk getoetst aan het normenkader en komt tot onderstaand oordeel: Toetsingscriteria

Beoordeling

Integraal beleid De doelen en definities van het beleid zijn SMART beschreven (en dus ook realistisch en acceptabel voor stakeholders). Het beleid is afgestemd met (boven)regionaal of nationaal beleid en regelgeving. Effectieve uitvoering De instrumenten en afspraken zijn passend bij de opgave en de gemeentelijke rol.

58

Energietransitie | Open Hilversum 49

De beschikbare ambtelijke capaciteit is passend bij de opgave en de gemeentelijke rol. De instrumenten en afspraken worden gedragen door de betrokken externe actoren. Zicht op realisatie De gemeente heeft zicht op de eigen realisatie en die van externe actoren. Het is aannemelijk dat de gemeente haar eigen doelstellingen kan realiseren. Het is aannemelijk dat externe actoren hun doelstellingen kunnen realiseren. Monitoring en bijsturing door de raad De informatievoorziening aan de gemeenteraad is tijdig, actueel, begrijpelijk en conform de gemaakte afspraken. De gemeenteraad heeft zicht op de output en effecten van het woonbeleid. De gemeenteraad heeft zicht op de invloed die zij kan uitoefenen.

n.t.b.

: er is geen verbeterpotentieel; : er is verbeterpotentieel; : verbeteringen zijn noodzakelijk; : verbeteringen zijn dringend nodig; N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

Toelichting op de beoordeling van de toetsingscriteria Integraal beleid De doelstelling ‘alle woningen van het gas af in 2040’ is specifiek, meetbaar en tijdgebonden. Tegelijk is het ambitieuzer dan het Klimaatakkoord en ook ambitieuzer dan de Regionale Energie Strategie. Om deze doelstelling te realiseren, moet er veel gebeuren door veel stakeholders. Het doel van de gemeente uit de woonvisie (in 2030 gemiddeld energielabel A voor corporatiewoningen) heeft geen plaats gekregen in de prestatieafspraken. Daarmee is deze doelstelling niet acceptabel gebleken voor stakeholders en niet realistisch. Effectieve uitvoering Er zijn wel andere afspraken gemaakt met corporaties, bijvoorbeeld over energiearmoede, zonnepanelen en natuurinclusief bouwen. Partijen willen komen tot een versnelling van de uitvoering van de TVW. Dit zal plaatsvinden in Hilversumse Meent, Hilversum Oost en Kerkelanden, zo staat in de prestatieafspraken. Er zijn geen concrete (tussen)doelen gesteld. Zicht op realisatie In Hilversum is de uitgangssituatie lastig: per 1-1-2019 is 0,73% van de woningen aardgasvrij. Dit komt doordat er geen reële collectieve warmtebron mogelijk is. Daarom heeft de gemeente Hilversum gekozen voor een wijkaanpak.

In De Hilversumse Meent gaan de eerste particuliere woningen van het gas af en De Alliantie legt daar een bron-net aan voor 20 corporatiewoningen zodat die van het gas af kunnen. Er is een openbaar toegankelijk dashboard met informatie die samenhangt met de energietransitie in Hilversum maar er is geen indicator beschikbaar van het aantal woningen dat inmiddels aardgasloos is of het aantal corporatiewoningen naar energielabel. Uit de aanpak en realisatie in het kader van de Transitievisie Warmte blijkt niet dat deze nu al zodanig succesvol is dat inspanningen in het kader van de woonvisie overbodig zouden zijn. Om de doelstelling van de TVW te realiseren, is het noodzakelijk dat ook de corporatiewoningen van het gas af gaan.

50

Monitoring en bijsturing door de raad De informatievoorziening aan de raad verloopt niet via de Woonvisie 2021-2030 (daar heeft de raad ook geen afspraken over gemaakt) maar via de Transitievisie Warmte. Het is de vraag of de raad met de aangenomen motie voor de pilot in De Meent de gewenste versnelling in gang heeft gezet.

51

7 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Dit hoofdstuk geeft antwoord op de centrale onderzoeksvraag. Alvorens deze vraag te beantwoorden volgt eerst de beantwoording van de deelvragen die gezamenlijk een samenvatting van de voorgaande hoofdstukken vormen. Ten slotte presenteren we aanbevelingen aan raad en college die volgen uit de bevindingen.

7.1 Samenvatting: beantwoording deelvragen 1. Hoe is de woningmarkt op landelijk, (boven)regionaal en lokaal niveau georganiseerd en wat is de rol en invloed van de gemeente Hilversum op de woningmarkt? De gemeente Hilversum is (binnen het stelsel dat de Rijksoverheid vormgeeft en in afstemming met de provincie en de regio) verantwoordelijk voor voldoende beschikbaarheid van woningen binnen de gemeentegrenzen en voor de huisvesting van doelgroepen. De gemeente Hilversum maakt deel uit van de regio Gooi en Vechtstreek. De deelnemende gemeenten hebben een gelijke stemverhouding. De regio vertegenwoordigt de gemeenten in MRA-verband. 2. Welke andere partijen zijn betrokken bij de uitvoering van het woonbeleid in Hilversum en wat zijn hun belangen? Welke afspraken zijn gemaakt met deze partijen? De realisatie van het aanbod van woningen gebeurt door (markt)partijen. Gemeenten kunnen hieraan nadere (kwalitatieve) randvoorwaarden stellen. Voorbeelden van randvoorwaarden zijn de aandelen sociale huur en middensegment in nieuwbouw. Een andere randvoorwaarde is: alle woningen van het gas af in 2040. Om uitvoering te geven aan het woonbeleid maakt de gemeente Hilversum, net als andere gemeenten, afspraken met particuliere ontwikkelaars, via zogenoemde anterieure overeenkomsten waarin de uitgangspunten van het beleid voor zover mogelijk zijn opgenomen voor de te ontwikkelen locatie.

Ook maken gemeenten prestatieafspraken met woningcorporaties. In de prestatieafspraken spreken de gemeente, woningcorporaties en huurdersbelangenverenigingen af hoe in de komende jaren uitvoering gegeven wordt aan het woonbeleid. In Hilversum zijn lang geen prestatieafspraken gemaakt. Per juli 2023 zijn ze er wel. 3. Met welke (landelijke, regionale en lokale) opgave(n) op de woningmarkt moet het gemeentelijk woonbeleid de komende jaren rekening houden en welke beleidsdoelen heeft de gemeente daarvoor gesteld? Landelijk en ook in Hilversum is er zonder meer een tekort aan woningen, in het bijzonder aan betaalbare woningen en ook voor doelgroepen zoals ouderen. Het Rijk wilde met de concept Wet versterking regie op de volkshuisvesting op nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau méér bevoegdheden en taken in het leven roepen. Daarmee zou naar verwachting vanuit de overheid meer invloed kunnen worden uitgeoefend op de werking van de woningmarkt. Met de val van het kabinet Rutte IV is onduidelijk of het wetsvoorstel behandeld wordt. Andere ontwikkelingen zijn gestegen bouwkosten en rente en strengere natuur- en milieuregels, waardoor het voor marktpartijen lastiger wordt om bouwplannen snel en rendabel te realiseren. Er is een Woonakkoord Gooi & Vechtstreek 2021 en een Woondeal MRA 2023.

Er is een Huisvestingsverordening regio Gooi en Vechtstreek 2019 en er is een nieuwe huisvestingsverordening in ontwikkeling. Het Hilversumse beleid is afgestemd met het (boven)regionale beleid en met de aantallen te bouwen woningen die daarin zijn afgesproken. De ambities uit de Woondeal MRA (3.200 woningen tot 2030) liggen hoger dan de doelen die de gemeente Hilversum zichzelf heeft gesteld in de Woonvisie 20212030 (3.000 woningen tussen 2021 en 2030). 52

4. Hoe hangt de woonvisie samen met andere beleidsterreinen zoals bereikbaarheid en duurzaamheid? De Woonvisie 2021-2030 is in lijn met de Omgevingsvisie 2040. De Omgevingsvisie 2040 is bovendien een paraplu voor het Hilversumse beleid op het gebied van wonen, mobiliteit, economie, groen en de energietransitie. 5. Hoe doeltreffend is de aanpak op het thema ‘Hilversumse woningmarkt onder druk’? De duidelijkste ambitie in de Woonvisie 2021-2030 is om 3.000 extra woningen te realiseren tot 2030. Deze ambitie is in lijn met (boven)regionale afspraken (al is de gemeentelijke ambitie in regionale Woondeal wat groter). De lokale en regionale behoefte is echter groter dan de ambitie. De gemeente Hilversum heeft, tot teleurstelling van ontwikkelaars en woningcorporaties, bewust gekozen voor een voorzichtige ambitie. Bij de vaststelling van de Woonvisie realiseert de raad zich dat er in 2030 niet voor iedereen een woning is. De ambitie in de woonvisie is mede gebaseerd op de productie van de afgelopen jaren. Daarnaast is bij het vaststellen van de 3.000 extra woningen gekeken naar de projecten die op dat moment in de planning stonden. Er is dus geen sprake van een voorgenomen versnelling. De planvoorraad bestaat voor een belangrijk deel uit zachte plannen, waarvan het dus niet zeker is dat ze gerealiseerd zullen worden.

Daarbij is er ook relatief maar beperkt ruimte voor planuitval: Hilversum werkt met een programmering van zo’n 115 procent van de opgave, terwijl landelijk rekening wordt gehouden met 30 procent planuitval. Ambtelijk en bestuurlijk is er vertrouwen dat het goed komt, maar externe stakeholders geven aan dat zij verwachten dat het niet zal lukken om de beoogde 3.000 woningen uit de Woonvisie te realiseren. Zij geven aan dat daarvoor méér locaties beschikbaar moeten komen. De segmentering (33% sociaal en 50% middelduur) wordt wel gedragen door de externe stakeholders. Andere doelstellingen uit het thema ‘Hilversumse woningmarkt onder druk’ zijn niet meetbaar gemaakt. Of de uitvoering ervan doeltreffend is, kan dus niet worden beoordeeld. Bij het vaststellen van de Woonvisie heeft de raad 2 fte extra aan ambtelijke capaciteit beschikbaar gesteld voor het Team Wonen, een verdubbeling. Ten tijde van het vaststellen van de Woonvisie was het team onderbezet. Begin 2023 is het team kortdurend op sterkte geweest, waarna er opnieuw sprake was van onderbezetting. Dit verklaart mede waarom instrumenten waar de raad om vraagt later beschikbaar komen dan de raad wellicht graag had gezien, en dus ook dat uitvoering van de Woonvisie 2021-2030 soms minder snel is gegaan dan gehoopt.

Ook voor de toekomst bestaan er zorgen over de bezetting van het team Wonen omdat er krapte is in op de arbeidsmarkt. Met een huisvestings- en doelgroepenverordening is er instrumentarium om ervoor te zorgen dat sociale huurwoningen bij de juiste doelgroep terecht komen en blijven. Via anterieure overeenkomsten met ontwikkelaars stuurt de gemeente op de programmering van (nieuwe) woningbouwprojecten zodat daar 33% sociale huur en 50% middelduur wordt gerealiseerd. Het heeft lang geduurd voor er prestatieafspraken waren met de woningcorporaties. Sinds de verkiezingen van maart 2022 lag het overleg stil door verschillen in inzichten tussen de gemeente en de woningcorporaties. Maar in juli 2023 zijn er prestatieafspraken gemaakt voor de periode 2023-2027. De gemeente Hilversum heeft nog geen compleet (meerjaren-)overzicht van gerealiseerde woningen naar segment zoals gedefinieerd in de Woonvisie 2021-2030 (sociale huur, middensegment, lage middeldure huur en koop tot de NHG-grens). Verbetering van de monitoring is noodzakelijk om te meten of de gestelde doelen gerealiseerd worden.

53

6. Hoe doeltreffend is de aanpak op het thema ‘Ontbrekende schakels in de woningvoorraad’? De gemeente is verantwoordelijk voor de huisvesting van doelgroepen. De gemeente Hilversum noemt in de Woonvisie 2021-2030 de volgende doelgroepen: spoedzoekers, internationale werknemers, woonwagenbewoners (waarvoor wel een concreet doel is: 25 standplaatsen erbij tot 2030) en statushouders. Ze wil deze doelgroepen huisvesten door het toevoegen van ‘ontbrekende schakels’ op de woningmarkt (bijvoorbeeld seniorenwoningen en flexwoningen). De doelstellingen zijn vaak niet meetbaar, maar geformuleerd als een bepaalde inzet, samenwerking of ‘het stimuleren van’. Naar aanleiding van een raadsmotie is de Hilversumse Meent gekozen als pilotwijk, waarin de doelen uit de Woonvisie 2021-2030 worden vertaald naar een concrete wijkgerichte aanpak. Inmiddels ligt er een door de raad vastgesteld uitvoeringsplan, dat eigenlijk een nadere verkenning van de mogelijkheden is. De keuze voor juist deze pilotwijk was één van de oorzaken voor het uitblijven van prestatieafspraken: voor de woningcorporaties was dit namelijk niet de meest logische wijk om in te investeren. En zo vertraagt de ene wens de andere wens. De gemeente werkt (naar aanleiding van een motie) aan het toevoegen van flexwoningen op het Circusterrein.

Er is (nog) geen zicht op de realisatie van de doelstellingen om overige ‘ontbrekende schakels’ toe te voegen en doorstroming te bevorderen. Dat is mede het gevolg van niet-meetbare ambities. 7. Hoe doeltreffend is de aanpak op het thema ‘Langer en weer zelfstandig thuis wonen van mensen met een zorgvraag’? In de prestatieafspraken is opgenomen dat de gemeente de regie neemt voor het opstellen van een actieplan Ouder worden in Hilversum en een pilot in De Meent (naar aanleiding van een motie). Daarnaast zijn er afspraken gemaakt over bijvoorbeeld de Verzilverlening en de inzet van de seniorenwooncoach door woningcorporaties. Deze afspraken beogen bij te dragen aan het realiseren van de doelen uit de Woonvisie 2021-2030. Omdat het actieplan en de pilot nog in de ontwikkelingsfase zitten, is onduidelijk welke effecten hiervan verwacht kunnen worden. Een verzilverlening en een seniorenwooncoach kunnen op individueel niveau het verschil maken maar een zichtbaar effect op de doelstellingen van de Woonvisie 2021-2030 is twijfelachtig. De gemeente Hilversum is, net als de andere gemeenten in de regio Gooi en Vechtstreek, bezig met het onderzoeken van de behoeften en het maken van een regionale visie voor wonen met zorg. Uiteindelijk zullen de gemeenten in overleg met de provincie tot een taakstelling moeten komen, zodat het totale woonzorgaanbod in de regio groot genoeg wordt.

Daarmee wordt het beleid uit de Woonvisie 2021-2030 geconcretiseerd; pas dan wordt echt duidelijk waar de gemeente Hilversum op dit vlak aan gaat werken. 8. Hoe doeltreffend is de aanpak op het thema ‘Duurzame en energiezuinige woningen’? De doelstelling ‘alle woningen van het gas af in 2040’ is specifiek, meetbaar en tijdgebonden. Tegelijk is het ambitieuzer dan het Klimaatakkoord (dat koerst op 2050) en ook ambitieuzer dan de Regionale Energie Strategie (ook 2050). Om deze doelstelling te realiseren, moet er veel gebeuren door veel stakeholders. In de Woonvisie 2021-2030 wordt slechts één specifiek instrument genoemd dat ervoor moet zorgen dat het corporatiebezit in 2040 van het gas af is, namelijk: prestatieafspraken maken zodat in 2030 het gemiddelde energielabel A is. Deze doelstelling is niet opgenomen in de prestatieafspraken, waarmee de gemeente hier niet op kan sturen. Er is een openbaar toegankelijk dashboard met informatie die samenhangt met de energietransitie in Hilversum, maar er is geen indicator (openbaar) beschikbaar van het aantal corporatiewoningen naar energielabel. Uit cijfers van het CBS blijkt dat in Hilversum in 2019 0,73% van de woningen van het gas af 54

was. Dat is laag in vergelijking met het Nederlands gemiddelde (5,7%). Oorzaken zijn gelegen in de relatief oude woningvoorraad (woningen vanaf 2019 mogen niet meer met gasaansluiting opgeleverd worden) en de afwezigheid van andere oplossingen zoals stadswarmte. Uit de aanpak en realisatie in het kader van de Transitievisie Warmte blijkt niet dat deze nu al zodanig succesvol is dat inspanningen in het kader van de Woonvisie 2021-2030 overbodig zouden zijn. De informatievoorziening aan de raad over de aanpak op het thema ‘Duurzame en energiezuinige woningen’ verloopt overigens niet via de Woonvisie 2021-2030. Daar heeft de raad ook geen afspraken over gemaakt. De raad wordt hierover geïnformeerd via stukken over de Transitievisie Warmte. 9. Hoe doeltreffend is de informatievoorziening aan de gemeenteraad, zodanig dat de raad kan bijsturen? De Woonvisie 2021-2030 bevat een veelheid aan doelen die niet allemaal even concreet zijn. Sommige doelen hebben meer het karakter van een wens of een ontwikkelrichting. Binnen de raad bestaat geen overeenstemming over welke in de woonvisie genoemde doelen concrete beleidsdoelen zijn en welke meer het karakter van een wens hebben. De raad heeft ook niet aangegeven over welke doelen hij periodiek geïnformeerd wil worden. De raadsvragen laten zien dat de raad wel behoefte heeft aan informatie.

De raadsvragen hebben vaker betrekking op bepaalde instrumenten (bijvoorbeeld de ontwikkeling van flexwoningen) en niet op het realiseren van de doelen (bijvoorbeeld de realisatie van woningbouwaantallen). Structurele en regelmatige informatievoorziening over hoe het gaat met het behalen van de doelen uit de Woonvisie 2021-2030 (oftewel, hoe het gaat met het oplossen van de problemen op de woningmarkt van Hilversum) is belangrijk om de raad zijn controlerende rol goed uit te laten voeren. De raad wordt via de P&C-cyclus en via raadsinformatiebrieven en collegebrieven geïnformeerd over de realisatie van wisselende indicatoren. Deze geven geen sturingsinformatie over de realisatie van de doelen in de Woonvisie 2021-2030. Er is ook geen vast format voor deze informatievoorziening. De raad heeft behoefte aan meer specifieke en meerjarige periodieke sturingsinformatie die aansluit bij de in de Woonvisie 2021-2030 geformuleerde doelen en instrumenten. Diverse overzichten zijn wel openbaar beschikbaar, bijvoorbeeld via waarstaatjegemeente.nl, maar niet in een voor de gemeenteraad passende vorm.

7.2 Conclusie: beantwoording centrale onderzoeksvraag Binnen welke ruimtelijk-juridische en maatschappelijke context opereert de gemeente Hilversum op de woningmarkt en is de gemeente Hilversum voldoende in staat om (bij) te sturen op de in de Woonvisie 2021-2030 geformuleerde ambities en opgaven? De gemeente Hilversum is (binnen het stelsel dat de Rijksoverheid vormgeeft en in afstemming met de provincie en de regio) verantwoordelijk voor voldoende woningen en huisvesting van doelgroepen maar is voor de realisatie afhankelijk van (markt)partijen. Het Hilversumse woonbeleid is afgestemd met (boven)regionaal beleid en in lijn met de Omgevingsvisie. Om uitvoering te geven aan het woonbeleid maken gemeenten afspraken met particuliere ontwikkelaars via anterieure overeenkomsten, en met woningcorporaties via prestatieafspraken. De Woonvisie 20021-2030 bevat vier thema’s: 55

-

Hilversumse woningmarkt onder druk; Ontbrekende schakels in de woningvoorraad; Langer en weer zelfstandig thuis wonen voor mensen met een zorgvraag; Duurzame en energiezuinige woningen.

Overkoepelend over de vier thema’s concludeert de rekenkamer dat: - De Woonvisie 2021-2030 veel, deels conflicterende en niet altijd even concrete doelen bevat en dat sommige doelen meer het karakter hebben van een wens of ontwikkelrichting; - Er een discrepantie is tussen de gemeentelijke doelstelling (3.000 woningen tot 2030) en de afspraken in MRA-verband (3.200 woningen tot 2030). - Er sinds 2021 wel voldoende ambtelijke formatieruimte was, maar dat het team Wonen bijna voortdurend onderbezet is geweest; - De ambitie 3.000 woningen tot 2030 te laag is om aan de grote vraag te voldoen; - De gemeente Hilversum niet werkt met een landelijk gebruikelijke planvoorraad van 130%, maar met een planvoorraad van 115%. Hilversum heeft dus een relatief kleine marge om toch 3.000 woningen te realiseren als een of meerdere plannen onverhoopt niet door blijken te gaan; - De gemeente Hilversum in bestaande (‘harde’) plannen niet de mogelijkheid heeft om nieuwe doelen uit de Woonvisie 2021-2030 mee te nemen, maar dat dit moet plaatsvinden in de zogenaamde ‘zachte’ plannen die nog moeten worden uitgewerkt in anterieure overeenkomsten; - De gemeente inmiddels prestatieafspraken heeft gemaakt met de woningcorporaties.

Dat er voor het realiseren van sociale huurwoningen echter geen harde afspraken zijn gemaakt, maar een tabel is opgenomen met voorgenomen projecten (waaronder flexwoningen op het Circusterrein) waarvan de realisatie gemonitord gaat worden; - De huidige marktomstandigheden (rente, bouwkosten, stikstof, capaciteit elektriciteitsnet) het moeilijk maken om alle beleidsdoelen uit de woonvisie een plek te geven in de woningbouwplannen; - Niet duidelijk is hoeveel woningen in welke segmenten in de afgelopen jaren zijn opgeleverd; - Niet duidelijk is wat de realisatie is als het gaat om huisvesting van doelgroepen en toevoegen ontbrekende schakels; - Niet duidelijk is wat nodig is voor het thema Langer en weer zelfstandig thuis wonen voor mensen met een zorgvraag en dat dit regionaal wordt uitgewerkt; - De ambitie ten aanzien van aardgasloze woningen in 2040 dermate ambitieus is dat een versnelling noodzakelijk is, maar dat de prestatieafspraken hierin weinig concreet zijn; - De raad wordt geïnformeerd over instrumenten, moties, artikel-41-vragen, ruimtelijke plannen en beleid; - De monitoringinformatie in de P&C-cyclus de raad onvoldoende handvatten geeft om te controleren en bij te sturen; - De raad niet heeft gevraagd om monitoringinformatie ten aanzien van het realiseren van doelen uit de Woonvisie 2021-2030 maar hier wel behoefte aan heeft.

7.3 Aanbevelingen Het doel van dit onderzoek is het versterken van de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad op het woonbeleid. Op basis van de conclusies formuleren wij de volgende aanbevelingen:

56

Aanbevelingen aan de raad 1. Heldere kaders geven de raad meer mogelijkheden om te controleren en om (bij) te sturen. De huidige woonvisie bevat een veelheid aan doelen die niet allemaal even concreet zijn. Concretiseer en prioriteer doelstellingen. Stel heldere en meetbare doelstellingen voor de huisvesting van bijzondere doelgroepen. Stuur als raad op de doelen en niet op de instrumenten. 2. Vraag het college om een jaarlijkse raadsinformatiebrief waarin inzicht wordt gegeven in de realisatie van doelen. Vraag om meerjarenoverzichten (kwantitatief) en vraag ook om een kwalitatief inzicht in knelpunten bij realisatie en mogelijke oplossingen of scenario’s. Bespreek de inhoud van de raadsinformatiebrief met de portefeuillehouder en stuur op basis daarvan zo nodig bij. Aanbevelingen aan het college 1. Ontwikkel een woonmonitor. Veel informatie is openbaar beschikbaar, maar niet in een vorm die voor raadsleden toegankelijk is.

Vanuit de inhoud van de woonvisie zou het logisch zijn wanneer de raad jaarlijks een overzicht krijgt van: - Het aantal toegevoegde woningen aan de woningvoorraad, realisatie minus sloop (BAG); - Het aandeel sociale huurwoningen in de woningvoorraad (Syswov); - Het aandeel opgeleverde sociale huurwoningen (woningcorporaties); - Het aandeel opgeleverde woningen in het middensegment (gemeente); - Het aantal opgeleverde flexwoningen (gemeente/woningcorporaties); - Het aantal opgeleverde woningen in seniorencomplexen (gemeente); - Realisatie van huisvesting voor statushouders, spoedzoekers, internationale arbeidskrachten en woonwagenbewoners (woningcorporaties); - Het aantal woningen zonder gasaansluiting (CBS); - Het aantal woningen naar energielabel (RVO); - Het aantal corporatiewoningen naar energielabel (corporaties of bewerking bestand RVO); - De planvoorraad (gemeente). Geef bij deze cijfers de meerjarige trendontwikkeling aan. Maak duidelijk in hoeverre de realisatie in lijn is met de doelen. Geef de raad inzicht in de knelpunten die in de praktijk optreden. Formuleer scenario’s zodat de raad zo nodig kan bijsturen. 2. Beoordeel of het voor het realiseren van de ambitie van 3.000 woningen met 33% sociale huur en 50% middensegment nodig is om te gaan werken met de landelijk geadviseerde planvoorraad van 130% om uitval op te kunnen vangen. 3.

De ambitie om 3.000 woningen te realiseren met 33% sociale huur en 50% middensegment is nu moeilijk te combineren met het toevoegen van ‘ontbrekende schakels’ en bijzondere woonvormen, het langer zelfstandig thuis wonen en het aardgasvrij maken van woningen. Breng in beeld hoe de verschillende doelen met elkaar gecombineerd kunnen worden, bijvoorbeeld door voor de ‘ontbrekende schakels’ en bijzondere woonvormen aanvullende locaties aan te wijzen, door flexibiliteit te bieden in concrete ontwikkelingen en/of door meer gemeentelijke capaciteit of middelen in te zetten. Als blijkt dat de combinatie van doelen niet gehaald kan worden, overweeg dan om de doelen op bepaalde onderdelen naar beneden bij te stellen.

57

Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording Het rekenkameronderzoek kent vier fasen: de aankondiging, de deskresearch, de verdieping en tot slot de analyse en rapportage. Fase 1: Aankondiging Het onderzoek startte op 28 februari 2023 met een ambtelijke kick-off in Hilversum met het team Wonen. Naast een toelichting op de uitgangspunten van het onderzoek werd dit gesprek benut om praktische afspraken te maken over het verkrijgen van relevante informatie, planning van de interviews en groepsbijeenkomsten, te interviewen externe actoren en overige zaken. Fase 2: Deskresearch Voor dit onderzoek zijn relevante landelijke onderzoeken geraadpleegd over de woningmarkt, de rol van de gemeente Hilversum in relatie tot andere stakeholders en de (effectiviteit van) beschikbare gemeentelijke instrumenten voor de bestaande woningvoorraad en nieuwbouw. Voor het verdiepende deel naar de effectiviteit van het Hilversumse woonbeleid zijn gemeentelijke en regionale documenten geraadpleegd die samenhangen met woonbeleid. Het gaat om beleidsdocumenten, relevante raadsinformatiebrieven en collegeberichten uit 2021-2030 en cijfermatige ontwikkelingen uit de Woningbouwmonitor Hilversum. Een lijst met geraadpleegde bronnen is opgenomen in Bijlage 3. Fase 3: Verdieping In week 12 tot en met week 16 vonden interviews plaats met ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen bij de uitvoering van het woonbeleid.

In de periode van week 16 tot en met week 21 vonden interviews plaats met externe actoren: vertegenwoordigers van woningcorporaties, ontwikkelaars, huurdersbelangenverenigingen, makelaars en de regio, die allen betrokken zijn bij de uitvoering van het woonbeleid van de gemeente Hilversum. Een lijst met geïnterviewde personen is opgenomen in Bijlage 2. De interviews vonden plaats op locatie of via beeldbellen. In sommige gevallen betrof het een duointerview of een groepsinterview. Van alle interviews zijn gespreksverslagen opgesteld, die ter accordering aan de geïnterviewden zijn voorgelegd. Als sluitstuk van de veldwerkperiode (op 31 mei 2023) vond een groepsgesprek plaats met leden van de gemeenteraad om hen specifiek te bevragen op toegankelijkheid van de informatievoorziening in relatie tot de doelstellingen van de woonvisie. In het groepsgesprek werden ook enkele eerste bevindingen uit de fasen Deskresearch en Verdieping voorgelegd aan de raadsleden om te toetsen welk belang zij daaraan hechten. Fase 4: Analyse en rapportage In deze fase zijn de uitkomsten van het onderzoek geanalyseerd om te komen tot de beantwoording van de deelvragen en centrale onderzoeksvraag. Allereerst zijn de resultaten uit de deskresearch (feitelijkheden over doelen, instrumenten, uitvoering en realisatie) gekoppeld aan de resultaten van de interviews.

De informatie uit de interviews is enerzijds gebruikt om hiaten in de deskresearch op te vullen en anderzijds om het perspectief van stakeholders en betrokkenen op de doelen, uitvoering, realisatie en informatievoorziening helder te krijgen. Belangrijk hierbij is dat resultaten uit de interviews alléén meegenomen zijn als ze ofwel aansluiten bij de bevindingen uit de deskresearch ofwel door meerdere geïnterviewden zijn genoemd. De bevindingen zijn vervolgens getoetst aan het normenkader: zijn ze in lijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus? Hierbij is gebruik gemaakt van vier categorieën met een kleurcode: 58

: er is geen verbeterpotentieel; : er is verbeterpotentieel; : verbeteringen zijn noodzakelijk; : verbeteringen zijn dringend nodig; N.t.b. : (nog) niet te beoordelen De score is toegelicht in de laatste paragraaf in ieder hoofdstuk. De resultaten van het onderzoek zijn beschreven in een concept-nota van bevindingen. Fase 5: Ambtelijk wederhoor en bestuurlijke reactie De concept-nota van bevindingen is in juni 2023 voorgelegd aan de ambtelijke organisatie in het kader van het ambtelijk wederhoor. De ambtelijke reactie is op 17 juli 2023 door de rekenkamer ontvangen. Na verwerking hiervan is het eindrapport, inclusief conclusies en aanbevelingen, door de rekenkamer aangeboden aan het college ten behoeve van een bestuurlijke reactie.

59

Bijlage 2 Lijst geïnterviewde personen #

Organisatie

Functie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Wethouder RO en Wonen Ambtelijke opdrachtgever gebiedsontwikkeling Manager Leef- en vestigingsklimaat Beleidsmedewerkers wonen en monitoring Senior beleidsadviseur Wonen Projectmanager uitvoeringsagenda pilotwijk De Meent Programmamanager energietransitie Programmacoördinator Wonen Programmamanager public value Interim-directeur-bestuurder Beleidsadviseur vastgoed/ portefeuillemanager/ accountmanager voor Hilversum Bestuurder

13 14

Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Gemeente Hilversum Regio Gooi en Vechtstreek Woningcorporatie Dudok Woningcorporatie Dudok Woningcorporatie G&O (voorheen: Gooi en Omstreken) Woningcorporatie G&O (voorheen: Gooi en Omstreken) Woningcorporatie De Alliantie Woningcorporatie De Alliantie

15 16 17

Ontwikkelaar Van Wanrooij Ontwikkelaar Bijont Gooiland Makelaardij

18

Van Vulpen & Roozenburg Makelaardij Huurdersbelangenvereniging De Alliantie Huurdersbelangenvereniging G&O

12

19 20

Directieadviseur maatschappelijke opgave Directeur regiobedrijf G&V en commercieel vastgoed De Alliantie Ontwikkelingsmanager Projectontwikkelaar Makelaar/directeur, tevens voorzitter NVM-Makelaars regio Gooi- en Vechtstreek Makelaar/directeur Eén vertegenwoordiger Twee vertegenwoordigers

Aanwezige raadsleden tijdens groepsgesprek op woensdag 31 mei 2023 - Bonne van Hattum (D66) - Jacqueline Kalk (PvdA) - Rob Docter (DH) - Tjalke de Jong (CDA) - Lex van Waarden (GL) - Bas Nanninga (CU)

60

Bijlage 3 Lijst geraadpleegde bronnen Landelijke bronnen • Aedes: Samenvatting Wet Versterking Regie op de volkshuisvesting | aedes.nl • Aedes (2022): Definiëring sociale huur | aedes.nl • Algemeen Dagblad (2022): Leencapaciteit huizenkopers onder druk door almaar stijgende hypotheekrente | Nieuwsbericht | ad.nl • Algemeen Dagblad (2023): Huizenkopers haken massaal af, woningbouw stort in: ‘Dramatische terugval’ | Artikel | ad.nl • I&O Research (2020): Verkenning rollen op de woningmarkt | Rapport | ioresearch.nl • Milieu Centraal: Aardgasvrij wonen | milieucentraal.nl • Ministerie van BZK: Huurverhoging in 2022 | Nieuwsbericht | volkshuisvestingnederland.nl • Ministerie van BZK: Nationale Woon- en Bouwagenda | volkshuisvestingnederland.nl • Ministerie van BZK: Woondeals | volkshuisvestingnederland.nl • Ministerie van BZK (2019): Rijk en regio Amsterdam tekenen woondeal voor meer betaalbare woningen | Nieuwsbericht | volkshuisvestingnederland.nl • Ministerie van BZK (2022): Nationale belangen en opgaven | Ontwerp NOVI | novistukken.nl • Ministerie van BZK (2023): Bouw 220.000 woningen met Woondeal Noord-Holland Noord, Flevoland en MRA | Nieuwsbericht | volkshuisvestingnederland.nl • Nul20 (2023): Stijgende rente beperkt bouwambities woningcorporaties | Artikel | nul20.nl • Overheid.nl: Wet versterking regie volkshuisvesting | internetconsultatie.nl • Platform31 en

Expertisecentrum Flexwonen (2020): Flexwonen als opstap naar zelfstandig wonen | Nieuwsbericht | platform31.nl • Rabobank (2022): Het effect van stijgende bouwkosten op nieuwbouwprojecten en grondprijzen | Artikel | rabobank.nl • Rijksoverheid (2020): Minister jaagt woningbouw verder aan | Nieuwsbericht | rijksoverheid.nl • Rijksoverheid (2022): Meer regie op Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Nieuwsbericht | rijksoverheid.nl • Rijksoverheid (2022): Programma ‘Een thuis voor iedereen’ | Rapport | rijksoverheid.nl • Rijksoverheid (2022): Nationaal Isolatieprogramma | Publicatie | rijksoverheid.nl • Rijksoverheid (2023): Afspraken met Rijk over bouw van meer dan 100.000 betaalbare woningen in Woondeal MRA | Nieuwsbericht | rijksoverheid.nl • Rijksoverheid (2023): Wetsvoorstel versterking regie volkshuisvesting in consultatie | Nieuwsbericht | rijksoverheid.nl • RVO (2017): Energieprestatie indicatoren – BENG | rvo.nl • RVO (2018): Regio Deals | rvo.nl • VNG Realisatie (2023): dashboard Waarstaatjegemeente.nl, Dashboard - Bouwen en wonen Hilversum (waarstaatjegemeente.nl) • CBS (2023): 92 procent woningen op aardgas begin 2019 (cbs.nl) • Volkshuisvestingnederland.nl | Wet versterking regie op de volkshuisvesting naar RvS

Regionale bronnen • Metropoolregio Amsterdam (2020): Resultaten deelregio Gooi en Vechtstreek – MRA samenwerking | regiogv.nl • Metropoolregio Amsterdam (2023): Woondeal MRA | Rapport | metropoolregioamsterdam.nl • Onderzoek en Statistiek gemeente Amsterdam (2022): Wonen in de Metropoolregio Amsterdam 2021 | Publicatie | onderzoek.amsterdam.nl • Regio Gooi en Vechtstreek (2016): Woonvisie Regio Gooi en Vechtstreek 2016-2030 | Rapport | regiogv.nl 61

• • • • • •

Regio Gooi en Vechtstreek (2017): Echte betrokkenheid, wederzijdse afhankelijkheid. Beleidsplan Bescherming & Opvang 2017-2020 | regiogv.nl Regio Gooi en Vechtstreek (2019): Huisvestingsverordening Gooi en Vechtstreek 2019 | regiogv.nl Regio Gooi en Vechtstreek (2020): Regionale Energiestrategie | regiogv.nl Regio Gooi en Vechtstreek (2021): Woonakkoord Regio Gooi en Vechtstreek | regiogv.nl Regio Gooi en Vechtstreek (2023): Bouwstenen Huisvestingsverordening regio Gooi en Vechtstreek 2023 | Memo | regiogv.nl NH Nieuws (2023): Hoge nieuwbouw tussen Hilversumse flats? Wens van woningcorporatie is 'kansrijk'

Gemeentelijke bronnen • Bouwen aan Hilversum: Samenhang Hilversumse visies | bouwenaanhilversum.nl • Bouwen aan Hilversum: Mobiliteitsvisie 2040 Hilversum: de stad voor groene, duurzame en innovatieve mobiliteit | omgevingsvisie.hilversum.nl • Bouwen aan Hilversum: Economisch Perspectief 2040 | bouwenaanhilversum.nl • Bouwen aan Hilversum: Woonvisie 2021 tot 2030 Hilversumse woningmarkt toegankelijk voor iedereen | bouwenaanhilversum.nl • Hilversum Mediastad (2021): Transitievisie Warmte Hilversum 2021 • Hilversum Mediastad (2021): Meerjarenperspectief Gebiedsontwikkelingen Hilversum • Hilversum Mediastad: Woningbouwmonitor Hilversum | open.hilversum.nl • Hilversum Mediastad: Nieuwsbrieven | hilversum.nl • Hilversum Mediastad: Ontwerp – Omgevingsvisie Hilversum 2040.

Duurzaam, actief, met kansen voor iedereen • Hilversum100: Bijeenkomst: Verduurzamen van monumenten | hilversum100.nl • SVn: Verzilverlening Hilversum | svn.nl • Tijdelijk wonen op het circusterrein? Ja echt het kan | Raadsmotie M22-06 Raadsinformatie Wonen Hilversum • Hilversum Mediastad: Woonvisie – Raadsvoorstel | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2020): Programmabegrotingen en jaarrekeningen 2020-2023 | hilversum.pcportal.nl • Hilversum Mediastad (2020): Raadsinformatiebrief 2020-15 inzake Meerjarige Prestatieafspraken Woningcorporaties - Toelichting proces Woonvisie en Prestatieafspraken | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2020): Collegebrief beantwoording artikel 41 vragen PvdA n.a.v.

RIB 2020– 15 ‘meerjarige prestatieafspraken Woningcorporatie | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2021): Collegebrief Programma Groen | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2021): Woonvisie Hilversum 2021-2030 (agendapunt 14) | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2021): Collegebrief inzake Capaciteit en planning wonen | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2022): Startnotitie regionale samenwerkingsagenda 2023-2026 | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2022): Raadsbrief kwartaalplanning wonen 2022 | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief voortgang prestatieafspraken woningbouwcorporaties | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl • Hilversum Mediastad (2022): Art 41 vragen van PvdA en DH inzake vervolg prestatieafspraken met woningcorporaties | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl 62

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Hilversum Mediastad (2022): Vragen van de SP aan wethouder Walters over wonen boven winkels | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Beantwoording art. 41 vragen van D66, VVD en SP over wonen boven winkels | hilversum.bestuurijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief inzake Kwartaalplanning wonen 2022 | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Motie 22-07 - Aan de slag met wijkgerichte uitvoering Woonvisie | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief Woningbouwoverzicht 2022 | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief actualisatie van de Huisvestingsverordening | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief inzake verdichtingsstudie flexwonen in de Meent | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Raadsinformatiebrief 2022-58 inzake uitgangspunten Stedenbouwkundig Plan Arenapark | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief uitbreiding huisvesting overlastgevende zorgmijders | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Collegebrief inzake Bouwstenen huisvestingsverordening 2023 | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2022): Hilversum koesteren.

Coalitieakkoord Hilversum 2022-2026 | hilversum.nl Hilversum Mediastad (2023): Collegebrief inzake aanpassing planning huisvestingsverordening | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2023): Raadsinformatiebrief 2023-21 inzake woondeal MRA | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2023): Verlenging Huisvestingsverordening van 01-07-2023 tot 01-01-2024 Getekende verordening | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2023): Startnotitie Uitvoeringsagenda Wonen de Meent | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Hilversum Mediastad (2023): Beeldvorming Huisvestingsverordening 2023 (agendapunt 8) | hilversum.bestuurlijkeinformatie.nl Document Hilversum - Verlenging Huisvestingsverordening van 01-07-2023 tot 01-01-2024 Getekend raadsbesluit - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Document Hilversum - Startnotitie Uitvoeringsagenda Wonen de Meent - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Document Hilversum - Prestatieafspraken 2023 tot en met 2027 - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Document Hilversum - Raadsinformatiebrief 2022-71 inzake Projectopdracht Herontwikkeling Circusterrein (1228988) - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl) Document Hilversum - Raadsinformatiebrief 2023-63 inzake Intentieovereenkomst versnelling woningbouw (flexwonen Circusterrein) (1336668) - iBabs RIS (bestuurlijkeinformatie.nl)

63