Collegebrief inzake Naleving leeftijdsgrens regio Gooi- en Vechtstreek

GEMEENTE HILVERSUM POSTBUS 9900 1201 GM HILVERSUM BEZOEKADRES:

Aan de gemeenteraad Cc College van B en W Cc Pers

RAADHUIS DUDOKPARK 1 TELEFOONNUMMER: 14 035 WWW.HILVERSUM.NL

23 december 2021 ZAAKNUMM ER 1082523 BEHA NDELD DOOR David Volmer TELEFOON (035) 06-10619973 DATUM

UW KENMERK BIJLAGEN BETREFT

1 Naleving leeftijdsgrens regio Gooi- en Vechtstreek Geachte raads- en commissieleden, De naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverstrekking blijft aandacht vragen. De ambitie is immers 100% naleving van de leeftijdsgrens bij verstrekking van alcohol vanaf 20301. Middels het recent vastgestelde Preventie- en Handhavingsplan alcohol en drugs 2021 t/m 2024 streven we dit ook na in de regio Gooi en Vechtstreek. Hierbij ontvangt u het onderzoeksrapport van het nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Gooi- en Vechtstreek. Waarom is dit onderzoek uitgevoerd? Voor de verkoop van alcoholproducten geldt een leeftijdsgrens van 18 jaar. Het naleven van deze leeftijdsgrens houdt in dat een verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. In opdracht van de gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren is onderzoek gedaan naar de naleving van de leeftijdsgrens in 2021 in de regio Gooi en Vechtstreek. Dit is afgesproken in het recent vastgestelde Preventie- en Handhavingsplan alcohol en drugs 2021 t/m 2024. Door dit periodieke onderzoek monitoren we onze beleidsdoelstellingen (83% nalevingspercentage in 2024) en geven we richting aan ons risicogestuurd toezicht.

Hoe is dit onderzoek uitgevoerd? Aan de hand van mysteryshoponderzoek is de naleving van de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop in 2021 in de regio Gooi en Vechtstreek vastgesteld. Dit resulteert in een gewogen totale nalevingscijfer en nalevingscijfers per verkoopkanaal. Ook is onderzocht in hoeverre verkopers interventies toepasten tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Daarnaast is onderzocht hoe de nalevingscijfers in de regio Gooi en Vechtstreek zich verhouden tot de landelijke nalevingscijfers. 1 Nationaal Preventieakkoord, naar een gezonder Nederland, november 2018

Wat zijn de belangrijkste conclusies? Uit het onderzoek blijkt dat in de regio Gooi en Vechtstreek: 1. bij cafetaria’s, horecagelegenheden, ketenslijterijen, zelfstandige slijterijen en ketensupermarkten de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in de regio Gooi en Vechtstreek in 2021 significant hoger is dan de landelijke naleving van het verkoopkanaal in 2020. 2. bij borrelshops, sportkantines en zelfstandige supermarkten de naleving bij alcoholverkoop in de regio Gooi en Vechtstreek in 2021 niet significant verschillend is ten opzichte van de landelijke naleving in 2020. 3. bij ketensupermarkten, zelfstandige slijterijen, cafetaria’s, horecagelegenheden, zelfstandige supermarkten en sportkantines ligt de naleving (ver) onder het streefpercentage van 83% naleving in 2024. Hoe gaan we om met de aanbevelingen? Het onderzoeksbureau geeft enkele aanbevelingen die aansluiten op ons lokaal gevoerde beleid. De aanbevelingen gaan over ondersteuning bij de naleving (preventie) en risicogericht toezicht (handhaving). De aanbevelingen worden overgenomen en verwerkt in de uitvoering voor 2022. “Dit onderzoek geeft meer inzicht op welke verkoopkanalen we ons moeten richten met preventie en handhaving. De gemeenten hebben aanvullend op dit rapport ook de beschikking over de ruwe data, zodat ook over de lokale situatie een indicatie bestaat van de naleving.

Belangrijkste is dat we met deze resultaten op lokaal niveau in gesprek gaan met de verschillende verkoopkanalen.” aldus Geert-Jan Hendriks, wethouder Gooise Meren en bestuurlijk trekker voor het Preventie en Handhavingsplan alcohol en drugs 2021 t/m 2024. Voor Hilversum betekent dit dat we nu preciezer weten waar de naleving minder is en zullen we gericht in overleg treden. Ook houden we vooral toezicht op de alcoholverstrekkers waar de naleving minder is. Verder zetten we ons in Hilversum onverminderd in door uitvoering te geven aan de pilots leeftijdscontrole bij de horeca en sportclubs. Binnen deze pilots wordt ook gebruik gemaakt van mysteryshoppers en wordt gezamenlijk geconcludeerd welke acties we kunnen oppakken om de naleving te verbeteren. Waarom is er geen vergelijking met eerdere jaren? Eerdere jaren voerden we het nalevingsonderzoek specifiek uit op hotspots. Daardoor ontbrak het brede beeld over de verkoopkanalen. Met een ambitie van 100% op de naleving van de leeftijdsgrens is dit brede beeld wel nodig. We hebben er daarom dit jaar gekozen om de uitvoering te richten op een representatief beeld van alle verkoopkanalen. Door middel van het inzicht dat wordt verkregen door de inzet van testkopers en het jeugdkaartonderzoek blijven we zicht houden op de hotspots in de regio Gooi en Vechtstreek.

Met het nalevingsonderzoek wordt nu en in de toekomst ingezet op een betrouwbaar (90%) beeld per verkoopkanaal, zodat direct de conclusie kan worden getrokken of we op koers liggen voor de afspraak over naleving van de leeftijdsgrens zoals voortkomt uit het Nationaal Preventieakkoord.

Wat als u meer informatie wilt? Heeft u vragen over het nalevingsonderzoek dan kunt u contact opnemen met David Volmer via telefoonnummer 06-10619973 of via een email naar d.volmer@hilversum.nl. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Hilversum, de gemeentesecretaris,

de burgemeester,

W. Groot, ls.

P.I. Broertjes

NALEVINGSONDERZOEK LEEFTIJDSGRENS REGIO GOOI & VECHTSTREEK 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

1

© Copyright Opdrachtgever Gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren Onderzoeksteam drs. Milou Geerlings drs. Tim van den Berk drs. Gijs van Amerongen Vormgeving Hoogstede Ontwerpt

Wij bedanken alle auditoren en mysterykids voor hun inzet tijdens het veldwerk.

2

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

3

INHOUD Resultaten

25

Samenvatting

6

Doelstelling

6

Methode

6

Resultaten

7

Naleving leeftijdsgrens 2021

44

Conclusie en aanbevelingen

9

Interventies in het leeftijdscontroleproces

45

Achtergrond

10

Conclusie

45

Aanleiding

10

Aanbevelingen

46

Onderzoeksvragen

10

Bepalen inzet risicogestuurd toezicht

47

13

Ondersteuning bij het verbeteren van de naleving

50

Methode

4

Resultaten Conclusie

25 44

Referenties

55

15

Appendix A: Begrippenlijst

57

Begeleiding mysterykids en ouders/verzorgers

17

Appendix B: Betrouwbaarheidsintervallen &

60

Gemeten variabelen

18

significantietoetsen

Steekproef

19

Aankooppogingen bij onbemande kassa’s

22

Analyse

22

Mysteryshoponderzoek

13

Selectie mysterykids en auditoren

14

Procedure aankooppogingen

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

5

SAMENVATTING

regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd. In het hoofdstukken ‘Methode’ wordt hier verder op ingegaan.

DOELSTELLING

RESULTATEN

In dit onderzoek is een representatief nalevingscijfer per verkoopkanaal in de regio Gooi en Vechtstreek anno 2021 vastgesteld voor de leeftijdsgrens van 18 jaar bij de verkoop van alcoholI. Dit houdt in dat de resultaten een betrouwbare afspiegeling zijn voor de gehele populatie. Ook is in kaart gebracht in hoeverre verkopers interventies inzetten bij de leeftijdscontrole, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Interventies zijn de handelingen die een verkoper kan toepassen in het proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een hulpmiddel gebruiken. Ten slotte is onderzocht in hoeverre de nalevingscijfers voor de verkoop van alcohol in de regio Gooi en Vechtstreek verschillen van de landelijke nalevingscijfers per verkoopkanaal1.

Gewogen totale nalevingscijfer Het gewogen totale nalevingscijfer geeft de gemiddelde naleving aan in de regio Gooi en Vechtstreek. Het gewogen totale nalevingscijfers is tot stand gekomen met behulp van weegfactoren. Per verkoopkanaal zijn de weegfactoren gebaseerd op het relatieve aandeel verkooppunten binnen het totale aantal verkooppunten in de regio Gooi en Vechtstreek.

METHODE Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is mysteryshoponderzoek uitgevoerd, waarbij 16- en 17-jarige jongeren een aankooppoging in scène zetten. Voor elk verkoopkanaal is een representatieve steekproef van het aanbod in de regio bezocht. De nalevingscijfers uit dit onderzoek zijn daarom niet vergelijkbaar met eerdere onderzoeken in de regio naar de naleving van hotspots.

Naleving alcoholverkoop In het mysteryshoponderzoek in 2021 is het gewogen totale nalevingscijfer voor de verkoop van alcohol 50.2%. De naleving bij alcoholverkoop loopt anno 2021 uiteen van 29.2% bij sportkantines tot en met 100% bij ketenslijterijen. Bij cafetaria’s is de naleving 50.0%. Bij horecagelegenheden is er een naleving van 43.6% geconstateerd. Bij borrelshops en zelfstandige slijterijen is de naleving respectievelijk 83.3% en 53.3%. Ketensupermarkten hadden in 76.9% van de aankooppogingen nageleefd en zelfstandige supermarkten 36.4%.

Het onderzoek is tijdens de COVID-19-pandemie uitgevoerd. Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehanteerd bij de aankooppogingen in lijn met de landelijke methode voor nalevingsonderzoeken1. Bij de uitvoering van het onderzoek zijn continu de

I Zie appendix A voor een uitleg van de begrippen in de context van dit nalevingsonderzoek.

6

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

7

De nalevingscijfers per verkoopkanaal zijn weergegeven in figuur 1.

Bij cafetaria’s, horecagelegenheden, ketenslijterijen, zelfstandige slijterijen en ketensupermarkten is de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in de regio Gooi en Vechtstreek in 2021 significant hoger dan de landelijke naleving van het verkoopkanaal in 2020. Bij borrelshops, sportkantines en zelfstandige supermarkten is de naleving bij alcoholverkoop in de regio Gooi en Vechtstreek in 2021 niet significant verschillend ten opzichte van de landelijke naleving in 2020.

Figuur 1. Nalevingscijfers alcohol per verkoopkanaal 2021*

50.0%

Cafetaria’s Horecagelegenheden

43.6%

Ketenslijterijen

100.0%

Borrelshops

Vergelijking met landelijke nalevingscijfers

83.3%

Zelfstandige slijterijen

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN

53.3%

In dit onderzoek is door middel van representatieve steekproeven de naleving per verkoopkanaal in kaart gebracht. Bij de meeste verkoopkanalen is de naleving hoger dan het landelijke gemiddelde. De uitkomsten van het onderzoek geven aanknopingspunten voor de verbetering van de naleving.

29.2%

Sportkantines Ketensupermarkten

76.9%

Zelfstandige supermarkten

36.4%

Gewogen totale nalevingscijfer

Er worden aanbevelingen gedaan om de naleving te verhogen door middel van het bepalen van risicogestuurde inzet van toezicht en het aanbieden van ondersteuning aan verkopers.

50.2%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

*Aankooppogingen bij ketensupermarkten zijn gedeeltelijk bij onbemande kassa’s uitgevoerd.

Toegepaste interventies bij leeftijdscontrole Het vragen naar ID en het gebruiken van een hulpmiddel blijken belangrijke voorspellers voor naleving. Het gebruiken van een hulpmiddel bij de controle van het legitimatiebewijs leidde in dit onderzoek in alle gevallen tot naleving. Geen hulpmiddel gebruiken na het vragen naar ID leidde tot wisselende resultaten in de naleving.

8

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

9

ACHTERGROND AANLEIDING Alcoholgebruik brengt veel risico’s met zich mee, zeker voor minderjarigen. Voorbeelden zijn verminderde zelfbeheersing2 en een grotere kans op risicovol gedrag3, ongevallen4, geweld5, en vroegtijdige sterfte6. Daarnaast kan overmatig alcoholgebruik zowel direct als later in het leven leiden tot gezondheidsproblemen. Voorbeelden daarvan zijn hersenschade en een hogere kans op verslaving7,8. Alcoholhoudende dranken mogen niet worden verstrekt aan personen onder de 18 jaar. In de Alcoholwet is verplicht gesteld dat verkopers de leeftijd van klanten, die alcohol willen aankopen, vaststellen aan de hand van een geldig legitimatiebewijs, indien deze persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt9. Met deze wet verplicht de overheid verkopers om op een verantwoorde manier alcohol te verkopen. De gemeenten houden toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol. Om de voortgang van deze naleving in de regio Gooi en Vechtstreek te monitoren laten de gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren periodiek nalevingsonderzoek uitvoeren. In het huidige onderzoek wordt door middel van representatieve steekproeven de naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar onderzocht bij verkooppunten van verschillende verkoopkanalen voor de aankoop van alcohol. Zo wordt duidelijk hoe hoog de naleving is in elk verkoopkanaal.

ONDERZOEKSVRAGEN

verkoopkanaal in de regio Gooi en Vechtstreek in 2021. Daarnaast is ook onderzocht in hoeverre verkopers interventies toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Interventies zijn de handelingen die een verkoper kan toepassen in het proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een hulpmiddelII gebruiken. Tenslotte is onderzocht hoe de nalevingscijfers in de regio Gooi en Vechtstreek zich verhouden tot de landelijke nalevingscijfers. In Tabel 1 staan de onderzoeksvragen van dit onderzoek beschreven. Tabel 1. Onderzoeksvragen nalevingsonderzoek

In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 16 en 17 jaar oud géén alcoholhoudende dranken kopen bij de verkoopkanalen cafetaria’s, horecagelegenheden, ketenslijterijen, borrelshops, zelfstandige slijterijen, sportkantines, ketensupermarkten en zelfstandige supermarkten in de regio Gooi en Vechtstreek? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar leeftijd gevraagd? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen een hulpmiddel gebruikt bij de beoordeling van het legitimatiebewijs? In welke mate resulteren de interventies (vragen naar leeftijd en/of ID en hulpmiddelgebruik) in een correcte naleving? Hoe verhouden de nalevingspercentages per verkoopkanaal in de regio Gooi en Vechtstreek zich ten opzichte van het landelijke nalevingsonderzoek uit 2020?

Het doel van dit onderzoek is om op een betrouwbare en representatieve manier de naleving bij alcoholverkoop vast te stellen per II Verkopers kunnen een hulpmiddel gebruiken bij het controleren van de leeftijd op een legitimatiebewijs. Voorbeelden hiervan zijn: het intoetsen van de leeftijd in een kassasysteem, een ID-scanner die de leeftijd op de legitimatie uitleest of een kalender die voor elke datum de uiterste geboortedatum aangeeft.

10

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

11

Het onderzoek is gedeeltelijk tijdens de COVID-19-pandemie uitgevoerd. Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehanteerd bij de aankooppogingen. Bij de uitvoering van het onderzoek zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd. In het hoofdstuk ‘Methode’ wordt dit verder toegelicht.

METHODE In dit hoofdstuk komt eerst de procedure van het uitgevoerde mysteryshoponderzoek aan bod. Vervolgens wordt er ingegaan op de wijze van steekproeftrekking. Tot slot wordt er uitleg gegeven over de analyse van de mysteryshopdata.

MYSTERYSHOPONDERZOEK Het doel van het huidige onderzoek is om de naleving van de leeftijdsgrens door alcoholverkooppunten in de regio Gooi en Vechtstreek in kaart te brengen. Het naleven van de leeftijdsgrens houdt in dat de verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Het nalevingsonderzoek resulteert in een nalevingscijfer: het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een verkoopkanaal de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcoholproducten heeft nageleefd. Om het nalevingscijfer van verschillende verkoopkanalen te meten, is in dit onderzoek gebruik gemaakt van zogenaamd mysteryshoponderzoek. Hierbij proberen 16- en 17-jarige jongeren (‘mysterykids’) alcohol te kopen onder toezicht van een ervaren begeleider (‘auditor’). Het gaat om een aankooppoging van één leeftijdsgebonden product. In dit onderzoek is dat bier, wijn, mixdrank of sterke drank. Het gehanteerde onderzoeksprotocol respecteert de uitgangspunten van de Alcoholwet. Het gaat hier namelijk om een geënsceneerde aankoop: de mysterykids hebben géén intentie tot het gebruik van de gekochte alcoholproducten, maar doen de aankoop in het kader van onderzoek. Ook wordt er rekening gehouden met ethische en juridische normen. De mysteryshopmethode heeft zich bewezen als een valide en be-

12

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

13

trouwbare methode. De methodiek geeft namelijk een natuurgetrouwe weergave van de daadwerkelijke beschikbaarheid van alcohol voor minderjarigen met een koopintentie en geeft een realistisch beeld van de naleving van een verkoopkanaal10. Bij eerdere nalevingsonderzoeken in de regio Gooi en Vechtstreek is de naleving in kaart gebracht bij hotspots. In het huidige onderzoek is de naleving per verkoopkanaal onderzocht met een representatieve steekproef van het aanbod in de regio. De nalevingscijfers uit dit onderzoek zijn daarom niet vergelijkbaar met de eerdere onderzoeken in de regio naar de naleving van hotspots.

ken allen deel uit van een landelijk dekkend netwerk dat continue wordt onderhouden, zodat er altijd gekwalificeerde medewerkers ter beschikking staan. De auditoren zijn geselecteerd op basis van hun achtergrond en deskundigheid. Zij beschikken allen over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde auto met de benodigde verzekeringen. De auditoren zijn voor het onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol en hun takenpakket. De auditoren staan vóór, tijdens en na de uitvoering van het nalevingsonderzoek in contact met elkaar en met het onderzoeksteam.

PROCEDURE AANKOOPPOGINGEN Het onderzoek is tijdens de COVID-19-pandemie uitgevoerd. Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehanteerd bij de aankooppogingen. Bij de uitvoering van het onderzoek zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd en is er een intern protocol gehanteerd om besmettingen te voorkomen. Dat geldt ook voor het coronatoegangsbewijs dat vanaf 25 september verplicht werd voor toegang tot de binnenruimtes van horeca of het verblijven in een sportkantine. De mysterykids en auditoren werden geïnstrueerd om altijd een geldig coronatoegangsbewijs te laten zien wanneer de sport- of horecalocatie hierom vroeg. In dit nalevingsonderzoek is de ene helft van de aankooppogingen gedaan door een jongen en de andere helft door een meisje. Aan de bezochte locaties is niet teruggekoppeld dat er een mysteryshoponderzoek had plaatsgevonden. Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd in september en oktober 2021.

SELECTIE MYSTERYKIDS EN AUDITOREN Voor dit onderzoek zijn mysterykids en auditoren geselecteerd die ervaring hebben met het uitvoeren van nalevingsonderzoek. Zij ma-

14

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Voorbereiding Op een veldwerkdag wordt de mysterykid door de auditor opgehaald. Tijdens mysteryshoponderzoek zijn géén uiterlijke kenmerken toegestaan (pet, zonnebril, etc.) die een eerlijke inschatting van de leeftijd van de mysterykids in de weg kunnen staan. Voor vertrek wordt dit door de auditors gecontroleerd. Ook controleert de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebewijs en een pinpas bij zich heeft. Tot slot krijgt de mysterykid de laatste instructies.

Uitvoering Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek is het van belang dat aankooppogingen worden uitgevoerd op momenten waarop 16- en 17-jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom worden sportkantines veelal in het weekend bezocht en vinden de aankooppogingen vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van jeugdteams plaats. Horecagelegenheden worden zoveel mogelijk rondom het weekend bezocht. Ook bezoeken mysterykids enkel locaties op minstens 20 kilometer afstand van hun eigen woonplaats, om eventuele herkenning door verkopers te voorkomen. Afgezien daarvan zijn de mysterykids werkzaam binnen hun eigen regio, om het mogelijke accent van de mysterykids te laten aansluiten bij de desbetreffende regio.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

15

Een locatie wordt over het algemeen door één mysterykid bezocht, waarbij één aankooppoging uitgevoerd wordt. Een uitzondering hierop zijn horecagelegenheden, omdat mysterykids zich hier onveilig kunnen voelen. Bij horecagelegenheden gaan mysterykids daarom in een tweetal (jongen en meisje) naar binnen. De mysterykid van het tweetal die géén aankooppoging hoeft te plegen, zorgt ervoor dat hij/zij buiten zicht is (bijvoorbeeld door gebruik te maken van het toilet) ten tijde van de aankooppoging. In dit geval vindt de communicatie tussen de mysterykids plaats via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte kunnen brengen wanneer de aankooppoging voltooid is. Wanneer een mysterykid aangeeft zich ook in een tweetal niet veilig te voelen, wordt de desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor bepaalt vervolgens samen met een coördinator of de locatie veilig genoeg is om op een later moment door (een) andere mysterykid(s) bezocht te worden. In het geval van een veilige locatie wordt de locatie op de onderzoekslijst voor een volgende route geplaatst. In het geval van een niet-veilige locatie wordt de locatie vervangen door een reserve locatie. Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd wordt gevraagd tijdens een aankooppoging, mag deze één keer jokken (‘ik ben 18 jaar’).

De mysterykid is wel verplicht om zijn of haar legitimatiebewijs te laten zien aan de verkoper wanneer deze hierom vraagt. Ook dient de mysterykid de locatie zonder discussie te verlaten als de aankoop geweigerd wordt.

Afronding Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen leggen, worden de geslaagde aankopen natuurgetrouw afgerond. De mysterykid rekent af via pinbetaling. Indien het gekochte product bedoeld is voor ‘elders dan ter plaatse’ (bijvoorbeeld bij een supermarkt), neemt de mysterykid het product mee naar de uitgang. Direct bij het verlaten van de locatie neemt de auditor vervolgens het product

16

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

over. Voor het kopen van alcohol bij horecagelegenheden en sportkantines geldt echter dat de alcohol ter plaatse geconsumeerd dient te worden. In dat geval wordt de eventueel gekochte alcohol door de mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar. Op deze manier blijft de alcohol onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel. Bovendien blijft de auditor in de buurt zodat deze, indien nodig, het onaangeroerde biertje of wijntje in bezit kan nemen en onopvallend kan verwijderen. Aan het eind van iedere veldwerkdag worden de aankopen ingezameld en collectief vernietigd. Zodra alle locaties voor de desbetreffende veldwerkdag bezocht zijn, brengt de auditor de mysterykid(s) naar huis.

BEGELEIDING MYSTERYKIDS EN OUDERS/VERZORGERS Mysterykids worden getraind in het doen van mysteryshoponderzoek voordat zij ingezet worden voor aankooppogingen ten behoeve van nalevingsonderzoeken. Zo krijgen zij van te voren digitale instructies in de vorm van beeld en tekst. Hierin wordt de procedure beschreven en wordt de rol van de mysterykid uitvoerig behandeld. Daarnaast voeren zij een aantal proefaankopen uit. Dit zijn aankopen die niet meetellen voor het onderzoek maar puur worden gebruikt voor trainingsdoeleinden. De auditor observeert de mysterykid tijdens deze proefaankopen nauwkeurig, zodat hij feedback kan geven waar nodig. Naast de training en instructies die elke mysterykid voorafgaand ontvangt, wordt hij/zij gedurende elke veldwerkdag door een auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo krijgt de mysterykid begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankooppoging en het registreren van de benodigde informatie na iedere aankooppoging. De auditoren zijn tijdens een veldwerkdag verantwoordelijk voor het welzijn en de vei-

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

17

ligheid van de mysterykids en gaan hierbij uit van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Wanneer een mysterykid aangeeft een locatie niet te willen bezoeken of de veldwerkdag te willen afbreken, dan luistert de auditor hiernaar. De resterende locaties worden vervolgens opnieuw ingepland om op een later tijdstip te bezoeken. Naast de begeleiding die de mysterykids ontvangen tijdens een veldwerkdag, worden de mysterykids ook voorzien van de benodigde nazorg. De mysterykids kunnen te allen tijde contact opnemen met de contactpersoon voor de mysterykids en auditoren uit het onderzoeksteam of met de vertrouwenspersoon. Ouders/verzorgers van de mysterykids krijgen informatie over de inhoud van nalevingsonderzoek en de achterliggende gedachte hiervan. De ouders/verzorgers geven vervolgens schriftelijk toestemming voor deelname van de jongere aan het onderzoek.

GEMETEN VARIABELEN In dit onderzoek worden verschillende variabelen gemeten om de naleving in kaart te brengen. Allereerst wordt onderzocht of er bij een aankoop van alcohol door de verkoper naar leeftijd en/of legitimatiebewijs wordt gevraagd en of er een hulpmiddel wordt gebruikt bij het beoordelen van het legitimatiebewijs. Daarom wordt bij iedere aankooppoging het volgende vastgesteld: • Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd gevraagd? • Heeft de verkoper de mysterykid naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd? • Heeft de verkoper (waarneembaar) gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren?

18

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Daarnaast wordt onderzocht of de verkoper alcohol verkoopt aan de mysterykid: • Heeft de verkoper de verkoop geweigerd?  ij ketensupermarkten is er sprake van extra meting op de naleving, B namelijk: • Hoe hoog is de naleving bij onbemande kassa’s.

STEEKPROEF Om uitspraken te kunnen doen over de nalevingscijfers van de verschillende verkoopkanalen, is het van belang een representatieve steekproef te trekken. Om de grootte van deze steekproef te bepalen, zijn er drie parameters nodig: populatiegrootte, betrouwbaarheidsniveau en spreiding. Deze parameters leiden tot een minimum aantal locaties dat per verkoopkanaal bezocht moet worden om gefundeerde uitspraken over de naleving te kunnen doen. De drie parameters worden hieronder besproken. Vervolgens wordt beschreven hoe de representativiteit in dit onderzoek is gewaarborgd.

Populatiegrootte De eerste parameter om de benodigde steekproefgrootte te kunnen bepalen, is de populatiegrootte, ofwel het totale aanbod van alcoholverkooppunten in de regio Gooi en Vechtstreek. De populatiegrootte van de verschillende verkoopkanalen is vastgesteld op basis van locatielijsten van de regiogemeenten en eigen databestanden. Betrouwbaarheidsniveau De tweede parameter is het betrouwbaarheidsniveau van de resultaten. In dit onderzoek is voor ieder verkoopkanaal een minimaal betrouwbaarheidsniveau van 90% gehanteerd. Dit betekent dat met 90% zekerheid gezegd kan worden dat het nalevingscijfer dat gevonden wordt in de steekproef overeenkomt met de naleving van de

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

19

gehele populatie. Dit betrouwbaarheidsniveau valt binnen de wetenschappelijke onderzoeksrichtlijnen.

Spreiding De derde parameter om de juiste steekproefgrootte te kunnen bepalen, is de spreiding. Hiermee wordt de geschatte verdeling van de variabelen in de populatie bedoeld. In dit geval gaat het om de variabele ‘naleving’. Bijvoorbeeld, als een naleving van 80% wordt verwacht, hoort daar een verwachte spreiding van 80% bij. Door deze verwachte spreiding mee te nemen in de berekening, zal de benodigde steekproefgrootte afnemen. Wanneer er geen onderbouwde verwachting bestaat over de verdeling van de variabele ‘naleving’, is het de wetenschappelijke standaard om uit te gaan van een spreiding van 50%. Dit leidt tot de maximale steekproefgrootte. In dit onderzoek is er gebruik gemaakt van een spreidingsmaat van 50%, gelijk aan het landelijk nalevingsonderzoek1.

Locaties opschonen Het totale aanbod in de regio Gooi en Vechtstreek, verdeeld over de verschillende verkoopkanalen, is verkregen uit recente locatielijsten van de regiogemeenten en eigen databestanden. Echter kan het voorkomen dat bepaalde locaties niet meer bestaan (bijvoorbeeld horecagelegenheden) of niet meer het juiste verkoopkanaal representeren (bijvoorbeeld een restaurant in plaats van een cafetaria). Daarom zijn de locatielijsten via vooronderzoek op internet gecontroleerd op zaken als een mogelijk faillissement of een verandering van verkoopkanaal. Wanneer een locatie niet geschikt was voor het onderzoek, is deze verwijderd uit de populatie. Zo is voor elk verkoopkanaal een populatiegrootte verkregen.

Beschikbaarheidsonderzoek Op basis van eerdere nalevingsonderzoeken is bekend dat veel cafetaria’s geen alcohol verkopen. Dat kan voor veel uitval van locaties zorgen. Daarom is er bij het opschonen van de locatielijsten een

20

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

beschikbaarheidsonderzoek uitgevoerd onder de cafetaria’s uit de locatielijst. Bij deze locaties is telefonisch gecontroleerd of zij alcohol verkochten aan de hand van een belscript. Wanneer een locatie het product niet verkocht, is deze locatie verwijderd uit de populatie.

Steekproef bijstellen Het opschonen van de locatielijsten en het uitvoeren van beschikbaarheidsonderzoek leidt vaak tot een afname van de populatiegrootte. Op basis van de gecorrigeerde populatiegrootte is de benodigde steekproefgrootte per verkoopkanaal berekend. In Tabel 2 is weergegeven hoeveel aankooppogingen er per verkoopkanaal zijn uitgevoerd. Tabel 2. Aantal uitgevoerde aankooppogingen per verkoopkanaal

Cafetaria’s

38

Horecagelegenheden

78

Ketenslijterijen

21

Borrelshops

6

Zelfstandige slijterijen

15

Sportkantines

72

Ketensupermarkten

52

Zelfstandige supermarkten

11

Totaal

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

293

21

AANKOOPPOGINGEN BIJ ONBEMANDE KASSA’S In verschillende ketensupermarkten is niet alleen meer sprake van bemande kassa’s, maar zijn er ook onbemande kassa’s aanwezig. Om te onderzoeken of er een verschil bestaat in de naleving tussen beide typen kassa’s, zijn van de 52 aankooppogingen in ketensupermarkten 31 uitgevoerd bij bemande kassa’s en 21 bij onbemande kassa’s.

binnen dit interval zal liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting 20.2% bedraagt met een 95% BI van 16.1% tot 25.1%, dan zal het nalevingscijfer bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen de 16.1% en 25.1% vallen. De breedte van het BI geeft de precisie van de schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting van het werkelijke nalevingscijfer is.

Gewogen totale nalevingscijfer

ANALYSE Allereerst is per verkoopkanaal het nalevingscijfer van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2021 berekend. Hierbij is ook berekend hoe vaak verkopers naar leeftijd hebben gevraagd, hoe vaak zij om een legitimatiebewijs hebben gevraagd en of er hulpmiddelen zijn gebruikt bij het controleren van het legitimatiebewijs. Daarnaast is bekeken in welke mate de interventies leidden tot naleving. Ook is er een totaal regionaal nalevingscijfer berekend. Tenslotte is voor elk verkoopkanaal een vergelijking gemaakt met het landelijke nalevingscijfer uit 20201. Voor de berekeningen is gebruik gemaakt van puntprevalenties, betrouwbaarheidsintervallen en weegfactoren. Deze worden hieronder toegelicht. Vervolgens wordt ook uitgelegd hoe de verschillen in naleving berekend zijn.

Puntprevalenties en betrouwbaarheidsintervallen De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving te delen door het totale aantal aankooppogingen. Per verkoopkanaal zijn de frequenties en percentages (puntprevalenties) gerapporteerd. Daarnaast zijn voor alle nalevingspercentages betrouwbaarheidsintervallen (BI)III berekend met behulp van de Wilson Score. Het 95%-BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal

Om tot een regionaal nalevingscijfer te komen, dient er rekening gehouden te worden met het relatieve aandeel verkooppunten van elk verkoopkanaal binnen het totale aantal verkooppunten in de regio Gooi en Vechtstreek (populatiegrootte). Dit is mogelijk door gebruik te maken van weegfactoren. Voor elk verkoopkanaal is er een weegfactor bepaald door de proportie van het verkoopkanaal in het totale aantal verkooppunten te delen door de proportie van het verkoopkanaal in de steekproef. Vervolgens is bij ieder verkoopkanaal de corresponderende weegfactor op het nalevingscijfer toegepast. Dit resulteerde in een gewogen totaal nalevingscijfer voor alcoholverkoop in de regio Gooi en Vechtstreek. Verschillen tussen nalevingscijfers Naast het berekenen van de actuele nalevingscijfers, is ook berekend in hoeverre de naleving per verkoopkanaal in de regio Gooi en Vechtstreek verschilt van de landelijke naleving per verkoopkanaal in 20201.

Significante verschillen Om te bepalen of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een werkelijk verschil, kan gekeken worden naar de mate van overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen (BI’s). Er mag van een significant verschil gesproken worden als de BI’s elkaar niet overlappen. Bijvoorbeeld, wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen

III Het betrouwbaarheidsinterval is iets anders dan het eerder genoemde betrouwbaarheidsniveau. Het betrouwbaarheidsniveau geeft aan in hoeverre het zeker is dat het gemiddelde van de populatie in dit betrouwbaarheidsinterval zit.

22

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

23

65.9% en 76.9%, is er geen overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Er is hier een significant verschil tussen de nalevingscijfers. Als de twee BI’s wel overlappen, is er meer informatie nodig om een conclusie te trekken. In dat geval wordt het 95%-BI van het verschil tussen nalevingscijfer A en nalevingscijfer B berekend. Als dit 95%BI de waarde 0% bevat, kan geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Bevat het BI niet de waarde 0%, dan verschillen de nalevingscijfers wel significant van elkaar. Ook voor het 95%-BI van een verschil geldt: hoe kleiner het interval, hoe preciezer de schatting van het werkelijke verschil in naleving. Daarnaast geldt dat het interval steeds kleiner wordt bij een groter aantal aankooppogingen.

RESULTATEN In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek beschreven. De nalevingscijfers worden per verkoopkanaal gerapporteerd. Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de resultaten per stap in het leeftijdscontroleproces en de vergelijking met de landelijke naleving. De resultaten zijn verwerkt in informatieve illustraties. In appendix B zijn de bijbehorende betrouwbaarheidsintervallen en significantietoetsen opgenomen. Het onderzoek is tijdens de COVID-19-pandemie uitgevoerd. Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehanteerd bij de aankooppogingen. Bij de uitvoering van het onderzoek zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd. In het hoofdstuk ‘Methode’ wordt dit verder toegelicht.

RESULTATEN Naleving in 2021 Het gewogen totale nalevingscijfer voor alcoholverkoop bij alle verkoopkanalen in 2021 is 50.2%. Gemiddeld wordt de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcohol dus in 50.2% van de gevallen nageleefd. Figuur 2 geeft het gewogen totale nalevingscijfer en de nalevingscijfers per verkoopkanaal weer. Bij cafetaria’s is er bij 19 van de 38 aankooppogingen nageleefd (50.0%). Bij de horecagelegenheden is er bij 34 van de 78 aankooppogingen nageleefd (43.6%). Bij alle 21 aankooppogingen bij ketenslijterijen is er nageleefd (100%). Bij borrelshops is er bij 5 van de 6 aankooppogingen nageleefd (83.3%). Bij zelfstandige slijterijen is er bij 8 van de 15 aankooppogingen nageleefd (53.3%). Bij sport-

24

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

25

kantines is er bij 21 van de 72 aankooppogingen nageleefd (29.2%). Bij ketensupermarkten is er bij 40 van de 52 aankooppogingen nageleefd (76.9%). Bij zelfstandige supermarkten is er bij 4 van de 11 aankooppogingen nageleefd (36.4%). Figuur 2. Gewogen totale nalevingscijfer en nalevingscijfer per verkoopkanaal regio Gooi en Vechtstreek 2021* Cafetaria’s

50.0%

Horecagelegenheden

43.6%

Ketenslijterijen

100.0%

Borrelshops

83.3%

Zelfstandige slijterijen

53.3%

Sportkantines

29.2%

Ketensupermarkten

76.9%

Zelfstandige supermarkten

36.4%

Gewogen totale nalevingscijfer

50.2%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

*Aankooppogingen bij ketensupermarkten zijn gedeeltelijk bij onbemande kassa’s uitgevoerd.

26

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

27

NALEVING LEEFTIJDSGRENS CAFETARIA’S INTERVENTIES Bij 15 van de 38 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (39.5%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=38

Naleving

40+0+4218

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

n.v.t.

18.4%

Bij 0 van de 38 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).

39.5%

Bij 16 van de 38 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (42.1%). Dit leidde in 13 gevallen tot naleving (81.3%). Bij 7 van de 38 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (18.4%). Dit leidde in 6 gevallen tot naleving (85.7%).

HULPMIDDELGEBRUIK Van de 23 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 2 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (8.7%). • 1 verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 1 verkoper gebruikte een rekenmachine. In beide gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 21 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (91.3%), is er 17 keer nageleefd (81.0%).

NALEVING Bij 19 van de 38 aankooppogingen is er nageleefd (50.0%). De naleving in 2021 is significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (29.8%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

ID gevraagd

Leeftijd & ID gevraagd

81.3%

18.8%

85.7%

14.3%

42.1%

Hulpmiddelgebruik n=23

91+9

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

Naleving

8.7%

Hulpmiddel gebruikt

Geen hulpmiddel gebruikt

100.0%

81.0%

35.3%

19.0%

91.3%

NALEVING ALCOHOL 2021 CAFETARIA’S

50.0% [34.8, 65.2]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS HORECAGELEGENHEDEN INTERVENTIES Bij 32 van de 78 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (41.0%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=78

Bij 38 van de 78 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (48.7%). Dit leidde in 26 gevallen tot naleving (68.4%). Bij 8 van de 78 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (10.3%). Dit leidde in 8 gevallen tot naleving (100%).

Van de 46 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 1 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (2.2%). • 1 verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In dit geval leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100%). Van de 45 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (97.8%), is er 33 keer nageleefd (73.3%).

41+0+4811 10.3%

Bij 0 van de 78 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).

HULPMIDDELGEBRUIK

Naleving

41.0%

48.7%

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

n.v.t.

ID gevraagd

Leeftijd & ID gevraagd

98+2

31.6%

100.0%

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik n=46

68.4%

Naleving

2.2%

Hulpmiddel gebruikt

Geen hulpmiddel gebruikt

100.0%

73.3%

35.3%

26.7%

97.8%

NALEVING Bij 34 van de 78 aankooppogingen is er nageleefd (43.6%). De naleving in 2021 is significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (29.0%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

NALEVING ALCOHOL 2021 HORECAGELEGENHEDEN

43.6% [33.1, 54.6]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS KETENSLIJTERIJEN INTERVENTIES Bij 0 van de 21 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (0.0%).

Interventies n=21

Bij 20 van de 21 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (95.2%). Dit leidde in alle 20 gevallen tot naleving (100%). Bij 1 van de 21 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (4.8%). Dit leidde in dat geval tot naleving (100%).

Van de 21 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 11 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (52.4%). • 11 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In 11 van de 11 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100%). Van de 10 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (47.6%), is er 10 keer nageleefd (100%).

NALEVING Bij 21 van de 21 aankooppogingen is er nageleefd (100%). De naleving in 2021 is significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (81.1%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

0+95+5 4.8%

Bij 0 van de 21 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).

HULPMIDDELGEBRUIK

Naleving Geen interventie

n.v.t.

Leeftijd gevraagd

n.v.t.

ID gevraagd

100.0%

Leeftijd & ID gevraagd

100.0%

95.2%

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik

Naleving

n=21

47+53

52.4%

Hulpmiddel gebruikt

100.0%

Geen hulpmiddel gebruikt

100.0%

47.6%

NALEVING ALCOHOL 2021 KETENSLIJTERIJEN

100% [84.5, 100]

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

35.3%

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS BORRELSHOPS INTERVENTIES Bij 0 van de 6 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (0.0%).

Interventies n=6

Bij 0 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 6 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (100%). Dit leidde in 5 gevallen tot naleving (83.3%). Bij 0 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0.0%).

HULPMIDDELGEBRUIK Van de 6 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 3 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (50.0%). • 3 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In 3 van de 3 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 3 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (50.0%), is er 2 keer nageleefd (66.7%).

NALEVING Bij 5 van de 6 aankooppogingen is er nageleefd (83.3%). De naleving in 2021 is niet significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (77.3%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

Naleving

0+100+0

Geen interventie

n.v.t.

Leeftijd gevraagd

n.v.t. 83.3%

ID gevraagd

Leeftijd & ID gevraagd

n.v.t.

100%

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik

Naleving

n=6

50+50

50.0%

Hulpmiddel gebruikt

NIET NAGELEEFD

100.0%

35.3%

50.0%

NALEVING ALCOHOL 2021 BORRELSHOPS

83.3% [43.6, 97.0]

16.7%

Geen hulpmiddel gebruikt

66.7%

NAGELEEEFD

33.3%

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS ZELFSTANDIGE SLIJTERIJEN INTERVENTIES Bij 6 van de 15 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (40.0%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=15

Bij 0 van de 15 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 9 van de 15 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (60.0%). Dit leidde in 8 gevallen tot naleving (88.9%).

Naleving

40+0+60

40.0%

60.0%

Bij 0 van de 15 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0.0%).

HULPMIDDELGEBRUIK Van de 9 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 0 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0.0%). Van de 9 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100%), is er 8 keer nageleefd (88.9%).

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

n.v.t.

Leeftijd & ID gevraagd

100+0

11.1%

n.v.t.

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik n=9

88.9%

ID gevraagd

Naleving

Hulpmiddel gebruikt

n.v.t.

Geen hulpmiddel gebruikt

88.9%

11.1%

100%

NALEVING Bij 8 van de 15 aankooppogingen is er nageleefd (53.3%). De naleving in 2021 is significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (26.4%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

NALEVING ALCOHOL 2021 ZELFSTANDIGE SLIJTERIJEN

53.3% [30.1, 75.2]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS SPORTKANTINES INTERVENTIES Bij 40 van de 72 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (55.6%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=72

37.5%

Bij 3 van de 72 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (4.2%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (33.3%).

HULPMIDDELGEBRUIK Van de 30 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 1 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (3.3%). • 1 verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in een hulpmiddel op de telefoon. In dit geval leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100%). Van de 29 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (96.7%), is er 20 keer nageleefd (69.0%). Bij 1 van de 72 aankooppogingen in sportkantines is de NIX18 draaischijf van de GGD Gooi en Vechtstreek gezien, maar deze is niet gebruikt.

NALEVING Bij 21 van de 72 aankooppogingen is er nageleefd (29.2%). De naleving in 2021 is niet significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (23.9%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

55+3+384 4.2%

Bij 2 van de 72 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (2.8%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%). Bij 27 van de 72 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (37.5%). Dit leidde in 20 gevallen tot naleving (74.1%).

Naleving

55.6%

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

100.0%

Leeftijd & ID gevraagd

2.8%

96+4

33.3%

25.9%

66.7%

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik n=30

74.1%

ID gevraagd

Naleving

3.3%

Hulpmiddel gebruikt

Geen hulpmiddel gebruikt

100.0%

69.0%

35.3%

31.0%

96.7%

NALEVING ALCOHOL 2021 SPORTKANTINES

29.2% [19.9, 40.5]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS KETENSUPERMARKTEN INTERVENTIES Bij 7 van de 52 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (13.5%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=52

Bij 0 van de 52 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 41 van de 52 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (78.8%). Dit leidde in 36 gevallen tot naleving (87.8%). Bij 4 van de 52 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (7.7%). Dit leidde in 4 gevallen tot naleving (100.0%).

13+0+789 44+56 40+60 7.7%

Naleving

13.5%

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

n.v.t. 87.8%

ID gevraagd

Leeftijd & ID gevraagd

100.0%

78.8%

NAGELEEEFD

HULPMIDDELGEBRUIK

Hulpmiddelgebruik

Naleving

Van de 45 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 25 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (55.6%).

n=45

• 22 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 3 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem. In 25 van de 25 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 20 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (44.4%), is er 15 keer nageleefd (75.0%).

44.4%

Bemande kassa’s / Onbemande kassa’s

Van de 52 aankooppogingen bij ketensupermarkten zijn 31 aankooppogingen (59.6%) uitgevoerd bij bemande kassa’s en 21 aankooppogingen bij onbemande kassa’s (40.4%).

n=31

Van de 21 aankooppogingen bij onbemande kassa’s is er 16 keer nageleefd (76.2%). De naleving bij bemande kassa’s verschilt niet significant van de naleving bij onbemande kassa’s.

NALEVING Bij 40 van de 52 aankooppogingen is er nageleefd (76.9%). De naleving in 2021 is significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (59.3%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

Hulpmiddel gebruikt

NIET NAGELEEFD

100.0%

Geen hulpmiddel gebruikt

75.0%

25.0%

55.6%

BEMANDE KASSA’S / ONBEMANDE KASSA’S

Van de 31 aankooppogingen bij bemande kassa’s is er 24 keer nageleefd (77.4%).

12.2%

59.6%

40.4%

NALEVING ALCOHOL 2020 KETENSUPERMARKTEN

76.9% [63.9, 86.3]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

Naleving Bemande kassa’s

77.4%

22.6%

Onbemande kassa’s

76.2%

23.8%

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

NALEVING LEEFTIJDSGRENS ZELFSTANDIGE SUPERMARKTEN INTERVENTIES Bij 5 van de 11 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (45.5%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0.0%).

Interventies n=11

Bij 0 van de 11 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 6 van de 11 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (54.5%). Dit leidde in 4 gevallen tot naleving (66.7%).

Van de 6 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 0 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0.0%). Van de 6 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100%), is er 4 keer nageleefd (66.7%).

45+0+55

54.5%

Bij 0 van de 11 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0.0%).

HULPMIDDELGEBRUIK

Naleving

45.5%

Geen interventie

100.0%

Leeftijd gevraagd

n.v.t.

ID gevraagd

Leeftijd & ID gevraagd

100+0

33.3%

n.v.t.

NIET NAGELEEFD

NAGELEEEFD

Hulpmiddelgebruik n=6

66.7%

Naleving

Hulpmiddel gebruikt

Geen hulpmiddel gebruikt

n.v.t.

66.7%

33.3%

100%

NALEVING Bij 4 van de 11 aankooppogingen is er nageleefd (36.4%). De naleving in 2021 is niet significant hoger dan de landelijke naleving in 2020 (27.9%). Er kan geen vergelijking worden gemaakt tussen de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en eerdere hotspotonderzoeken.

NALEVING ALCOHOL 2021 ZELFSTANDIGE SUPERMARKTEN

36.4% [15.2, 64.6]

NAGELEEEFD

NIET NAGELEEFD

CONCLUSIE Voor de verkoop van alcoholproducten geldt een leeftijdsgrens van 18 jaar. Het naleven van deze leeftijdsgrens houdt in dat een verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. In opdracht van de gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren is onderzoek gedaan naar de naleving van de leeftijdsgrens in 2021 in de regio Gooi en Vechtstreek. Aan de hand van mysteryshoponderzoek is de naleving van de leeftijdsgrens voor alcoholverkoop in 2021 vastgesteld met een gewogen totale nalevingscijfer en nalevingscijfers per verkoopkanaal. Ook is onderzocht in hoeverre verkopers interventies toepasten tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Daarnaast is onderzocht hoe de nalevingscijfers in de regio Gooi en Vechtstreek zich verhouden tot de landelijke nalevingscijfers.

NALEVING LEEFTIJDSGRENS 2021

INTERVENTIES IN HET LEEFTIJDSCONTROLEPROCES In het hoofdstuk ‘Resultaten’ is per verkoopkanaal gerapporteerd in hoeveel procent van de aankooppogingen er interventies zijn toegepast door de verkoper (het vragen naar leeftijd en/of naar een geldig legitimatiebewijs en/of het gebruiken van een hulpmiddel), inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Het vragen naar ID en het gebruiken van een hulpmiddel blijken belangrijke voorspellers voor naleving. Het gebruiken van een hulpmiddel bij de controle van het legitimatiebewijs leidde in dit onderzoek in alle gevallen tot naleving. Geen hulpmiddel gebruiken na het vragen naar ID leidde tot wisselende resultaten in de naleving.

CONCLUSIE In dit onderzoek is door middel van representatieve steekproeven de naleving per verkoopkanaal in kaart gebracht. Bij de meeste verkoopkanalen is de naleving hoger dan het landelijke gemiddelde. De uitkomsten van het onderzoek geven aanknopingspunten voor de verbetering van de naleving. In het volgende hoofdstuk worden hiervoor aanbevelingen gegeven.

In het mysteryshoponderzoek in 2021 is het gewogen totale nalevingscijfer voor de verkoop van alcohol 50.2%. De naleving bij alcoholverkoop loopt anno 2021 uiteen van 29.2% bij sportkantines tot en met 100% bij ketenslijterijen. Bij cafetaria’s is de naleving 50.0%. Bij horecagelegenheden is er een naleving van 43.6% geconstateerd. Bij borrelshops en zelfstandige slijterijen is de naleving respectievelijk 83.3% en 53.3%. Ketensupermarkten hadden in 76.9% van de aankooppogingen nageleefd en zelfstandige supermarkten 36.4%.

44

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

45

AANBEVELINGEN De gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Hilversum, Huizen, Laren en Wijdemeren bouwen aan een gezonde toekomst voor haar inwoners. Hierbij is verantwoorde alcoholverkoop van uiterst belang. De leeftijdsgrens dient om minderjarigen te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcohol. De gemeenten brengen in kaart waar mogelijk gezondheidsrisico’s ontstaan door onderzoek te laten doen naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop. Aan de hand van deze onderzoeksresultaten kan een passend beleid worden gevoerd. In dit hoofdstuk worden aanbevelingen toegelicht met als doel om de naleving van de leeftijdsgrens positief te beïnvloeden. De opgestelde aanbevelingen zijn aansluitend op: • de nalevingscijfers voortkomend uit het huidige onderzoek; • gedragswetenschappelijke expertise en ervaring in het veld; • het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol en Drugs 2021 t/m 2024; • de pijlers uit het Nationaal Preventieakkoord. Het eerste deel van de aanbevelingen richt zich op het bepalen van de inzet van risicogestuurd toezicht. Het tweede deel van de aanbevelingen hebben betrekking op het ondersteunen van verkopers bij de verbetering van de naleving.

BEPALEN INZET RISICOGESTUURD TOEZICHT Het risicogestuurd inzetten van preventie- en handhavingsactiviteiten is een belangrijk onderdeel in het Preventie- en Handhavingsplan 2021 t/m 202411. Dit houdt in dat de middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te kopen. In het plan wordt uitgelegd op welke manier de toezichtsfrequentie wordt bepaald. De aanbevelingen hieronder geven daarvoor enkele aandachtspunten.

Combinatie van nalevingscijfers met uitkomsten Jeugdkaartonderzoek Door de nalevingscijfers uit het huidige onderzoek te combineren met de uitkomsten uit het Jeugdkaart onderzoek in de regio uit 2019 is het mogelijk om te bepalen waar toezicht het best ingezet kan worden12. Dit staat ook zo beschreven in het Preventie- en Handhavingsplan. Het is wel van belang om enkele kanttekeningen te plaatsen bij deze combinatie. Allereerst heeft het huidige onderzoek niet plaatsgevonden bij de hotspots, maar bij representatieve steekproeven van alle verkoopkanalen. Er zullen dus ook locaties zijn bezocht die geen hotspot zijn. De naleving van de hotspots zou kunnen afwijken van de nalevingscijfers uit dit representatieve onderzoek en dus mogelijk tot andere conclusies kunnen leiden. Daarnaast zullen de uitkomsten van het Jeugdkaart onderzoek uit 2019 niet meer volledig actueel zijn. Jongeren die nu de leeftijd van 16 en 17 jaar hebben, hebben vanwege de coronacrisis weinig mogelijkheden gehad om locaties te bezoeken, bijvoorbeeld door de sluiting van horeca en sportkantines. Ondanks deze kanttekeningen helpen de inzichten uit het onderzoek bij het bepalen van de inzet van de toezichtscapaciteit. Het is

46

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

47

raadzaam om het Jeugdkaartonderzoek op termijn te herhalen om weer een actueel beeld te krijgen van de hotspots.

Risicogestuurde inzet van testkopermethode De gemeente Hilversum heeft in 2019 en 2020 geëxperimenteerd met de inzet van testkopers. In het Preventie- en Handhavingsplan is opgenomen dat deze methode vanaf 2021 zal worden ingezet in alle verkoopkanalen, nadat vooraf duidelijk over de methode is gecommuniceerd. Goed bestuurlijk draagvlak is bij het inzetten van de testkopermethode essentieel. Bij een waarschuwing of boete is het belangrijk dat bestuurders voet bij stuk houden, anders verdwijnt de effectiviteit van de methode. Verder is het bij de testkopermethode ook aan te raden om deze risicogericht in te zetten. Op de website van de handreiking Alcoholwet staan meer tips over de inzet van de testkopermethode. Klik hier om naar de website te gaan.

Inzichten uit pilots Vanuit het Nationaal Preventieakkoord zijn er verschillende pilots gestart in het kader van nalevingsverbetering13. De uitkomsten van deze pilots geven aanknopingspunten om het beleid aan te scherpen.

CBL pilot Bureau Objectief en het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) zijn begin 2020 gestart met een pilot voor de ontwikkeling van periodieke procescontroles. Het doel van de pilot is om het leeftijdscontrolebeleid van ketensupermarkten die goede nalevingsresultaten laten zien te vertalen naar een modelbeleid dat bij slechter presterende ketens kan worden geïmplementeerd. De beleidsvoering en de naleving worden vervolgens onderzocht. In het voorjaar van 2022 wordt er een verslag uitgebracht aan het Ministerie van VWS met een stappenplan voor gemeenten om in samenspraak

48

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

met ketens te werken aan de naleving van de leeftijdsgrens. Onderdeel van dit stappenplan is periodieke zelfcontrole, die veel ketenbedrijven zelf organiseren. In de CBL pilot is geëxperimenteerd met hoe de informatie die via de zelfcontroles wordt opgehaald gedeeld zou kunnen worden met toezichthouders en hoe daar afspraken over gemaakt kunnen worden. Een vereiste daarbij is dat de controles door een onafhankelijk bureau worden uitgevoerd. De ketens en de gemeente kunnen op basis van de zelfcontroles periodiek om tafel gaan om de cijfers te bespreken en met elkaar de afspraak maken om bij een bepaald nalevingsniveau terughoudender te zijn met het toezicht. Op die manier kan de toezichtscapaciteit efficiënt worden ingezet. In het huidige onderzoek scoren de ketens hoger dan andere verkoopkanalen. De ketensupermarkten zitten al een stuk dichterbij de doelstelling van 100% naleving in 2030 en de ketenslijterijen in dit onderzoek laten al een naleving van 100% zien13. De beschreven werkwijze kan een goede manier zijn om het zicht op de naleving in deze verkoopkanalen niet kwijt te raken, in ruil voor terughoudendheid in het toezicht, wat de efficiëntie ten goede komt. In de CBL pilot hebben ook zelfstandige supermarkten en cafetaria’s deelgenomen. Op basis daarvan wordt er ook een modelbeleid ontwikkeld dat geschikt is voor zelfstandig ondernemers.

Pilots in horeca en sport Hilversum In Hilversum zijn er in de horeca en bij sportkantines ook pilots gestart met periodieke controles en feedback. Wanneer deze pilots succesvol zijn, dan kan dit ook in andere regiogemeenten ingezet worden.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Gooi en Vechtstreek 2021

49

Ontwikkelingen bij onbemande kassa’s

Procesverlies

Steeds meer ketensupermarkten kiezen voor (uitbreiding van) onbemande kassa’s. In het huidige onderzoek is er geen verschil in de naleving tussen onbemande en bemande kassa’s. Door het hele land laten nalevingsonderzoeken echter wisselende resultaten zien. Vanwege de toename in het aantal onbemande kassa’s is het raadzaam om deze ontwikkeling in de gaten te houden.