Brief van Zonnestraal BV inzake Masterplan Zonnestraal
Tekst van het document
Van: Wouter Groote <info@urbanmind.nl> Verzonden: maandag 18 april 2022 13:26 Aan: Griffie-Hilversum <griffie@hilversum.nl> CC: 'Reyer van der Heyde' <r.vanderheyde@obidos.nl>; 'Roland Velthuyse' <r.velthuyse@obidos.nl> Onderwerp: Masterplan landgoed Zonnestraal Beste heer van Ruitenbeek, Afgelopen twee jaar is er hard gewerkt aan een nieuw Masterplan voor landgoed Zonnestraal. Afgelopen week is deze afgerond. Omdat een nieuw college nog niet geïnstalleerd is, willen wij graag aan u als griffier vragen of dit plan onder de aandacht kan worden gebracht bij de raad. Wij denken dat dit Masterplan (zie bijlage) van groot toegevoegde waarde kan zijn voor de ontwikkelingen aan de zuidwest- en zuidkant van de gemeente Hilversum. Het plan bouwt voort op de unieke geschiedenis en bijzondere waarden van dit (100 hectare groot) landgoed en speelt in op urgente vragen van deze tijd: vernieuwing in de gezondheidszorg waar preventie steeds belangrijker wordt, het belang van natuurbehoud en -ontwikkeling, het vieren van de diversiteit van ons cultureel erfgoed, sociaal en groen ondernemerschap, gezond voedsel en nieuwe natuurvriendelijke vormen van landbouw. Het Masterplan kent een groot draagvlak. Het plan is gemaakt samen met maatschappelijke ondernemers die op het landgoed gehuisvest zijn, waaronder Hilverzorg, het Centrum voor autisme en onderwijs en Tuinderij Landinzicht.
De thema’s, programmatische en ruimtelijke uitwerking is in nauwe afstemming met de gemeenten Hilversum en Wijde Meren, de provincie, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, Goois Natuurreservaat (GNR), Vitens en woningcorporatie Het Gooi en Omstreken tot stand gekomen. Alle partijen hebben het plan met veel enthousiasme ontvangen! Het landgoed is sterk verouderd en de directe omgeving van de Loosdrechtseweg tot aan het Vliegveld is sterk gefragmenteerd. Dit Masterplan biedt een unieke kans om de transformatie op een vernieuwende en ambitieuze wijze op te pakken, samen met alle initiatiefnemers en betrokken partijen die zich achter dit plan hebben geschaard. Wij denken met dit plan tevens concrete ideeën aan te reiken voor de verdere invulling van de omgevingsvisie en hiermee bij te dragen aan de ontwikkeling van Hilversum, dé tuinstad van Nederland. Met dit Masterplan geven we ook uitvoering aan het convenant dat in februari 2018 is afgesloten met de gemeente Hilversum en willen we een basis leggen voor de herziening van het bestemmingsplan. Wij gaan graag indien dat mogelijk is met de raad in gesprek (bijvoorbeeld in een beeldvormende sessie). Daarna willen we een groot publieksevent organiseren om met omwonenden en belanghebbende partijen het Masterplan nader te verdiepen.
We hebben het plan tevens toegezonden aan de formateur en de ambtelijke dienst (waarmee afgelopen 2 jaar is opgetrokken in de totstandkoming van het plan).
Ik hoor heel van u. Wouter Groote 0621583588 info@urbanmind.nl wouter@dehoorneboeg.nl Ps: Dit plan is in opdracht van de eigenaren van Zonnestraal opgesteld: Reyer van der Heyde en Roland Velthuyse. Ondergetekende is tevens zakelijk leider en rentmeester van Landgoed de Hoorneboeg en helpt Zonnestraal BV met de noodzakelijke transformatie.
NATUURLANDGOED ZONNESTRAAL de plek voor meer balans in je leven
CONCEPT MASTERPLAN
Gebiedsconcept
OUDE WAARDEN, NIEUW CONCEPT
01
GEBIEDSCONCEPT
10
SENSE OF PLACE
Zonnestraal wordt een plek waar mensen gezonder, gelukkiger en langer leven. Toen het
SENSE OF NATURE
vernieuwing in de gezondheidszorg. Wij willen op die unieke geschiedenis voortbouwen.
cultuurhistorie
22
landschap
32
Gezondheidszorg is meer dan het genezen van mensen. Preventie voor het lichaam én de geest wordt steeds belangrijker. De hedendaagse mens heeft behoefte aan een
SENSE OF HEALTH
betekenisvol leven en natuur en kan dat op ons natuurlandgoed vinden. Wij hebben de
ONTWIKKELSTRATEGIE
leefstijl met alle kennis, experimenten en behandelingen die daar voor nodig zijn. Een
programma
44
wereldberoemde sanatorium in 1928 gebouwd werd, was Zonnestraal de bakermat van
ambitie om het landgoed weer naar de top te brengen als plek voor een ’rebalancing’ ontspannen plek waar iedereen welkom is!
’Blue Zones’ zoals Okinawa (Japan), Ikaria (Griekenland) en Loma Linda (USA) vormen onze inspiratiebron. Dat zijn plekken waar mensen gezonder en gelukkiger leven dan ergens anders. De bewoners worden hier in goede gezondheid oud, zonder mentale aftakeling en chronische ziekten. Menselijk contact tussen familie, geliefden en vrienden, de nabijheid van natuur en vers plantaardig voedsel, bij voorkeur zelf geteelt, maken het verschil. Ook beweging is belangrijk maar dan vooral als vanzelfsprekend onderdeel van dagelijkse activiteiten zoals wandelen en tuinieren. Op Okinawa noemen ze dat Ikigai: het geluk altijd bezig te zijn.
Blue Zone Okinawa 1
gebiedsconcept
Zonnestraal is de perfecte plek
geleden verder is verslechterd. De traditionele landbouw op de enggronden put de bodem uit. Vrijlopende honden
Zonnestraal is een groene oase net buiten Hilversum. Het landgoed is bijna 100 hectare groot en ligt op fietsafstand van Amsterdam en Utrecht. Daar wonen zo’n 2,5 miljoen mensen die in toenemende mate behoefte hebben aan verbinding en natuur in een authentieke omgeving. Zonnestraal biedt dat. Het landgoed heeft een rijke geschiedenis die begint bij de aanleg van de bossen, de heidevelden en agrarische enggronden. Het gevarieerde landschap trekt van oudsher stedelingen aan. Weg van de stad, met schone lucht, natuur en inspirerende
verstoren vogels en andere dieren op het terrein. Links en rechts ligt asfalt waar te hard gereden en lukraak geparkeerd wordt. In een poging om het tij te keren zijn er destijds delen van het landgoed verkocht om de beheerlasten te drukken. De bunkerwoningen aan de kant van de Rading zijn daar een voorbeeld van. Verder verrees er nieuwbouw die de oorsponkelijke structuur heeft
Beeld op het hoofdgebouw
aangetast. Het gevolg is dat het landgoed bij vlagen niet alleen een versleten maar ook een gefragmenteerde indruk maakt.
architectuur. Dat werkt tot op de dag van vandaag. Verschillende maatschappelijk gedreven ondernemers
ens
ontplooien op het landgoed initiatieven op het gebied van preventieve gezondsheidszorg, speciaal onderwijs en
emb le
regeneratieve landbouw. De transformatie van Zonnestraal tot een natuurlandgoed is daarom geen verre toekomst, de transformatie is al begonnen!
Toe aan een nieuwe toekomst
Het voormalige sanatorium van de architecten Jan Duiker
De geschiedenis van het bosgebied met haar kenmerkende
en Bernard Bijvoet verkeert dankzij de nieuwe eigenaren
lange lijnen gaat terug tot de 16e eeuw, een goede reden
wél in perfecte conditie. Het programmatische thema dat
om het zoveel mogelijk met rust te laten. Het bos krijgt
de verschillende ondernemers en initiatieven in het complex
op die manier de kans om uit te groeien tot een groot
zou moeten verbinden komt echter onvoldoende uit de
’loof- en naaldbos van de droge grond’. Niet voor de
verf. Dat is jammer, want Zonnestraal is te bijzonder om
houtkap, zoals vroeger, maar voor wat er vandaag de
als een ’gewoon’ bedrijfsverzamelgebouw te fungeren.
dag nog veel harder nodig is: biodiversiteit, schone lucht,
Bovendien zijn de energie- en onderhoudskosten van dit
grondwater, koelte en ’carbon capture’. Het bos biedt ook
soort modernistische monumenten hoog. Zou er leegstand
stilte, dat andere schaarse goed in een wereld die steeds
optreden, dan staat de financiële zefredzaamheid van het
sneller en vluchtiger wordt. Je kunt op het natuurlandgoed
landgoed als geheel subiet onder druk.
rustig ademhalen en jezelf zijn, dé voorwaarde voor een rebalancing leefstijl.
Zonnestraal heeft, alle positieve initiatieven ten spijt, nog veel meer liefde en aandacht nodig. De afgelopen decennia was er weinig geld voor regulier onderhoud van het landschap en de buitenruimte. De bosopstanden langs
Een landgoed is de historische eenheid tussen landschap,
de open enggronden aan de Rading zijn niet gezond, een
routes, gebouwen, gebruik en eigendom dat in principe
situatie die tijdens de droge zomers van een paar jaar
2
zichzelf bedruipt.
Het masterplan in een notendop
Het vervangen van zieke bomen in de bosrand langs de
We herstellen het héle landgoed en doen dat aan de hand
enggronden vormt een uitgelezen moment om de héle
van een nieuw concept: Natuurlandgoed Zonnestraal, de
overgang tussen bos en agrarisch gebruik onder de loep
plek voor meer balans in je leven. De historische wortels
te nemen. We gaan terug naar het historische patroon
van de plek en de natuur spelen daarbij een wezenlijke rol.
van kleine akkers met wisselteelten waar gezond voedsel
3
sense of place sense of nature
cultuurhistorie
DUIKER’S ENSEMBLE
DE WAARDE VAN NATUUR
TE DROOG EN TE NAT
HET ROMANTISCHE BOSGOED
FLIEGERHORST
REGENERATIEVE LANDBOUW
SYMBIOTISCH ONTWERP
sense of health
landschap programma
gebiedsconcept
EMTINCKSBOS
4
VRIENDEN VAN DE PAMPAHOEVE
LIFE SCIENCE CENTER
voor het landgoed wordt geprodueerd zonder dat daarbij
destijds al over te hebben nagedacht. Hij tekende een
de bodem uitgeput raakt. We noemen dat regeneratieve
hoofdgebouw plus niet twee maar vier paviljoens die samen
landbouw die hier geleidelijk in het bos overgaat. Zo’n
een landschappelijke heidetuin omarmen, een zonnige plek
overgangszone of ’zoom’ bestaat uit ruige grasvegetatie,
waar ook kwetsbare mensen in alle rust en met voldoende
nu en dan een poeltje en een mantel van kruiden en
privacy aan hun leefstijl en gezondheid kunnen werken. Wij
struiken met daarachter een mix van vruchtdragende bomen
zijn gegrepen door zijn tekening en gaan samen met de
als opmaat naar de echte woudreuzen. Het resultaat
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de vakwereld
is een gevarieerde habitat voor planten en dieren, van
onderzoeken hoe je de twee ontbrekende paviljoens op een
onschatbare waarde voor een landbouw die niet tegen,
hedendaagse manier zou kunnen vormgeven.
maar juist mét de natuur werkt. Op de overgang van het bos en de Grote Eng ligt
het bunkerdorp, een aantal versterkte twee-onder-een-kap
landhuis De Pampahoeve en de nieuwe food hangar, een
woningen uit de oorlog die zich van de omgeving afkeren.
geweldige plek voor kleinschalige activiteiten die bezoekers
Wij maken deze locatie tot een onlosmakelijk onderdeel
samenbrengen rond natuur, cultuur en gezond voedsel.
van het landgoed, net zoals het vroeger was. Iedereen
Zorgorganisatie HilverZorg wil in de noordwesthoek van het
moet zich hier welkom voelen; de huidige tendens tot
landgoed een nieuwe open woonvorm voor dementerende
verrommeling, verschraling en privatisering wordt gestopt.
ouderen realiseren. De huidige locatie nabij het landhuis
We zien mogelijkheden om op goed gekozen plekken losse
wordt teruggegeven aan de natuur, de oorspronkelijke
bebouwing toe te voegen waardoor de huidige achterkanten
romantische padenstructuur rijgt bestaande én nieuwe
richting het landschap voorkanten worden. Een uitgelezen
’bosjuwelen’ aan elkaar.
kans voor maatschappelijk bevlogen initiatiefnemers die van
Duiker’s modernistische ensemble wordt weer het toonaangevende kennis- en behandelcentrum wat het
THUIS OP HET LANDGOED
SLOW MOTION
De Kleine en Grote Eng worden van elkaar gescheiden door
eens was. Studenten, jonge onderzoekers, instellingen en
het natuurlandgoed houden en er iets bijzonders op het gebied van duurzaam en gezond wonen, werken, leren en samenleven aan willen toevoegen.
bedrijven werken in dit centrum aan oplossingen die de
Het verschuiven en toevoegen van groen en programma
traditionele hokjes overstijgen: lichaam én geest, genezing
vraagt om een andere kijk op mobiliteit. Lopen en fietsen
én preventie, regulier én experimenteel. Dat gebeurt
zijn gezond en krijgen prioriteit. Langs de Rading komt
steeds vaker ook in de buitenlucht. Duiker bleek daar
een veilig, vrijliggend voetpad op de grond van het
5
gebiedsconcept
Herstellen romantische bospaden
landgoed. De centrale boslaan verandert in een fietsen voetgangersvriendelijk welkom waar de auto te gast is. Daarnaast komt er minimaal één comfortabele Een nieuw thuis voor Hilverzorg
fietsverbinding die je in minder dan 15 minuten naar de
Versmallen centrale boslaan
Kerkbrink en Station Hilversum brengt. De bus kan daar niet tegenop. Daarom is het beter om die niet meer de omweg door het bos te laten maken. In plaats daarvan realiseren we een aantal strategisch gesitueerde E-mobility hubs. Bewoners, ondernemers en hun gasten parkeren daar
Tuinieren op Kleine Eng Fietsroute Hilversum-Nieuw Loosdrecht
of, en dat is nog veel beter, maken gebruik van allerhande vormen van deelmobiliteit. Sharing is caring, helemaal Zonnestraal!
Samenleven in een dorp op het landgoed
g
din
Ra
Kansen in de omgeving
Aanleg ecologische ‘zoom’
De gemeente Hilversum werkt aan een omgevingsvisie voor
Kunstzinnig bosjuweel! Lange lijnen koesteren
dé tuinstad van Nederland. Wij geven daar in dit masterplan voor ons natuurlandgoed alvast invulling en kleur aan. Ook zien we kansen net buiten ons terrein. Die willen we onder het motto ’De Groene Rading’ onderzoeken en waar mogelijk
Ruimte voor fietser en voetganger op de Rading
E-Mobility Hub
Top in gezondheidszorg
De nieuwe food hangar
verzilveren, samen met onze buren en andere partners in de zuidwestflank van Hilversum. Groene Rading: Zonnestraal - Raabos
Regeneratieve landbouw op Grote Eng
De Pampahoeve voor ontmoeting
De Loosdrechtseweg vormt een barriére in de ecologische en recreatieve verbinding richting het Raabos en
Ontwerponderzoek 4e en 5e paviljoen
Kerkelanden. De warrige ontsluiting via de Van Ghentlaan, ruimtelijke fragmentatie en versnipperd eigendom maken het er niet beter op. Om dit structureel op te lossen is er
6
7
gebiedsconcept
meer samenwerking nodig. En een gemeenschappelijke visie
Bij het maken van het masterplan hebben we dankbaar
van alle stakeholders.
gebruik gemaakt van de input van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de provincie Noord-Holland, het
Groene Rading: Zonnestraal - Nieuw Loosdrecht
Waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeentes
De waterwinlocatie aan de overzijde van de Rading vormt een barriére in de fysieke en sociale verbinding met Nieuw Loosdrecht. De winning blijft echter belangrijk
D
e
G
meest betrokken buren: het Goois Natuurreservaat (GNR),
r
Buitenplaats De Hoorneboeg, Vitens en woningcorporatie
oe
voor de lokale waterhuishouding en de regionale
Hilversum en Wijdemeren. Verder is overlegd met onze
Rading ne
drinkwatervoorziening. Een gedeeltelijke openstelling voor duurzaam medegebruik behoort wellicht wel tot de mogelijkheden. Groene Rading: Zonnestraal - Vliegveld Hilversum Aan de overkant van de Noodweg lonkt het vrijgekomen
we staan pas aan het begin van een lang traject waarin we het masterplan verder uitwerken en deelprojecten realiseren. Al die tijd staat de deur voor jullie open en de
willen waarmaken. Voor Hilversummers die zich betrokken
de natuur van De Groene Rading door te trekken tot
voelen. Voor omwonenden met vragen of een idee. Want we
aan het vliegveld. Maar pas op met slopen. De stoere
doen het samen.
loodsen uit de Koude Oorlog komen voort uit de resten
Zonnestraal onderdeel van was.
woningen op het landgoed is. Zijn we uitgepraat? Nee, want
koffie klaar. Voor inspirerende ondernemers die hun droom
MOB complex, een geweldige kans om het landschap en
van de Fliegerhorst, een stuk militair verleden waar ook
Het Gooi en Omstreken die eigenaar van de meeste
Met hen bespreken we hoe zij zich hier zouden kunnen doorontwikkelen. Daarnaast zijn er ondernemers die zich graag nieuw op het landgoed willen vestigen zoals
We doen het samen
NOWSCHOOL, Saluto Genese / Centrum voor Integrale Zorg en Walhallab. Dergelijke initiatieven passen weliswaar
Natuurlandgoed Zonnestraal is een ontwikkeling voor en door maatschappelijk gedreven ondernemers, echte doeners met een vernieuwend initiatief dat past bij het concept van ons landgoed. Een aantal van hen is nu al op het terrein actief. Denk aan ACIC / Centrum voor autisme en onderwijs, het Bosjesfestival, HilverZorg, Gezondheidscentrum Ingang Ken de herkomst van je drinkwater met de ’Water uit Lokale Bron’ campagne van Vitens.
8
15, Life Guard, OREC Fysiotherapie en Tuinderij Landinzicht.
perfect binnen het concept maar niet altijd binnen het vigerende bestemmingsplan. Het voorliggende masterplan fungeert daarom tevens als onderlegger voor een nieuw bestemmingsplan of ’omgevingsplan’ waarin de vestiging van dergelijke toekomstgerichte initiatieven mogelijk wordt gemaakt.
Stadsfonds Hilversum ondersteunt Natuurlandgoed Zonnestraal met een financiële bijdrage.
9
cultuurhistorie
SENSE OF PLACE Zonnestraal was een belangrijke inspiratiebron voor de Finse architect Alvar Aalto, de vader van een moderne architectuur die humaan en duurzaam is. In het landgoed zijn er ook nog andere cultuurhistorische tijdslagen te vinden die tot op de dag van vandaag terug te vinden zijn: Emtincksbos, De Pampahoeve, Duiker’s Ensemble en Fliegerhorst. Het samenspel tussen deze tijdslagen geeft het landgoed haar gevoelsmatige rijkdom. oudste bosbouwgebieden in de regio. Emtinck legde tevens
EMTINCKSBOS
een geometrisch patroon van brandgangen en bospaden aan
Bosbouwgeschiedenis in het Gooi
waarover het hout kon worden afgevoerd. Dit patroon (’de Het landgoed ligt op de flanken van de stuwwal, de
ruit’) bepaalt nog altijd de landschappelijke hoofdstructuur.
overgang van hoog naar laag, droog en nat, zand en veen. In de middeleeuwen was hier het Gooiersbos dat door
aan de centrale boslaan Die is later gesloopt om plaats
houtkap steeds kleiner werd. In 1683 kocht Simon Emtinck de grond. en begon met herbebossing ten behoeve van de houtproductie. Dat maakt Zonnestraal tot een van de
enggronden
Bebouwing was er niet, behalve het houtvestershuisje
te maken voor iets nieuws dat op zijn beurt ook weer gesloopt werd. Het huidige huisje herinnert aan deze eerste bebouwing op het landgoed. oude bosgroeiplaats
groene randzone
10
Rijke bodemmix in de enggronden
0 m
Hoge zandgronden van de stuwwal
Hilversum
Nieuw Loosdrecht
Veen (natte grond)
Rading (historische provinciegrens)
11
sense of place
handelaar in Argentijns ruudvlees een fortuin vergaarde. Het landhuis in Engelse neotudorstijl staat er nog altijd, maar het later gebouwde verpleeghuis heeft de bijzondere landschapstuin zwaar aangetast. Die bestond oorspronkelijk uit romantisch kronkelende paden die een reeks ’bosjuwelen’ of ’follies’ aaneenrijgen, prachtig te zien op de kaart uit 1919.
De kaart uit 1827 toont de lange, rationele lijnen in het bos. Vergelijk dat eens met de onregelmatige schapenpaden over de heide en de ’round and round’ vormentaal op de De Hoorneboeg, de buitenplaats die vlakbij Zonnestraal ligt.
De engronden hoorden er toen al helemaal bij. De bodemgesteldheid was slecht, een mengeling van turf en zand die met een dikke laag schapenpoep toch enigzins vruchtbaar werd. Boeren verbouwden hier boekweit, rogge, aardappelen, knollen en gerst. Dat bood een gevarieerde aanblik, zeker in vergelijking met gras en mais dat hier tegenwoordig groeit.
Boekweit is zelfs in het wapen van Hilversum afgebeeld. Het was bijna verdwenen maar langzamerhand vindt het zijn weg terug in de keuken én in het Gooische bier.
VILLA PAMPAHOEVE (1911)
De bosjuwelen hebben een nieuwe betekenis gekregen door
Rijksmonument ID: 522754
het jaarlijkse Bosjesfestival. Iedereen is welkom op dit
Het houten Landhuis 'De Pampahoeve' in Engelse Landhuisstijl is omstreeks 1911 gebouwd in opdracht van Smidt. Het huis is als bouwpakket van de firma Boulton & Paul Ltd. uit Ipswich, Engeland, geïmporteerd. In 1919 is het landhuis in gebruik genomen als directeursvilla en onderkomen voor de eerste patiënten van het sanatorium en de nazorgkolonie Zonnestraal.
jaarlijkse evenement waar mensen genieten van een avond vol muziek, eten en gemeenschap.
Het landhuis ligt ten noordwesten van het sanatoriumcomplex met de voorgevel naar het noordoosten georiënteerd. Voor het pand bevindt zich een open ruimte met een cirkelvormig grasperk. Aan de achterzijde een eenvoudige tuinaanleg met door bomen en struiken geflankeerd gazon en een klein vierkant bassin. Het houten landhuis “Pampahoeve” is van algemeen belang vanwege de architectuur- en cultuurhistorische waarde als nagenoeg gaaf bewaard voorbeeld van een in 1911 als bouwpakket geïmporteerd houten landhuis in Engelse Landhuisstijl en als eerste in gebruik genomen onderdeel van het complex Zonnestraal. De neotudorstijl is een romantische interpretatie van de middeleeuwse tudorstijl die een hoogtepunt aan populariteit tussen 1910 en 1940 had. Deze huizen, met hun ontelbare materialen, massief metselwerk, uitgebreide vormen en versieringen waren duur om te bouwen en daarom vooral populair bij welgestelde eigenaars.
DE PAMPAHOEVE Het Romantische Bosgoed Frederik Smidt was van 1811 tot 1918 eigenaar. Hij noemde zijn nieuwe houten landhuis naar de pampa’s waar hij als
12
13
sense of place
DUIKER’S ENSEMBLE Social design avant la lettre Sanatorium Zonnestraal is méér dan een hoogtepunt
ICOON VAN HET NIEUWE BOUWEN De rationele functionaliteit komt in de architectuur tot uitdrukking.
van het Nieuwe Bouwen, de architectuurstroming uit de jaren ’20 van de vorige eeuw die streefde naar een zuivere vormentaal zonder opsmuk, functionaliteit en innovatie door het toepassen van nieuwe technieken. Het paste perfect bij de sobere ethiek van de sociaal-
BETON, GLAS EN STAAL Het slanke betonskelet creëert een sensatie van ruimte, licht en openheid.
democratische arbeidersbeweging zoals de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond, opdrachtgever voor het sanatorium waar hun leden in het midden van de Gooise natuur konden genezen van tuberculose. Maar ADAMAS
genezing sec was niet voldoende, de diamantbewerkers Landhuis De Pampahoeve met daar omheen tuinen en een slingerend bospad dat de ‘bosjuwelen’ verbindt.
werden klaargestoomd voor een terugkeer naar de harde
Ook de diamantslijperij was bedoeld als leerbedrijf maar bleef onvoltooid.
realiteit buiten het terrein. Je ziet dat terug in de opzet van het architectonische ensemble. Daar zit een bepaalde ’flow’ in.. De diamantbewerkers kwamen ziek aan bij het hoofdgebouw en werden daar gescreend. Bleek iemand echt te ziek, dan werd hij eerst in de ziekenboeg bij de entree opgelapt. De anderen konden direct door naar
WERKPLAATSEN Patiënten pakten de draad van het normale leven zo snel mogelijk op.
één van de paviljoens met individuele kamers. Die lagen heerlijk op de zon, je kon de ramen zelf open doen en de sobere esthetiek maakte dat het allemeel gemakkelijk schoon te houden was. Eenmaal een beetje opgeknapt, konden de patiënten elkaar ontmoeten en moed inspreken
ALTIJD BUITEN Het kuren gebeurde zoveel mogelijk buiten, bijvoorbeeld in deze hutten.
in de eet- en feestzaal in het hoofdgebouw die uitkeek over de heide. De arbeidstherapie bestond uit wandelen,
14
15
sense of place
SANATORIUM ZONNESTRAAL (1926-1934) Rijksmonument ID: 46771 Zonnestraal bestaande uit een hoofdgebouw en twee paviljoens, waarin te weerszijden van een conversatiezaal, twee ziekenafdelingen voor elk 25 patiënten waren geprojecteerd, alles tot stand gebracht in een voor het Nieuwe Bouwen kenmerkende stijl naar ontwerp van J. Duiker en B. Bijvoet.
Werkplaatsen
De gebouwen, waarin uitsluitend geometrische vormen in nauwgezet berekende maten zijn aangewend, zijn geheel geconstrueerd uit gewapend beton, dat witgepleisterd is, met glas en staal, met toepassing van vrijstaande kolommen die aan de bovenzijde van afgeschuinde verzwaringen zijn voorzien. De onversierde vlakke gevels bevatten over de gehele lengte tot het plafond en tot de hoekpunten doorlopende ramen, gevat in oorspronkelijk blauw geverfde stalen sponningen, op subtiele wijze varierend in grootte. Ook de deuren bestaan geheel uit glas, gevat in stalen sponningen. De samenstel van gebouwen is op internationaal niveau exemplarisch voor het Nieuwe Bouwen wegens de geheel op de oorspronkelijke bestemming van het geheel, sanatorium met voor- en nazorg-inrichting, en arbeidstherapie waarbij het bewegen tot uitgangspunt heeft gediend, en waarbij bepaalde vormen welbewust zijn herhaald om zo visueel een verbinding te leggen tussen ruimten met eenzelfde gebruik.
Hoofdgebouw
De Pampahoeve ADAMAS
Paviljoens
16
17
sense of place
ratjetoe van noodgebouwen. Die zijn inmiddels bijna allemaal afgebroken..De technische staat van het rijksmonument in wording holde intussen achteruit, maar door de inzet van
Vliegveld Hilversum had in 2017 een primeur: electrisch vliegen met de Pipistrel Alpha Electro, een stil en ultra-effciënt 2-zits lesvliegtuig Zo komt er uit de militaire geschiedenis toch nog iets
echte liefhebbers zijn het hoofdgebouw met paviljoens, de
waar je vrolijk van wordt.
werkplaatsen en het dienstbodenverblijf gerestaureerd. Alleen de nazorgwoningen, inmiddels verkocht, staan er nog wat treurig bij.
FLIEGERHORST Basis voor militaire activiteiten
Het bunkerdorp onttrekt zich de laatste jaren een beetje aan het landgoed, hoewel het daar vanuit cultuurhistorisch perspectief wel onderdeel van is.
De Tweede Wereldoorlog betekende een abrupt einde van de idealistische tijd. De oorlog heeft sporen achtergelaten
Het ensemble is niet compleet want het 4e en 5e paviljoen zijn nooit gebouwd.
op het landgoed en ook daar moeten we iets mee, want cultuurhistorie gaat nu eenmaal over de ups én downs. De betonnen plaat vlakbij de huidige dierenweide verwijst
hééél veel wandelen, werken in de moestuin en een ander
zijn nooit verder dan de tekentafel gekomen. Maar er is
naar de hangar die hier ooit stond. Daar werden Duitse
vak leren in de werkplaatsen. Was iemand klaar voor een
meer. Wij kennen het ensemble als een hoofdgebouw met
militaire vliegtuigen voor het nabijgelegen vliegveld
terugkeer naar de samenleving, dan verbleef hij (het waren
twee paviljoens. Duiker en Bijvoet tekenden echter ook een
geassembleerd. De officieren bivakeerden in het bunkerdorp
in eerste instantie alleen mannen) nog enige tijd in de
4e en 5e paviljoen die de heidetuin zouden omarmen. Een
dat nog volledig intact is. Het bestaat uit 24 twee-onder-
nazorgwoningen bij de entree van het landgoed om zich ook
intrigerende gedachte omdat er dan een halfbesloten, semi-
een-kapwoningen die er uitzien als boerderijtjes, bedoeld
mentaal daarop voor te bereiden.
private buitenruimte was ontstaan waar patiënten zich niet
om Geallieerde piloten te misleiden. Door de versterkte
bespied wanen.
betonnen constructie zouden die met gemak een bominslag
Het ensemble is niet helemaal uitgevoerd zoals de ontwerpers het in hun hoofd hadden. Het oorspronkelijke
De architecten hadden het sanatorium nooit voor de
plan voorzag in een diamantslijperij, bedoeld voor patiënten
eeuwigheid bedoeld. Het tbc onderzoek vorderde snel en de
die hun oorspronkelijke vak weer wilden oppakken. Door het
algemene verwachting was dat het gebouw binnen 20 jaar
uitbreken van de Tweede Wereldoorlog is het casco nooit
niet meer nodig zou zijn. Niets bleek minder waar. Na de
afgemaakt en later afgebroken. De ideeën voor een school
oorlog werd het een algemeen ziekenhuis omringd door een
overleven. Eén blokje met twee woningen heeft een andere architectuur; dat was oorspronkelijk als casino bedoeld. Het bunkerdorp lijdt onder verrommeling en privatisering. Bewoners zetten allerhande bouwsels neer en parkeren in het bos. Jammer, want het is wél een gemeentenlijk monument.
18
19
sense of place ONTWIKKELPRINCIPES
1.
We herstellen de eenheid van het landgoed
2.
We vieren de diversiteit van het cultureel erfgoed
3.
We durven weer vernieuwend te zijn
* Alles wat we doen gebeurt vanuit één dragend idee voor het hele terrein: Natuurlandgoed Zonnestraal, kennis, experimenten en behandelingen voor een gezond hoofd én lichaam.
* Het samenspel tussen de vier tijdslagen bepaalt het DNA van de plek. De lagen Emtincksbos, De Pampahoeve, Duiker’s ensemble en Fliegerhorst zijn voor ons even belangrijk.
* Naast het herstellen van de romantische padenstructuur met de oude bosjuwelen, voegen we in het hart van het landgoed ook een nieuw, kunstzinnig en circulair bosjuweel toe.
* Het productieve potentieel van bos, heide en enggronden wordt, zoals dat op een landgoed betaamt, ten volle benut. Dat wordt nergens anders zo goed zichtbaar als op de enggronden.
* Na de enorme inzet voor het sanatorium is het nu tijd om net zoveel liefde en aandacht aan de geschiedenis van het gevarieerde landschap, het landhuis en de militaire artefacten te besteden.
* Met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de vakwereld onderzoeken we de (her)bouw van de diamantslijperij en de twee ontbrekende paviljoens op een hedendaagse manier.
* We lopen niet weg voor complexe ontwikkelopgaves zoals de verhuizing van het verpleeghuis die het mogelijk maakt om het Romantische Bosgoed te herstellen en de reïntegratie van het Bunkerdorp.
* Er is één plek waar de verschillende tijdslagen elkaar letterlijk raken: omgeving van De Pampahoeve. Dat maken wij tot het vanzelfsprekende hart van het hele natuurlandgoed.
* De bunkerwoningen verdienen een duurzame restauratie en gebruik als hart van een community. Op de iets verderop gelegen betonplaat verrijst een nieuwe hangar met een toekomstgericht programma.
20
21
landschap
SENSE OF NATURE Het natuurlandgoed is 99,2 hectare groot en daarvan is 83% groen. Dat is veel maar het kan altijd beter. In het plan komt er ruim 3 hectare groen en water bij en wat nog belangrijker is: we verbeteren de landschappelijke en ecologische kwaliteit van de verschillende landschappen op het terrein. We prijzen ons rijk met het bos, de heide en de enggronden en voegen daar een nieuw landschapstype aan toe, namelijk de voedselrijke en biodiverse ’zoom’ als overgang tussen bos en eng. Want diversiteit is niet alleen goed voor mensen maar ook voor planten en dieren.
DE WAARDE VAN NATUUR
terrein, waaronder de boomklever, fluiter, groene specht en kleine bonte specht. De heide is de habitat van de
Het licht geaccidenteerde terrein is onderdeel van het Natuur Netwerk Nederland (NNN). Tevens is het onderdeel van het Bijzonder Provinciaal Landschap Het Gooi. Het
levendbarende hagedis, de veldkrekel en het hooibeestje. Het is tevens van betekenis voor dassen die vlakbij De Hoorneboeg een burcht hebben.
bos is een ”dennen-, eiken- en beukenbos van de droge grond” met aan de zuidkant een stuk heide die naar de Zonneheide van het Goois Natuurreservaat loopt. Je vindt er de douglasspar, grove den, eik, beuk, berk, lijsterbes,
boomklever
ratelpopulier en vuilboom. Op de heide kun je pilzegge, bochtige smele, heidespurrie, tandjesgras, brem en het grijs kronkelsteeltje vinden. Acht vogelsoorten broeden op het
22
23
sense of nature
Het bos is de afgelopen eeuw nooit tot volle wasdom Langs het hele gebied tussen de grote en kleine eng en de centrale as zijn verschillende bosverjongings zoekgebieden aangewezen. Zie ”Staro (2009): Beheer- en herstelplan Landgoed Zonnestraal 2010 - 2019” voor verder lezen.
gekomen. Amsterdammers kapten het in de Hongerwinter van 1944 leeg. Het huidige, bij vlagen ’sprieterige’ karakter van het bos danken we aan de grootschalige kap die hier 20 jaar geleden heeft plaatsgevonden. Daar komt nog bij dat de schorskever op het landgoed huishoudt, vooral in de bosopstanden langs de enggronden. De kever tast volwassen naaldbomen aan die door uitdroging zijn aangetast. Kortom: er is volop ruimte voor verbetering van de ecologische waarde. Dat doen we door het grootste deel van het terrein rust te gunnen. Bezoekers met honden blijven welkom, mits de trouwe viervoeter is aangelijnd en de andere dieren niet verstoort. Mountainbikers volgen de gebaande paden. Het bosbeheer is terughoudend, gericht op meer variatie aan bomen en struiken die passen bij de beheertypen ”dennen-, eiken en beukenbos” en ”droge heide”. Selectieve kap kan nodig zijn om de bijzondere open plekken op het terrein ook echt open te houden en om de dominantie en verschraling door een enkele soort (douglasspar, beuk) te voorkomen. Verder koesteren we de historische boslanen en verjongen we waar nodig de laanbeplanting van beuken die her en der gefragmenteerd en in slechte conditie is. De landschapsstructuur in het hart van het natuurlandgoed is zwak.
Door een herschikking van de gebouwen, wegen en parkeerterreinen tussen De Pampahoeve en het sanatorium gaan we de versnippering te lijf en lukt het
24
25
sense of nature
ons om een flink stuk bos toe te voegen. De aanleg van
is een middel om dat te bereiken. Bij deze manier van
een zoomvegetatie op de overgang van het bos en de
boeren staat de kwaliteit van de bodem centraal. Een
enggronden is nog zo’n groot groen project. De aangetaste
gezonde bodem, met alles wat er in leeft, zorgt voor
naaldbomen maken plaats voor een halfopen en gevarieerde
plantengroei, regulatie van koolstof in de bodem, een
bosrand met een ruige grasvegetatie, nu en dan een poeltje
goede waterhuishouding en het in gang houden van
en een mantel van kruiden en struiken met daarachter
nutriëntenkringlopen. Zo werken planten van nature samen
een mix van vruchtdragende bomen als opmaat naar de
met schimmels en bacteriën om voedingsstoffen uit de
echte woudreuzen. Het terrein wordt op die manier nòg
bodem of de lucht beschikbaar te maken voor de plant.
relevanter voor diverse faunagroepen zoals zoogdieren,
Bodemdieren als regenwormen zorgen voor verwerking
broedvogels en dagvlinders.
van plantenresten en opbouw van organisch materiaal, en dragen door hun gegraven gangen bij aan een goede
omvang landgoed
99,2 ha
waterhuishouding. Gezond en veilig voedsel produceren zonder dat daarvoor kunstmest en pesticiden nodig zijn, op
huidige situatie
nieuwe situatie
bos en zoom
64,6 ha
69,2 ha
heide
2,8 ha
2,8 ha
enggronden
14,9 ha
13,5 ha
verharding & gebouwen
6,4 ha
4,7 ha
erven & tuinen
10,5 ha
9,0 ha
ons natuurlandgoed gaat het gebeuren!
TE DROOG EN TE NAT
”Zo ondersteunt een tuin het ontvangen van zorg”
De drie warme, droge zomers van een paar jaar geleden
Hedy d’Ancona-prijs voor excellente zorgarchitectuur 2016
drukten ons op de feiten: het klimaat wordt steeds extremer. Op het landgoed is hevige regenval niet zozeer een probleem; het grondwater ligt relatief diep en de
REGENERATIEVE LANDBOUW
bodem is goed doorlatend. Steek je de Rading over naar
Kijken we naar het huidige gebruik van de enggronden
Nieuw Loosdrecht dan is het een ander verhaal. Het dorp
(gras, mais, coniferen), dan is de ecologische waarde
ligt feitelijk in het natte veenweidegebied waar het pompen
gering. De reguliere landbouw heeft de bodem letterlijk
of verzuipen is, zeker omdat het gebied met bodemdaling
uitgeput. Dat is spjtig, want op deze bijzondere plek
te kampen heeft. Vitens wil op haar locatie aan de Rading
tegen de bosrand zou een patchwork van kruiden- en
drinkwater blijven winnen. Dat is in de huidige situatie ook
faunarijke akkers kunnen ontstaan. Regeneratieve landbouw
een must. Zou je de pomp uitzetten dan staan onze buren
26
27
sense of nature
Symbiotische architectuur schept meer ruimte voor mens, plant en dier.
Symbiotische architectuur doet het onderscheid tussen binnen en buiten verdwijnen.
in no time onder water. Water dat wij gek genoeg goed
waar het zich veel beter in de cultuurhistorische en
zouden kunnen gebruiken. Het natuurlandgoed verdroogt en
landschappelijke structuur voegt. Daar gaan we de symbiose
de vegetatie lijdt daaronder. Het illustreert de complexiteit
tussen bestaand en nieuw, natuur en architectuur weer tot
van de geohydrologische situatie. Daarom participeren we in
leven wekken. De nieuwbouw is verbonden met de natuur
het onderzoeksprogramma over de verdrogingsproblematiek
en wordt gebouwd volgens de principes van die natuur. De
waarin de Metropoolregio Amsterdam, verschillende
architecten Duiker en Bijvoet waren daar op hun manier al
Gooise gemeenten, Waternet en Waterschap Amstel, Gooi
mee begonnen en wij pakken die lijn 100 jaar later weer op.
en Vecht, verschillende natuurorganisaties en andere stakeholders samenwerken. Residence
Vervangende nieuwbouw op andere plek
Het langlopende onderzoek is geen excuus om in de tussentijd op de handen te zitten. Zo bestuderen we de
Symbiotische architectuur legt geen beslag op natuurlijke hulpbronnen.
mogelijkheden om het regenwater langer op ons landgoed
ACIC
vast te houden. Dat kan bijvoorbeeld door wateropvang in,
Hilverzorg
op of rond de gebouwen, het aanbrengen van een dikke watervasthoudende humuslaag en het vernatten van de
Symbiotische architectuur prikkelt al je zintuigen en je verbeelding.
Werkplaatsen
De Koepel
zoom die op de overgang van het bos naar de enggronden gecreëerd wordt.
SYMBIOTISCH ONTWERP
De Pampahoeve
Duiker’s Ensemble
Het oorsponkelijke sanatoriumgebouw straalt licht, lucht en openheid uit. Het vertrouwt als het ware op de omliggende natuur en de helende kracht die daarvan uitgaat. De latere
Symbiotische architectuur past zich aan aan veranderende omstandigheden en gebruik.
bebouwing op het terrein mist die kwaliteit. Het was louter praktisch bedoeld, passend bij de minimale normen uit de zorg. Deze bebouwing, vooral te vinden in het hart van het natuurlandgoed, blijkt niet duurzaam en wordt gesloopt. De vervangende nieuwbouw komt in de noordwesthoek
28
29
sense of nature
ONTWIKKELPRINCIPES
1.
We koesteren onze vier landschappen
* Het natuurlandgoed is een caleidoscoop van landschappen: het bos met de nieuw gecreëerde zoom, de heide en enggronden. Per saldo komt er minimaal 3 hectare groen en water bij. * Het beheer is toegewijd. Zieke bosopstanden worden verjongd en verdroging op en rond het terrein wordt zoveel mogelijk tegengegaan. Het aandeel bos neemt met bijna 5 hectare toe. * We kiezen voor regeneratieve landbouw die de bodemgesteldheid verbetert. Op die manier verandert de huidige ecologische woestenij op de eng in 13,5 hectare natuur.
30
2.
We creëren rust voor plant, dier en mens
* Rust is essentieel voor biodiversiteit maar een steeds schaarser goed. De mens is te gast op het natuurlandgoed waar planten en dieren het belangrijkste zijn. * We maken De Pampahoeve tot het serene hart van het landgoed. Het versnipperde landschap wordt hersteld, loslopende honden geweerd en het autoverkeer gehalveerd. * Wonen, onderwijs en andere gevoelige bestemmingen krijgen een plek rondom de Kleine Eng, een wereld vol geuren, kleuren en smaken. Bovendien ligt die buiten de vliegcontour.
3.
We leren van de natuur
* Zonnestraal is geen allemansvriend. Je werkt, woont en ontspant hier omdat je iets hebt met het verhaal van de plek, de natuur en de toekomst die je samen vorm geeft en beheert. * De eng wordt een open gemeenschapslandschap waar wordt geboerd mét de natuur. Daarvoor zoeken we nieuwe Erfgooiers, mensen die het samen anders willen doen. * Bouwen gebeurt volgens de uitgangspunten van symbiotische architectuur die zowel tijdens het ontwerpen en maken als in het gebruik met de natuur verbonden is.
31
programma
SENSE OF HEALTH Ideeën over gezondheid veranderen. Tegenwoordig is er meer aandacht voor onze manier van leven en de impact die dat heeft op lichaam en geest. De natuur maakt Zonnestraal tot een inspirerende en veilige plek om te experimenteren met nieuwe vormen van ontmoeten, leren, zorgen, genieten en samenleven. En we nodigen iedereen uit om te komen kijken, geïnspireerd te raken en mee te doen. VRIENDEN VAN DE PAMPAHOEVE De Pampahoeve wordt in de toekomst de plek waar je welkom wordt geheten. In en rond het landhuis komen kleinschalige publieksfuncties van en voor iedereen die zich een vriend voelt, geniet je van een hapje en een drankje en ontmoet je elkaar. Een groot deel van het leven gebeurt buiten, in de tuinen die dan weer in volle glorie te bewonderen zijn. Voor het landhuis en het voormalige dienstbodenverblijf verrijst een nieuw bosjuweel. Dat biedt onderdak aan kunst en cultuur en vormt de opmaat tot de slingerende wandelroute langs de te restaureren juwelen verderop in het bos. Deze combinatie van wandelen langs bijzondere plekken in de natuur maakt het romantische bosgoed tot dé plek voor events die passen bij de rust
32
33
voor plant, dier en mens die we hier nastreven. Een idee dat tijdens het jaarlijkse Bosjesfestival zijn waarde reeds bewezen heeft. De Pampahoeve grenst aan de zoom, de nieuwe ecologische overgang tussen het bos en de enggronden. Vroeger keek je vanuit het landhuis zo de Grote Eng op! We gaan daar
Bruto vloeroppervlak
Vrienden van de Pampahoeve
2.850 m2
portierswoning
100 m2
boswachterhuis
200 m2
landhuis
750 m2
het nieuwe bosjuweel
800 m2
food hangar
1.000 m2
verantwoord boeren en laten bezoekers met regeneratieve landbouw kennismaken. Ook dat gebeurt vooral buiten maar voor de teelt, verkoop, educatie en andere activiteiten is er ook een grote kas nodig. Die komt op een steenworp van het landhuis, op de betonplaat waar ooit de vliegtuighangar stond. We zien het al helemaal voor ons: Shed, een 900m2 groot multifunctioneel markt-, café- en evenementencentrum in Californië illustreert de volledige voedselcyclus - kweken, bereiden en genieten
lekker, gezond en duurzaam geproduceerd voedsel uit een food hangar van glas!
LIFE SCIENCE CENTER Het voormalige sanatorium bestaat uit verschillende onderdelen zoals het hoofdgebouw, de paviljoens, werkplaatsen, nazorgwoningen, het dienstbodenverblijf en
Life Science Center
10.150 m2
hoofdgebouw en paviljoens
5.450 m2
werkplaatsen
950 m2
dienstbodenhuis
200 m2
nazorgwoningen
650 m2
diamantslijperij Adamas
200 m2
4e en 5e paviljoen
2.700 m2
Thuis op het Landgoed
22.250 m2
twee-onder-een-kapwoningen (24 units)
4.400 m2
doorzonwoningen (12 units)
1.350 m2
verpleeghuis Hilverzorg
8.750 m2
kleinschalige onderwijsinitiatieven
2.000 m2
tiny houses (ca. 15 units)
750 m2
collectieve woonvormen (ca. 50 units)
5.000 m2
de diamantslijperij Adamas die, zo is het plan, herbouwd
Residentie Zonnestraal
10.400 m2
bestaand
24.450 m2
gezondheidszorg en moderne behandelwijzen. Andere
vervangende nieuwbouw
10.750 m2
ondernemers zijn actief in totaal andere sectoren. Wat
aanvullend programma
10.450 m2
wordt. Door de jaren heen hebben zich verschillende bedrijven in de losse gebouwen gevestigd. Het profiel is echter verwaterd. Sommigen zijn pioniers in preventieve
opvalt is dat het werk voornamelijk binnen wordt gedaan; de natuur fungeert als decor, niet als bron van inspiratie,
34
35
sense of health
De licht, lucht en ruimte paviljoens met uitzicht over
Zonnestraal terug te brengen. Je leert, werkt en woont
de heide hebben hun schoonheid en beperkingen. Het is
hier immers omdat je iets hebt met de geschiedenis van de
bijvoorbeeld ondoenlijk om er moderne en toegankelijke
plek, de prachtige natuur, je medebewoners en bezoekers
behandelkamers in te maken zonder de architectuur
van het landgoed. Daarom zijn we zo enthousiast over het
geweld aan te doen. Daarnaast is er behoefte aan
idee van de enggronden als gemeenschapslandschap waar je
verblijfsaccommodatie voor patiënten die een meerdaagse
samen de handen uit de mouwen steekt. In het plan keert
therapie ondergaan of na een behandeling moeten herstellen. De realisering van het 4e en 5e paviljoen zou in die behoefte kunnen voorzien. Zonnestraal grijpt op die manier terug op haar roots als tijdelijke gemeenschap in de Project MARCH, een studententeam van de TU Delft, maakt gebruik van exoskelet-technologie om de levenskwaliteit van mensen met een dwarslaesie te verbeteren.
helende natuur van Het Gooi.
THUIS OP HET LANDGOED gezondheid en genezing. Bovendien wordt er weinig
ook een bewuste keuze om de echte publieksfuncties en
Ooit was er sprake van een school bij het sanatorium. Die
samengewerkt. Van een functionele relatie (’flow’) tussen
het parkeren bij De Pampahoeve te situeren. De directe
is er nooit gekomen maar een paar jaar geleden vestigde
de onderdelen, kenmerkend voor het oorspronkelijke idee, is
omgeving van de monumentale gebouwen kan dan vervolgens
ACIC zich op het landgoed, een centrum voor autisme en
geen sprake meer.
opnieuw worden ingericht tot een groene buitenruimte waar
onderwijs. De leerlingen en leerkrachten voelen zich hier
studenten chillen, onderzoekers en ondernemers elkaar
thuis. In de natuur kun je tot jezelf komen, je mag en kan
ontmoeten en cliënten onder deskundige begeleiding hun
er jezelf zijn. Je leert van al het moois om je heen. En
oefeningen in de buitenlucht doen.
er is ruimte voor persoonlijke ontplooiing, met je hoofd
We gaan de komende jaren het profiel van het hele complex scherp stellen. Zonnestraal moet weer een toonaangevend centrum voor gezondheidszorg zijn, dé plek waar je in alle rust en met de nieuwste inzichten uit de wetenschap kunt werken aan je lichaam en geest. Een plek waar studenten, professionals, startups en gevestigde organisaties van elkaar leren en samenwerken aan de beste zorg die soms binnen in het gebouw maar steeds vaker ook buiten
én met je handen. Het is dan ook niet zo gek dat ook andere organisaties met kleinschalige en vernieuwende onderwijsinitiatieven belangstelling hebben getoond. Talentontwikkeling hoort bij Zonnestraal en daarom willen we een aantal van die initiatieven hier de ruimte geven.
in de natuur wordt gegeven. Dat vereist een mate van
Je talenten ontwikkelen doe je niet in je eentje, je doet
rust en privacy die er momenteel niet is. Het is dan
het samen. We zijn van plan om het gevoel van ’samen’ op
36
37
sense of health
het naar binnen gekeerde bunkerdorp zich daarom met zijn gezicht naar de Kleine en de Grote Eng. We ronden het dorp af met een losse compositie van kleinschalige werk- en onderwijsgebouwen, tiny houses en collectieve woonvormen voor iedereen die van het landgoed houdt en daaraan wil bijdragen. De schaal past bij de bestaande ’boerderijtjes’ en in het vervolg onderzoeken we hoe de samenhang tussen bestaand en nieuw nog verder inhoud
Ook het nieuwe verpleeghuis past in dat plaatje, ware
kan worden gegeven.
het niet dat die iets te groot is voor het bunkerdorp. De nieuwbouw komt daarom op de noordelijker gelegen camping die vrijkomt. Daar vlijt het zich neer tegen de bosrand met uitzicht over de Kleine Eng waar jong en oud de ruimte heeft om hun ding te doen. Door het complex op te delen in kleinere eenheden en niet in één maar in drie a vier lagen te bouwen, oogt het compacter, losjes en uitnodigend.
Center waar er een wildgroei van parkeren is. En dat
uit de stad kennen. Het langzaam verkeersnetwerk wordt
Binnen en buiten lopen naadloos in elkaar over, hetgeen
terwijl station Hilversum, station Hilversum Sportpark en
gecompleteerd door bestaande dwarsverbindingen tussen
bewoners en bezoekers verleidt om te wandelen, tuinieren,
station Hollandse Rading op minder dan 15 minuten fietsen
de Rading en de centrale boslaan. De huidige hoofdroute
aan een bloem te ruiken of gewoon in het zonnetje te
van het landgoed liggen. En fiets je electrisch dan ben je
tussen de Bosdrift, De Pampahoeve en Nieuw Loosdrecht
zitten. Dat is goed voor iedereen, zeker voor kwetsbare
er nog sneller!
krijgt, na de verhuizing van het verpleeghuis, een
ouderen met bijvoorbeeld dementie. We noemen het dan ook niet voor niets het gezonde verpleeghuis.
Daarom zetten we in de toekomst vooral in op de wandelaar en fietser. Dat begint al op de Rading, net buiten het landgoed. Het huidige fietspad mag op ons
38
vloeiender verloop. Ook een opwaardering van de logische fietsroute via het bunkerdorp en de Laan van Eikenrode behoort tot de mogelijkheden. Voor het oplossen van de
SLOW MOTION
terrein worden verbreed met daarnaast een nieuw,
De centrale boslaan lijkt soms wel een racebaan van
vrijliggend wandelpad ’with a view’ over de eng. De
bezoekers die snel snel naar een afspraak moeten of
centrale boslaan vormt de andere noord-zuidverbinding. We
Ga je naar het Hilversumse centrum of het station, dan
de hond komen uitlaten. De auto is in de huidige situatie
versmallen die tot een veilige wandel- en fietsroute waar
is de fiets sneller dan de bus. We stellen dan ook voor
sowieso dominant, vooral rond het toekomstige Life Science
de auto te gast is, een soort fietsstraat zoals we die
om de huidige omweg van lijn 104 via de centrale boslaan
missing link ter hoogte van het waterwinterrein is dan wel medewerking van Vitens nodig.
39
sense of health
Met de bus naar de klas
ob ilit y Hub
In minder dan 15 minuten fietsen naar drie stations
E-M
Fietsverbinding HilversumZonnestraalNieuw Loosdrecht
te laten vervallen. Dat komt de reistijd van doorgaande
Er komen drie E-Mobility Hub’s, één aan de centrale
reizigers én de rust in het bos ten goede. Passagiers voor
boslaan, één aan de Rading en één aan de Noodweg. De
Zonnestraal stappen op de Van Gendtlaan of de Rading uit
hubs zijn zorgvuldig ingepaste parkeervoorzieningen met
en wandelen vanaf daar in enkele minuten naar het nieuwe
een ruim aanbod van deelvervoer zoals steps, (cargo)
verpleeghuis en in maximaal 10 minuten naar alle andere
bikes, scooters en electrische auto’s. Het parkeren is
bestemmingen op het landgoed. Op de centrale boslaan
bedoeld voor hen die écht op ons landgoed moeten zijn.
wordt het intussen rustiger. Die fungeert in de toekomst
Dat vraagt om een praktische vorm van toezicht die niet
vooral als ontsluiting voor het Life Science Center en
ten koste van de gastvrijheid gaat. De hubs zijn groot
de Residentie Zonnestraal met in het weekend, wanneer
genoeg ingetekend om aan de relatief hoge gemeentelijke
het in het Life Science Center wat rustiger is, de nodige
parkeernorm te kunnen voldoen. Maar eigenlijk hopen we
aanloop voor De Pampahoeve. Bestemmingsverkeer voor het
dat onze mobiliteitsaanpak werkt en dat we ze kleiner
onderwijs en het verpleeghuis rijdt daarentegen niet meer
kunnen uitvoeren.
dwars door het bos maar gebruikt een vroegere toegang rechtstreeks vanaf de Rading. Het bunkerdorp houdt
ob ilit y Hub
Je kan ook met de fiets de honden uitlaten
We maken ruimte op ons landgoed voor een nieuw, vrijliggend wandelpad langs de Rading ’with a view’ over de eng.
E-M
E
-M obility Hub
daarnaast zijn eigen toegang.
Sharing is caring, helemaal Zonnestraal!
Lekker wandelen langs de Rading
40
41
sense of health ONTWIKKELPRINCIPES
1. geest
We zijn er voor lichaam en
2. breiden uit
* De natuur vormt de basis voor een gezonder, gelukkiger en langer leven. Dat is dan ook hetgeen wat alle ondernemers, bewoners, studenten en andere bezoekers op het landgoed bindt.
* De aanscherping van het programmatische profiel impliceert rebranding van bestaande gebouwen, vervangende nieuwbouw waar dat nodig is en aanvullend programma voor nieuwe initiatieven.
* We verwelkomen iedereen die het natuurlandgoed een warm hart toedraagt, van de natuur houdt en onze bewoners en jonge en oude gasten in al hun kwetsbaarheid respecteert.
* Het programmatische profiel van het landgoed wordt aangescherpt. Nieuwe initiatieven geven inhoud aan nieuwe dimensies van gezondheid: relaxing, rebalancing en experimenting.
* De vervangende nieuwbouw komt met het oog op de landschappelijke structuur en gebruikerswensen op een andere plek. Het is met 10.750 m2 bvo de grootste bouwopgave.
* Voor veel bezoekers is de trein en/of fiets een prima optie. We maken onze bezoekers daarvan bewust en verbeteren het langzaam verkeersnetwerk waar we kunnen.
* In elk cluster wordt een dimensie uitvergroot en gevierd: Vrienden van De Pampahoeve (relaxing), Life Science Center (rebalancing) en Thuis op het landgoed (experimenting).
* Het aanvullende programma van 10.450 m bvo bestaat uit een mix van publiekgerichte voorzieningen, onderzoeksfaciliteiten, werk- en onderwijsgebouwen en bijzondere woonvormen.
42
We rebranden, vervangen en
3. kwetsbare
We geven voorrang aan het
2
* Op het landgoed hebben wandelaars en fietsers het primaat. De auto is er te gast en wordt opgevangen in E-Mobility Hubs aan de centrale boslaan, de Rading en de Noodweg.
43
ontwikkelstrategie
STAP VOOR STAP Er is op het landgoed een hoop werk te doen en dat gebeurt in een aantal overzichtelijke stappen die ongeveer 10 jaar in beslag nemen. Maar we voelen ons ook een beetje verantwoordelijk voor de ontwikkelingen rondom ons terrein. Daar liggen kansen om de samenhang in de zuidwestflank van Hilversum en de samenwerking tussen ondernemers, bewoners en overheden naar een hoger plan te tillen.
HET NATUURLANDGOED
serie activiteiten rond Sense of Place, Sense of Nature
Aanpak van ons terrein
en Sense of Health waarmee we bestaande én nieuwe
Stap 0 (2022-23)
initiatiefnemers laten kennismaken met het Natuurlandgoed
We vertalen dit masterplan in een nieuw bestemmingsplan
44
Zonnestraal.
of omgevingsplan voor het terrein en voeren alle benodigde
In deze periode werken we tevens een aantal concrete
onderzoeken daarvoor uit. Tegelijkertijd stellen we een
ontwikkelopgaves verder uit:
beeldkwaliteitsplan, inrichtingsplan openbare ruimte en
Vrienden van De Pampahoeve / Grote Eng
natuurbeheerplan op. We doen dat in overleg met de
We beëindigen erfpachtovereenkomsten op de enggronden
huidige ondernemers, organisaties en bewoners op het
om een begin te kunnen maken met de regeneratieve
landgoed, onze buren en institutionele partners zoals de
landbouw. Ook het ontwerp- en ontwikkelproces voor de
RCE, provincie, waterschap en de gemeentes Wijdemeren
food hangar wordt opgestart, het toekomstige hart van de
en Hilversum. Daarnaast starten we met ’placemaking’, een
Grote Eng.
45
ontwikkelstrategie
Life Science Center / Duiker’s Ensemble
STAP 1
Samen met de RCE, het Dudok Architectuur Centrum
(2024-25)
Stap 3 (2027-32)
en de vakwereld organiseren we een internationale
en bijzondere woonvormen in het bunkerdorp en slopen
ontwerpprijsvraag voor een hedendaagse interpretatie van
het oude verpleeghuis. Daar komt natuur voor terug.
het 4e en 5e paviljoen. De resultaten worden meegewogen in
het nieuwe bosbeheer
de go / no go van het project.
STAP 3
We ontwikkelen kleinschalige werk- en onderwijsgebouwen
(2027-32)
De romantische padenstructuur wordt hersteld en het kunstzinnige bosjuweel gerealiseerd. Hier komt ook de hub aan de centrale boslaan die de doorontwikkeling van het
Thuis op het landgoed / Kleine Eng
Life Science Centre faciliteert.
de aanleg van de zoom
We sluiten een intentieovereenkomst met HilverZorg over
E-mobility hub
de verhuizing naar de nieuwe locatie. Verder werken we
De derde hub aan de Noodweg wordt pas aangelegd als
het kunstzinnige bosjuweel
food hangar
de plannen voor een vernieuwing en uitbreiding van het
regeneratieve landbouw
bunkerdorp uit met woningcorporatie Het Gooi en Omstreken
daar in de praktijk behoefte aan is.
Adamas
en de bewoners.
DE GROENE RADING
Stap 1 (2024-25)
Kansen net buiten ons terrein
We starten met de uitvoering van het inrichtingsplan en natuurbeheerplan. In eerste instantie ligt de focus vooral
STAP 2
op implementatie van het nieuwe bosbeheer, de aanleg van
(2025-26)
de zoom en het uitrollen van de regeneratieve landbouw op de enggronden. Daarnaast (her)bouwen we de voormalige diamantslijperij Adamas bij het Duiker’s Ensemble en de food
E-mobility hub het gezonde verpleeghuis
hangar bij De Pampahoeve.
We bouwen het gezonde verpleeghuis met een E-Mobility Hub aan de Rading. Samen met de gemeente realiseren we het vrijliggende wandelpad langs de Rading en worden ook de overige wandel- en fietsroutes op het landgoed aangepakt.
gs lan pad del ding wan de Ra
Stap 2 (2025-26)
In de komende periode willen we ook vaart maken met De
tot een enkele ontsluiting ter hoogte van de kruising
Groene Rading. Daarvoor zijn we afhankelijk van onze buren
Loosdrechtseweg - Oscar Romerolaan. Op die manier
en andere partners in de zuidwestflank. De bijgevoegde
ontstaat er een ’onversneden’ ecologische stepping stone
schets is wat de locaties net buiten ons terrein een
van een behoorlijk formaat. Je zou er zelfs een dassen- en
praatplaat, vooral bedoeld om te laten zien dat er ook
faunatunnel onder de Loosdrechtseweg kunnen realiseren,
daar volop groene winst te halen valt. Het landgoed maakt
ruimte genoeg! De nieuwe lommerrijke entree is onderdeel
immers deel uit van een groter natuurgebied met onder
van de betere wandel- en fietsverbinding naar Kerkelanden
andere de Hoorneboegse Heide. Het vormt een schakel
en past ook qua uitstraling bij het gastvrije landgoed
tussen droge biotopen en markeert de overgang naar
dat wij willen zijn. We zouden dit idee graag met GNR, de
de natte veenweidegebieden van Noord-Holland en het
provincie, de gemeentes Wijdemeren en Hilversum en andere
Utrechtse Noorderpark.
eigenaren en gebruikers in het gebied willen uitwerken. Dat
De bus rijdt niet meer over het landgoed, overbodig asfalt
Neem De Groene Rading tussen Zonnestraal en het
wordt verwijderd en het parkeren gereguleerd.
Raabos. In de schets stroomlijnen we de wirwar aan wegen
46
is ook het moment om met de woonwagenbewoners om tafel te gaan om hun wensen voor dit belangrijk stukje natuur te bespreken.
47
Osc
ar R om
ero
Robuuste ecologische stepping stone
laa
Lo
dr os
n
se
ht
ec
Nieuwe ontsluiting
g we
Herstel Oude Molenmeent als fietspad
Het gesprek met Vitens, eigenaar van de winningslocatie
van een out-of-the-box mix van paardensport, kunst
aan de overzijde van de Rading, is reeds gaande. Samen
en verblijfsaccommodatie in de stoere militaire loodsen.
participeren we in het onderzoeksprogramma over de
Aan dat laatste is grote behoefte. De vraag naar
verdrogingsproblematiek in Het Gooi en sparren we
verblijfsaccommodatie voor enkele dagen tot enkele
over onze ideeën voor een educatief waterpark met
weken is reëel en komt zowel vanuit de studenten en
speel- en picknickplaatsen, natuurlijke groen en betere
professionals als de recreanten op Zonnestraal en De
recreatieve verbindingen tussen Zonnestraal en Nieuw
Hoorneboeg, twee landgoederen die in toenemende mate
Loosdrecht. Wellicht kan het water ook gebotteld en op
samenwerken.
het landgoed geserveerd worden in duurzame flessen, heerlijk Zonnestraalwater direct van de bron! Dat draagt Waterpark en tuinen
bij aan de bewustwording en met de opbrengst kunnen weer
Fietsverbinding
andere educatieve projecten in De Groen Rading gesponsord
rif t
worden.
En dat is nu precies waar we ons de komende jaren voor willen inzetten: meer samenwerking tussen maatschappelijk bevlogen ondernemers, bewoners en overheden voor een biodivers, ongedeeld en sprankelend landschap middein de Randstad!
Bosd
De gemeente Hilversum is eigenaar van het gebied tussen ons natuurlandgoed en het vliegveld waar het voormalige
Rad ing
MOB complex, Tuinvereniging Hilversum en twee maneges liggen. In de schets klappen we de Noodweg om en situeren die op de grens van het vliegveld. Het landschap en de Hergebruik militair erfgoed
natuur van Zonnestraal kan dan worden doorgetrokken
Huidige Noodweg wordt zandpad
tot aan het vliegveld, niet gehinderd door enige Buitenplaats De Hoorneboeg
infrastructurele barriére. Verder zien we kansen om het ruimtegebruik op en rond het het MOB complex te optimaliseren ten gunste
Nieuwe Noodweg
van natuur en recreatief medegebruik. In de schets zijn de tuinen deels op de Kleine Eng en deels op de
Vliegveld Hilversum
waterwinlocatie gesitueerd. Ze dragen daar bij aan het samengevoel dat we nastreven. Daarnaast dromen we
48
49
Een project in opdracht van Zonnestraal BV powered by Urbanmind en WeLoveTheCity 5 april 2022