Bijlage G - Ontwerp Omgevingsvisie Hilversum 2040 (naslag)
Tekst van het document
26
Kenmerkende landschappen in de directe omgeving
21e eeuw Hilversum begint aan een kwaliteitsslag in de bebouwde kom. De invulling van het centrum verandert, door het toevoegen van wonen, werken en vermaak. Daarnaast wordt gewerkt aan een groot aantal binnenstedelijke transformaties. Verlaten bedrijfslocaties krijgen een nieuwe functie terwijl hun historie herkenbaar blijft (Melkfabriek, Lucent en Mout). Het Media Park bundelt nieuwe commerciële media en technische bedrijven en ontwikkelt door tot campus. In het centrum en op verschillende andere locaties wordt gewerkt aan de verdere transformatie van verouderde bedrijfslocaties, wijkcentra, het winkelgebied en een vernieuwing van de gezondheidszorg.2
2.2 Positie in de regio Omgeven door groengebieden Met de oprichting van het Goois Natuur Reservaat hebben de Gooise gemeenten het behoud van de groengebieden op en rond de Utrechtse Heuvelrug gezekerd. Mede daardoor is Hilversum ook vandaag de dag nog vrijwel geheel omgeven door groen. Veel van de groengebieden rond de stad hebben bovendien een natuurstatus. De meest kenmerkende landschappen in de directe omgeving zijn het afwisselende heide- en boslandschap van de Utrechtse Heuvelrug (dat grotendeels onderdeel is van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)), het veenweidelandschap aan de westzijde van de stad en de open Eemvallei aan de oostzijde van de Heuvelrug. Delen van het veenweidegebied maken deel uit van het Europese netwerk van Natura 2000-gebieden. Deze gebieden liggen overwegend net ten westen van de gemeentegrens.
Binnen de gemeente Hilversum heeft alleen een gebied ten westen van de Hilversumse Meent een Natura 2000-status. Zonnestraal, gelegen op de overgang van hoog naar laag en droog naar nat, toont een verscheidenheid aan landschappen. Door de compacte opbouw van de stad zijn de grote groengebieden voor alle Hilversummers in korte tijd bereikbaar.3 Centraal gelegen in de Noordvleugel Hilversum ligt op de grens van de provincies Noord-Holland en Utrecht, tussen twee (metropool)regio’s die deel uitmaken van het stedelijk netwerk Nederland: de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de regio Utrecht. De regio Gooi en Vechtstreek en Hilversum zijn een verbindende ‘groenblauwe’ schakel tussen de dichtbevolkte steden Amsterdam, Utrecht, Almere en Amersfoort. En het is juist die combinatie die Hilversum zo aantrekkelijk maakt als woongemeente. De metropoolregio Amsterdam en de Utrechtse regio zijn binnen korte tijd bereikbaar, zowel per openbaar vervoer als per auto. De afstanden zijn zelfs zodanig klein dat ook de elektrische fiets een steeds belangrijker rol begint te spelen in het dagelijkse vervoer. Hier liggen kansen op het gebied van duurzaamheid en bereikbaarheid. Identiteit van de regio Gooi en Vechtstreek Met hoogwaardige voorzieningen is de regio een prettige plek om te wonen, werken en recreëren.
De organische groei van de woonomgeving heeft geleid tot een grote variatie in kernen, elk met een eigen identiteit. De regio onderscheidt zich met media als een herkenbaar economisch cluster, maar ook met ICT, kunstmatige intelligentie, creatieve industrie, zorg en recreatie. Ontwikkelingen rond station Hilversum, het Arenapark en Media Park dragen bij aan de verdere ontwikkeling van dat profiel. De regio onderscheidt zich ook door de grote cultuurhistorische gelaagdheid
2. Bron: deze tekst is een samenvatting van de beschrijving van de ontstaansgeschiedenis van Hilversum uit de Omgevingsfoto van Antea Group
3. Bron: Koersdocument Gooi en Vechtstreek, landschapsbeeld Gooi en Vechtstreek
(2019), op enkele onderdelen aangevuld.
(MTD Landschapsarchitecten).
27
BUREAU NIEUWE GRACHT stedenbouw & landschap
28
Bestuurlijke eenheden in en rond Hilversum
Ligging in de regio: reistijden met de auto, openbaar vervoer en elektrische fiets naar steden in de omgeving
BUREAU NIEUWE GRACHT stedenbouw & landschap
29
en diversiteit van het landschap en de natuur. Opgaven voor de regio gaan over een integrale aanpak van het watersysteem om verdroging tegen te gaan, natuur te beschermen en waterkwaliteitsdoelen te halen, óók als voorwaarde voor ontwikkelingen in het stedelijk gebied. Daarnaast is aandacht nodig voor het functioneren van snel- en spoorwegen, in relatie tot (H)OV-verbindingen en de bereikbaarheid van praktijkgeschoolde werkgelegenheid. De positie van Gooi en Vechtstreek is beschreven in het Verstedelijkingconcept MRA (gemeenteraad februari 2022).
Het grote verschil schuilt in het aantal banen. Op dat onderdeel is Hilversum goed voor zo’n 44% van het totale aanbod in de regio Gooi en Vechtstreek.6 Hilversum heeft dus niet zozeer meer bedrijven dan verwacht mag worden op basis van het inwoneraantal, maar de aanwezige bedrijven zijn gemiddeld genomen wel een stuk groter dan elders in de regio. Hilversum is bovendien de enige gemeente in de regio waar sprake is van enige balans tussen het aantal banen en de aanwezige beroepsbevolking. In de andere zes gemeenten is de beroepsbevolking (veel) groter dan het aantal beschikbare banen.7
Centrumgemeente De rol van Hilversum als centrumgemeente in Gooi en Vechtstreek komt o.a. tot uitdrukking in de aanwezige voorzieningen, het aantal beschikbare banen en de aantrekkingskracht van Hilversum als woongemeente. Wat voorzieningen betreft vervullen vooral de winkel- en culturele voorzieningen in het centrum en ziekenhuis Tergooi een belangrijke rol in de regio. Het is te verwachten dat toekomstige voorzieningen vooral komen in gebieden waar (nu al) de meeste voorzieningen zijn, de meeste mensen wonen en waar de bevolking nog groeit. Binnen de regio Gooi en Vechtstreek is op dat gebied de druk op de ruimte in Hilversum het grootst.4 Met zo’n 92.000 inwoners vormt de bevolking van Hilversum een kleine 37% van de totale bevolking van Gooi en Vechtstreek. Als we alleen zouden kijken naar het aantal bedrijfsvestigingen dan doet Hilversum het minder dan gemiddeld binnen de regio: Hilversum is namelijk goed voor zo’n 33% van het aantal bedrijfsvestigingen.5 Banen (blauw) en beroepsbevoling (rood) in de regio Gooi en Vechtstreek
6. Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte 4. Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte
wonen en werken (augustus 2019).
wonen en werken (augustus 2019). 7. Bron: RHO, Regionale samenwerking Omgevingsvisie, onderzoek ruimtebehoefte 5. Bron: allecijfers.nl.
30
wonen en werken (augustus 2019).
Daarnaast is het opvallend dat Hilversum als enige gemeente in de regio specifieke kantoorlocaties in de aanbieding heeft. Deze zijn vooral te vinden op Laapersveld, Arenapark en Media Park. Ook de vele kantoorvilla’s vormen een onderscheidende kwaliteit van Hilversum. Met de aanwezige bedrijven biedt Hilversum als centrumgemeente daarmee een belangrijke werkfunctie voor de regio. Vanuit de Metropoolregio Amsterdam en de Utrechtse regio gezien is Hilversum een zeer aantrekkelijke groene woongemeente, op relatief korte afstand. Dit vormt een belangrijk deel van de verklaring voor de grote druk op de Hilversumse woningmarkt. De gemiddelde verkoopprijs van een koopwoning in Hilversum lag in 2021 bovendien iets lager dan die in Amsterdam. Woningen in de gemeente Utrecht waren juist iets goedkoper dan die in Hilversum. De resultaten hiervan zijn terug te zien in de Hilversumse vestigings- en vertrekoverschotten. Vanuit de Metropoolregio Amsterdam is al jaren sprake van een vestigingsoverschot: er komen meer mensen naar Hilversum dan dat er richting de MRA gaan.
Naar de rest van Gooi en Vechtstreek en de Utrechtse regio is juist sprake van een licht vertrekoverschot: meer Hilversummers vertrekken die kant op, dan dat er mensen naar Hilversum trekken.8 Mede door de aanwezigheid van grote steden in de nabije omgeving (Amsterdam, Utrecht, Amersfoort, Almere) met grote concentraties wonen, werken en voorzieningen, kennen Hilversum en Gooi en Vechtstreek dagelijks een forse inkomende en uitgaande pendel (woon-werkverkeer).
8. CBS Statline geeft voor 2021 de volgende (afgeronde) gemiddelde verkoopprijzen van koopwoningen: Amsterdam (€570.000), Hilversum (€521.000) en Utrecht
Bestuurlijke eenheden De centrale ligging van Hilversum komt ook tot uitdrukking in de bestuurlijke eenheden waar de gemeente deel van uitmaakt. Hilversum vormt de centrumgemeente in de regio Gooi en Vechtstreek. Gooi en Vechtstreek is ook onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Tegelijkertijd neemt Hilversum deel aan de regio Utrecht en is er samenwerking met de Veiligheidsregio Flevoland. Al deze overlappende invloedssferen zijn terug te zien in het invloedsgebied van verschillende onderwerpen die op regionale schaal spelen. Arbeidsmarktregio’s zijn bijvoorbeeld vaak groter dan alleen Hilversum of Gooi en Vechtstreek. Dat geldt ook voor veiligheidsregio’s. En afspraken op het gebied van energie worden gemaakt in het kader van de RES, in het gebied Noord-Holland Zuid. Voor deze opgaven geldt dat samenwerking in (boven)regionaal verband nodig is om ze te kunnen oplossen. Bewustzijn van de positie en rol van Hilversum in het grotere geheel is daarom belangrijk bij het maken van keuzes in deze Omgevingsvisie.
2.3 Participatieopbrengst: hoe kijkt Hilversum anno 2022 naar zichzelf? 2.3.1 Hilversumse waarden
Tijdens de participatie is mensen onder andere de vraag gesteld wat ze ‘goed’ vinden aan Hilversum, of ‘typisch’ Hilversums. Dat vormde de basis voor een gesprek over de huidige Hilversumse waarden. Dat gesprek is op verschillende momenten en op verschillende manieren gevoerd: tijdens wijksessies, in het Atelier van de Toekomst, op straat en via een enquête. De uitkomsten geven een goed overzicht van de Hilversumse waarden die mensen belangrijk vinden om te behouden en te versterken. Deze Omgevingsvisie bouwt daarop voort.
(€470.000). Voor heel Nederland lag de gemiddelde verkoopprijs op €387.000.
31
Typisch Hilversum globale weergave uit de inbreng van inwoners, ondernemers en organisaties Groen & archeologie omgeven door landschap sterke relatie stad / natuur archeologische beschermde rijksmonumenten terrein van hoge archeologische waarde terrein van archeologische betekenis hoge archeologische verwachting landgoederen
Karakteristieke architectuur rijksmonumenten provinciaal monument architectuur van Dudok Raadhuis veelgenoemde kenmerkende plekken Dorps karakter
TV toren
beschermde stadsgezichten
Media Park
bijzondere stedenbouwkundige structuren rode dorp / kamrad
Noorderbegraafplaats Beeld & Geluid
Stedelijke voorzieningen MCO
Media Park en Arenapark centrum voor Hilversum en de regio
Raadhuis
Vorstin Markt
Kerkbrink
TV toren voorzieningen
Vituskerk Hotel Gooiland Winkelcentrum Kerkelanden
Gijsbrecht
Tergooi ROC
Monnikenberg
Nike Arenapark
Zonnestraal
Vliegveld
0
32
0,5
1
2 km
Typisch Hilversum uit de participatie
Drie waarden springen er echt uit Hilversum wordt om veel redenen gewaardeerd, maar voor inwoners springen drie waarden er echt uit. Het gaat dan om het groen in en om Hilversum, de karakteristieke architectuur van Dudok en het ‘dorpse’ karakter van Hilversum in combinatie met de aanwezigheid van ‘stedelijke’ voorzieningen. 1. Groen in en om Hilversum Het groen in en om Hilversum wordt door vrijwel iedereen genoemd als een van de belangrijkste kwaliteiten van Hilversum. En dat groen heeft veel functies: het draagt bij aan een prettige woonomgeving, biedt mogelijkheden voor recreatie, vormt ‘groene longen’, zorgt voor biodiversiteit en verlaagt de hittestress in de stad. Mensen vinden ook dat er in de stad meer groen moet komen. Het meest bijzondere aan Hilversum vinden mensen dat iedere bewoner natuur om de hoek heeft. Door de compacte opzet van de stad zijn de vele natuurgebieden lopend en op de fiets makkelijk te bereiken. De natuurgebieden zijn belangrijk voor plant, dier en mens en over het algemeen zijn mensen het er zeer mee eens dat de aanwezige natuur beschermd wordt. 2. Karakteristieke architectuur Hilversum kent veel beeldbepalende woningen en andere gebouwen. In totaal zijn er in de stad zelfs meer dan 1.000 monumenten. De ontwerpen van Dudok zijn geliefd en mensen willen deze behouden.
Oudere, maar ook een aantal moderne gebouwen kunnen op waardering rekenen, zoals museum Beeld en Geluid en Villa Industria. Mensen zijn positief over het geven van nieuwe functies aan (mooie) oude gebouwen. Zoals bedrijfspanden die worden verbouwd tot woningen, maatschappelijke voorzieningen of een andere bedrijfsinvulling krijgen. Zo wordt de transformatie van het pand van
Meddens in de Kerkstraat als voorbeeld genoemd voor andere winkelpanden. De voormalige kledingwinkel is op respectvolle wijze verbouwd tot restaurant. 3. Stad en dorp tegelijk Stad of dorp, daar zijn Hilversummers niet over uit. En dat is ook een deel van de identiteit. Het dorpse komt tot uitdrukking in zaken als kleinschaligheid - alles is dichtbij - en prettige dorpse woonwijken met een menselijke maat. Maar bijvoorbeeld ook in de vriendelijke sfeer en in de betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Buren groeten en helpen elkaar en dankzij een groot aantal vrijwilligers zijn allerlei activiteiten mogelijk. Het stedelijke zit vooral in de aanwezigheid van goede voorzieningen: er is in Hilversum een ruime keuze op het gebied van onderwijs, er is een ziekenhuis, veel sportvoorzieningen en een breed aanbod aan winkels, zowel in het centrum als in de wijken. Daarnaast is er een behoorlijk aanbod op het gebied van uitgaan en cultuur. Ondanks meer verkeer en meer bebouwing ervaren veel mensen toch nog rust en ruimte in hun stad: “Hilversum is een drukke stad die niet druk is.” Ook vinden mensen dat Hilversum een woon- én een werkgemeente is, waarbij kleine én toonaangevende bedrijven zoals op het Media Park en Arenapark belangrijk zijn. En duidelijk is dat Hilversum als centrumgemeente voor Gooi en Vechtstreek geen eiland is.
Hilversum is een gemeente met een grote diversiteit in bevolking en bebouwing. Andere onderwerpen In aanvulling op de drie hiervoor beschreven waarden worden ook nog andere waarden genoemd. Het gaat dan bijvoorbeeld om de centrale ligging van Hilversum, tussen de grote steden, maar wel op afstand. En wie aan Hilversum denkt, denkt ook aan televisie en radio: het Media Park en bedrijven op het gebied van media zijn deel van de ontwikkeling van Hilversum. Hilversum is de Mediastad! Hilversum had al iconische 33
gebouwen zoals de Dudokmonumenten en de Vituskerk, het Media Park heeft Hilversum ook de tv-toren opgeleverd die van ver te zien is. De sociale waarden van Hilversum zijn wat minder zichtbaar, maar daardoor niet minder belangrijk. Zo komt uit de participatie naar voren dat Hilversummers de verschillen tussen de wijken omarmen. Deze bieden de basis voor een diverse bevolkingsopbouw en een samenleving waarin iedereen mee kan doen.
2.3.2 Hilversumse aandachtspunten
Mensen hebben tijdens de participatie ook aangeven welke aandachtspunten ze zien in de huidige opbouw van Hilversum. Verkeer, wonen en werken, duurzaamheid en sociale aspecten werden het meest genoemd. Verkeer Naast duidelijke Hilversumse waarden zijn er ook onderwerpen waarop verbetering mogelijk is. Het onderwerp verkeer springt er dan nadrukkelijk uit. De problemen worden breed erkend: vooral het autoverkeer staat te vaak vast. Autorijden in Hilversum wordt dramatisch genoemd. Dat gaat in de eerste plaats om de doorstroming. Er is veel vertraging als gevolg van de grote hoeveelheid auto’s en bijvoorbeeld door de verkeersregelinstallaties op de ring. Automobilisten ergeren zich ook aan het eenrichtingsverkeer dat Hilversum tot een zoekplaatje maakt. De hoeveelheid verkeer, het stilstaan en omrijden zorgen daarnaast voor extra uitstoot van schadelijke stoffen. Mensen storen zich ook aan de uitstoot en lawaai van vrachtwagens, motoren en brommers. Overigens zijn er ook op dit onderwerp positieve aspecten. Zo wordt de bereikbaarheid van Hilversum met de trein gewaardeerd. Hilversum heeft maar liefst drie stations en die zijn op korte afstand voor iedereen bereikbaar. Sowieso is door de menselijke maat vrijwel alles in Hilversum op fietsafstand bereikbaar. Aan de kwaliteit van fietsroutes valt dan wel weer een hoop te verbeteren. 34
Wonen en werken Wonen is een ander aandachtspunt. Er is behoefte aan het beter afstemmen van het woningaanbod op de veranderende bevolking. Dat wil zeggen meer woningen en een diverser aanbod voor verschillende doelgroepen. Er is vooral meer behoefte aan betaalbare woningen. Het gaat dan om voldoende betaalbare woningen voor (alleenstaande) starters. Die zijn er nu te weinig, waardoor veel jongeren die in Hilversum zijn geboren, genoodzaakt zijn de stad te verlaten. Maar het gaat ook om voldoende woningen voor senioren die kleiner willen wonen. Als die beschikbaar komen bevordert dat de doorstroming, waardoor er (gezins)woningen vrij komen. Op het gebied van werk wordt als positief punt genoemd dat er in Hilversum veel schone werkgelegenheid is, onder meer door de aanwezigheid van de mediabedrijven. Het blijven stimuleren van kleine innovatieve bedrijven wordt ook van harte aangemoedigd. In de veranderende economie is steeds een nieuw economisch perspectief nodig. De gedachten gaan naar uitbreiding van bijvoorbeeld innovatieve en creatieve bedrijven, organisaties en broedplaatsen. En er is behoefte aan meer werk voor praktijkgeschoolde mensen. Het gaat dan vooral om ‘werk met je handen’. Duurzaamheid Mensen vinden dat Hilversum op het gebied van duurzaamheid voor grote opgaven staat. Er moet minder energie worden verbruikt en meer energie duurzaam worden opgewekt.
Grondstoffen worden steeds schaarser en er moet worden ingespeeld op klimaatverandering. Delen van de stad zijn nu erg versteend en daardoor in de zomer erg warm. Daarnaast zijn er verschillende plekken in de stad waar bij hevige regenbuien water op straat staat. Sociale aspecten Mensen vinden het belangrijk dat iedereen kan meedoen in de samenleving. Dat betekent kansen op een baan, het tegengaan van
extreme (inkomens)verschillen en kansen op scholing. Eenzaamheid wordt als een probleem gezien. Op het gebied van gezondheid wordt een aantal aandachtspunten genoemd. De grote hoeveelheid verkeer tast de luchtkwaliteit aan. Daarnaast ervaren mensen geluidoverlast van auto’s, vrachtwagens, goederentreinen, scooters en ook bladblazers. In het kader van gezondheid is ook sport en bewegen aangehaald. Hilversum kan sporten bij verenigingen voor meer mensen mogelijk maken en bewegen in de openbare ruimte stimuleren.
2.3.3 Denkrichting
Naast aandachtspunten heeft de participatie ook ‘denkrichtingen’ opgeleverd over hoe je met de aandachtspunten kunt omgaan. De principes 9 tot en met 18 uit de denkrichting (bijlage B) staan hieronder. 1. Hilversum wil in één generatie fossielvrij worden en concentreert zich daarbij op het bebouwde gebied. Hilversum zou allereerst moeten inzetten op het toepassen van zo veel mogelijk zonnepanelen op daken. Dit moet leiden tot een energietransitie waar inwoners en organisaties zich eigenaar van voelen. We denken in mogelijkheden, maar zullen – om de gestelde doelen te halen - als overheid ook meer de regie moeten pakken. Want voorop staat dat we nu moeten beginnen om niet te laat te zijn. We werken actief aan oplossingen die passen in de wijken en beschermde stadsgezichten (zonnepanelen en beschermde stadsgezichten komen in oktober 2022 in de raad in het kader van de Welstandsnota). Naast zonnepanelen wordt actief gezocht naar mogelijkheden om Warmte Koude Opslag (WKO) in zo veel mogelijk nieuwe ontwikkelingen op te nemen en - in overleg met de regio - gebruik te maken van aardwarmte. Hilversum zet daarnaast in op collectieve voorzieningen, innovaties, het gebruik van platte daken en isolatie van gebouwen. Alleen als alle opties binnen de bebouwde kom benut zijn komt het buitengebied in beeld.
Beschermde Stadsgezichten en gemeentemonumenten Beschermde Stadsgezichten en gemeentemonumenten
Beschermde stads- en dorpsgezichten in Hilversum
35
We bouwen toekomstgericht: gebouwen moeten zoveel mogelijk aanpasbaar zijn, een dak hebben dat geschikt is voor zonnepanelen en/ of een daktuin en zo mogelijk groene gevels hebben. Bij de inrichting van de buitenruimte wordt zo veel mogelijk rekening gehouden met het tegengaan van hittestress en het realiseren van mogelijkheden om water vast te houden. Toegepaste materialen voor gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte zijn duurzaam en herbruikbaar. 2. We nemen maatregelen om de kwetsbare natuur in en om Hilversum te beschermen en versterken. De natuur in en om Hilversum staat onder andere onder druk door versnippering, vervuiling, stikstof, klimaatverandering, recreatiedruk en verdroging. We moeten alles op alles zetten om het tij te keren. Dat gebeurt op verschillende manieren. Om de druk op het buitengebied te verlagen wil Hilversum meer groene verblijfsruimte binnen de bestaande stad. We zorgen dat elke nieuwe ontwikkeling voldoende openbare verblijfsruimte heeft en bijdraagt aan het vergroenen van Hilversum. Alle opties zijn daarbij in beeld: collectieve binnentuinen, groene daken, groene gevels, tuinen of extra bomen in de straat.
Het zou vanzelfsprekend moeten zijn dat bij ontwikkelingen niet alleen wordt gekeken naar de parkeernorm, maar dat ook wordt meegewogen of de bestaande groenstructuur wordt versterkt en er voldoende groene buitenruimte wordt gerealiseerd, die leidt tot een hoogwaardige verblijfskwaliteit. Hiervoor is inzicht nodig in de beschikbare ruimte in de ondergrond, want door de aanwezigheid van kabels en leidingen kunnen niet overal zomaar bomen worden geplant. Zowel binnen als buiten de stad vergroten we de biodiversiteit. Dat kan door verbindingen tussen groengebieden te herstellen, de juiste soorten aan te planten of - als dat nodig is - door delen van het buitengebied (periodiek) rust te geven om te laten herstellen.
36
3. We brengen de kwaliteit van water en bodem op orde. Water en bodem zijn sturend bij alle toekomstige vernieuwingen in Hilversum. Hilversum wil overal binnen de gemeente minimaal voldoen aan de wettelijke normen. Dat is goed voor mens en natuur. Het voorkomt bovendien dat ruimtelijke ontwikkelingen stil komen te liggen als gevolg van het overschrijden van milieunormen, zoals de stikstofnormen en de kaderrichtlijn Water. Dit onderwerp overstijgt de gemeentegrenzen. Hilversum wil dit daarom actief gaan oppakken in samenwerking met buurgemeenten en de provincie. 4. Waar mogelijk zet Hilversum in op het mengen van wonen, werken, voorzieningen en openbare ruimte in wijken en bedrijfs- en kantoorlocaties. Zo maken we prettige en levendige plekken. Dat betekent passend wonen voor ouderen, jongeren en middengroepen in kritische economische sectoren. Het betekent ook ruimte voor wonen én werken en ruimte voor jong én oud. In principe moet er een geschikte woning zijn voor elke Hilversummer. We kiezen alleen waar dat past voor hoogte of verdichting. Voorwaarde is dat dit leidt tot een kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte, bijvoorbeeld door een financiële bijdrage vanuit de ontwikkeling. Bij OV-knooppunten is hoogte het best voorstelbaar. Zo creëren we kansen voor wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit en het terugdringen van de rol van de auto in de buitenruimte. 5.
Hilversum wil meer ruimte creëren voor werk en duurzame economie. We gaan binnen Hilversum en in de regio Gooi en Vechtstreek op zoek naar ruimte en behoud/versterking van ruimtelijke kwaliteit op bestaande werklocaties, voor het groot-, midden- en kleinbedrijf. In Hilversum is ruimte nodig voor de noodzakelijke transitie naar een circulaire en duurzame economie, dus voor innovatie én het bijbehorende onderwijs. We kijken binnen Hilversum kritisch naar de tendens van het transformeren van werklocaties naar wonen. We
bieden passende woonruimte voor personeel in kritische sectoren (en maken daarbij actief gebruik van wetgeving die momenteel wordt voorbereid) en zetten in op het aantrekken van hoger onderwijs. Daar hoort ook een compact, compleet en levendig centrum bij met winkels, uitgaan en culturele voorzieningen bij, dat voor de regio van betekenis is. 6. We zetten de overgang van vervoermiddelbezit naar vervoermiddelengebruik door. Wandelen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit komen steeds centraler te staan: die krijgen letterlijk meer ruimte. We doen dit in samenwerking met bedrijven en corporaties. De ruimte voor de auto wordt geleidelijk beperkter. We leggen geen nieuwe grootschalige infrastructuur voor de auto aan, maar kijken wel kritisch naar het verkeerscirculatieplan. Zodoende zorgen we ervoor dat de stad bereikbaar blijft. We leggen waar nodig beperkingen op aan auto- en vrachtverkeer. Door de gebieden rond de stations te ontwikkelen kan de positie van Hilversum in de regio worden versterkt. Tegelijkertijd wordt de aantrekkelijkheid van het openbaar vervoer verhoogd. Dit is op alle onderdelen een transitie van de lange adem. 7. Het vergroten van kansengelijkheid en het organiseren van ontmoeting staan centraal in de wijkontwikkeling. Versterken, vernieuwen en ontwikkelen doen we met het oog op meer vitaliteit en leefbaarheid in alle wijken.
Het is belangrijk de doorstroming in de wijken op gang te brengen, door passende woningen voor ouderen, jongeren en middengroepen te realiseren. Waar mogelijk wordt ingezet op het rendabel maken en houden van wijkvoorzieningen als winkels, ontmoetingsplekken, zorg, sport en onderwijs. Gerichte verdichting in wijken en het inzetten van bestaande gebouwen kan daarbij helpen. We omarmen de diversiteit van de bevolking en mengen functies waar het kan. Waar mogelijk behouden we de maatschappelijke functie van gebouwen en plekken.
8. Bij alle ontwikkelingen zet Hilversum in op het realiseren van een zo gezond mogelijke leefomgeving. Een gezonde leefomgeving is zowel gericht op het behalen en handhaven van milieunormen als het realiseren van een woonomgeving die uitnodigt tot bewegen. Dat betekent voldoende en goed bereikbare ruimte maken in de buurt om te spelen, wandelen, sporten én een omgeving die het vanzelfsprekend maakt om veel vaker te lopen of de fiets te pakken in plaats van de auto. 9. We stellen nieuwe prioriteiten in de openbare ruimte. We richten ons op het vergroten van de veiligheid, het bevorderen van ontmoeting en gezondheid en het maken van ruimte voor klimaatadaptatie. Voldoende ruimte voor groen en water is de eerste prioriteit. Zo zorgen we dat we droge voeten houden, er voldoende water is in droge tijden en gebieden leefbaar blijven omdat de temperatuur niet te ver oploopt. Dat legt tegelijkertijd de basis voor een robuust ecosysteem. Ontmoetingsplaatsen en een veilige en toegankelijke openbare ruimte zijn de tweede prioriteit.9 Zo houden we de wijken levendig en zorgen we ervoor dat mensen elkaar kennen en kinderen veilig kunnen spelen. Meer ruimte voor de voetganger, de fiets en deelvervoer vormt de derde prioriteit. Ruimte voor de auto is het sluitstuk. We brengen waar mogelijk de parkeernorm naar beneden en bevorderen tegelijkertijd alternatieven voor de auto.
9. In het Stadsgesprek werden die ontmoetingsplekken ‘bumping places’ genoemd.
37
Lopende projecten stedelijke ontwikkeling lopende gebiedsontwikkeling o.a. Arenapark & 1221 voorziene gebiedsontwikkeling o.a. Media Park & MOB-terrein (mogelijke) kleinschalige projecten & initiatieven herinrichting openbare ruimte lopende projecten geplande projecten snelfietsroutes
Crailo
richting Utrecht en Amersfoort
stand van zaken najaar 2022
A1
Media Park
1221
7
A2
Anna’s Hoeve
Circusterrein Arenapark
MOB-terrein
0
38
0,5
1
2 km
Utrecht
Tergooi
Amersfoort
2.4 Lopende projecten Aan verschillende van de hiervoor genoemde aandachtspunten en denkrichtingen wordt op dit moment al gewerkt. Soms thematisch, soms als onderdeel van een gebiedsontwikkeling. Als afsluiting van hoofdstuk 2 volgt hierna een overzicht van de belangrijkste lopende projecten in Hilversum. Gebiedsontwikkeling In verschillende delen van de stad is sprake van grote gebiedsontwikkelingen. Voor het stationsgebied zijn plannen ontwikkeld om de sociale veiligheid en de verblijfskwaliteit te vergroten, Daarbij is ruimte voor groen en een divers programma met verschillende woningen en commerciële ruimtes vlak naast het station. Voor het Arenapark wordt gewerkt aan plannen om het gebied te transformeren tot een groene en bruisende wijk, waar meer ruimte is voor werken, sporten, studeren en wonen. Het Arenapark moet een levendige plek worden waar Hilversummers graag komen en waar bedrijven zich willen vestigen. Ook voor het Media Park worden plannen ontwikkeld. Het gebied biedt kansen voor omvorming tot een levendige campus, waar ruimte is voor ontwikkeling, innovatie, onderwijs en onderzoek. Een ander gebied waar Hilversum al geruime tijd aan werkt is postcodegebied 1221, met daarin de Geuzenbuurt, Electrobuurt en Kleine Driftbuurt. In het gebied komen verschillende opgaven samen.
Er is vraag naar woningen en werkruimten, maar in deze vrij stenige buurt is ook behoefte aan ruimte voor groen, spelen en ontmoeten. Dat vraagt om het opnieuw inrichten van sommige delen van de buurt. Inwoners, ontwikkelende partijen, ondernemers, maatschappelijke organisaties en gemeente maken samen de toekomst van 1221.10
Naast deze gebieden is nog op een aantal andere plekken in de stad sprake van kleinere en grotere ontwikkelingen. Zoals de vele kleinschaliger ontwikkelingen, die zich in en rond het centrum concentreren en zijn vooral gericht op het toevoegen van woningen en het vergroten van de levendigheid van het centrum. Maar ook buiten het centrum zijn op veel plekken kleinere en grotere (zoals Anna's Hoeve en Monnikenberg) ontwikkelingen te vinden. Verkeer Op het gebied van verkeer is de aanleg van de Alexiatunnel onder de Oosterengweg voor veel mensen waarschijnlijk het meest in het oog springende project. De tunnel maakt deel uit van de toekomstige HOVverbinding tussen Hilversum en Huizen en moet ook het verkeer in het oostelijk deel van Hilversum soepeler laten doorstromen. Deze unieke dubbellaagse tunnel, met de fietstunnel bovenop de autotunnel, is in augustus 2022 geopend. Onder de tunnel is een waterbassin aangelegd, zodat er tijdens hevige regenbuien geen waterproblemen ontstaan in de tunnel. Kortom: veel dubbel grondgebruik en daarmee een goed voorbeeld van integraal werken. Een ander belangrijk project voor fietsers waar momenteel aan wordt gewerkt is het versterken van het netwerk van snelfietsroutes. Het gaat daarbij om routes tussen de kernen in het Gooi en richting Utrecht en Amsterdam.
Openbare ruimte Tenslotte wordt op verschillende plekken in de stad gewerkt aan het verbeteren van de openbare ruimte. Het gaat daarbij zowel om het aanpassen van wegen (dit speelt met name in en om het centrum) en pleinen, als om projecten waarin delen van buurten worden aangepakt. De groenstructuur wordt verbeterd en ingezet voor het creëren van meer biodiversiteit.
10. Bron: www.1221.Hilversum.nl
39
Zichtbaar en beleefbaar erfgoed, herbestemming Cultuurhistorie en identiteit van het gebied en de plek zijn in Hilversum al vaak het vertrekpunt voor gebieds- en locatieontwikkelingen. Erfgoed wordt ingezet als omgevingskwaliteit en gerestaureerd, getransformeerd en gebruiksgereed gemaakt, ook met een nieuwe functie. De verduurzaming van de gebouwen wordt direct meegenomen. Woningbouwcomplexen worden met de corporaties gerenoveerd en verduurzaamd, andere voorbeelden: de Aula Bosdrift, de Wybertjesfabriek, MOUT, voormalig C&A gebouw, het oude postkantoor aan de Oude Torenstraat en Bussummerstraat. Goede eerste aanzet Met al deze projecten is een goede eerste aanzet gegeven om de opgaven waar Hilversum voor staat aan te pakken. Er is ook nu al aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte en het realiseren van groen en plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Er wordt geïnvesteerd in alternatieven voor de auto, door het versterken van de Hilversumse fietsstructuur en het realiseren van een HOV-lijn. En waar dat kan wordt de doorstroming van het autoverkeer verbeterd. Er is aandacht voor woningbouw en nieuwe kansen voor (kleinschalige) bedrijvigheid. En er wordt nagedacht over duurzaamheid, vergroening en mogelijkheden om water te bergen.
In twee stappen naar een toekomstbeeld voor 2040 Al deze ontwikkelingen en inzichten worden meegenomen bij het schetsen van een toekomstbeeld over het Hilversum in 2040. De uitgangspositie en de participatieopbrengst zijn een goede basis daarvoor, maar vragen een aanvulling met trends- en ontwikkelingen en een goede definitie van de opgaven waar Hilversum voor staat. Dat staat beschreven in hoofdstuk 3. De uitgangspositie en participatieopbrengst komen vervolgens in hoofdstuk 4 (visie en aanzet voor maatregelen) weer terug.
40
Onderwerpen Omgevingsvisie 2040 Overzicht van de belangrijkste onderwerpen Op basis van de uitkomsten van de participatie is een overzicht gemaakt van de onderwerpen die in deze Omgevingsvisie aan de orde moeten komen. De lijst is aangevuld op basis van maatschappelijke trends en ontwikkelingen en de eisen die de Omgevingswet stelt aan Omgevingsvisies en de onderwerpen die erin aan bod moeten komen.1 Het schema hiernaast geeft een overzicht van de belangrijkste onderwerpen. Centraal staan de Hilversumse waarden die de identiteit van Hilversum vormen. Zo weten we zeker dat deze waarden steeds als vertrekpunt worden meegenomen en de Omgevingsvisie ook echt ‘Hilversums’ is. Om de Hilversumse waarden staan negen onderwerpen, die in drie groepen zijn in te delen. Het deel rechtsboven in het schema bevat vooral onderwerpen die te maken hebben met hoe we met de aarde omgaan. Hier gaat het over klimaat(adaptatie), duurzaamheid, landschap, natuur, water en bodem. Het deel linksboven in het schema gaat vooral over mensen en de manier waarop we met elkaar samenleven. Hier gaat het over mee kunnen doen in de samenleving, gezondheid, voorzieningen en openbare ruimte. Het onderste deel van het schema is gericht op de traditionele
1. VNG factsheet Omgevingsvisies: “De fysieke leefomgeving is breder dan alleen
onderwerpen uit de ruimtelijke ordening en daarmee uiteindelijk ook op onze welvaart. Hier gaat het over bevolkingsopbouw, wonen, economie en verkeer en vervoer. Tussen de onderwerpen bestaan uiteraard veel dwarsverbanden, een Omgevingsvisie is tenslotte een integrale visie. Het schema moet dan ook vooral worden gezien als een handig overzicht, een checklist en een manier om ordening aan te brengen in deze Omgevingsvisie. Aan de hand van dit schema kunnen we goed overzicht aanbrengen in de vele sectorale opgaven waar Hilversum al aan werkt. Dat is anders dan in hoofdstuk 3, waarin we meer naar de samenhang (integraliteit) tussen de opgaven kijken. Klimaat, energie en circulaire materialen 1. Omslag naar een klimaatneutrale gemeente en het verduurzamen van het energiesysteem 2. Anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering 3. Omslag naar een 100% circulaire economie Landschap, groen en natuur 4. Versterken van de biodiversiteit 5. Beschermen, versterken en verbinden van landschappen en natuurgebieden 6. Meer groen, wateropvang, biodiversiteit en leefbaarheid in de openbare ruimte
de ruimtelijke aspecten. De wet noemt verplichte aspecten die integraal terug moeten komen in de omgevingsvisie. Daarin zit bijvoorbeeld het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, activiteiten waardoor emissies, hinder of risico’s worden veroorzaakt en het nalaten van activiteiten. Ook ontwikkelingen op het gebied van cultureel erfgoed, energie-infrastructuur, landbouw, landschap, milieu, natuur en water worden volgens de memorie van toelichting bij de wet meegewogen en beschreven. Een omgevingsvisie bestrijkt daarmee de hele breedte van de fysieke
Water en bodem 7. Het watersysteem toekomstbestendig maken (drinkwater, risico van droogte en overstroming) 8. Het verbeteren van de waterkwaliteit 9. Tegengaan van bodemdaling, verzilting en verdroging en verbeteren ecologische bodemkwaliteit.
leefomgeving zoals bedoeld in de Omgevingswet.
41
Bevolkingsopbouw en wonen 10. Voldoende woningaanbod 11. Voldoende betaalbare woningen, m.n. voor lagere en middeninkomens en het huisvesten van werknemers in belangrijke sectoren 12. Woningen en woonomgeving van goede kwaliteit Economie en innovatie 13. Versterken van bestaande economische clusters en werklocaties 14. Versterken van de Hilversumse economie en het vestigingsklimaat 15. Ruimte voor werkgelegenheid op alle opleidingsniveaus
27. Voldoende sociale voorzieningen in de wijk, passend bij de demografische ontwikkeling en de centrumpositie Hilversumse waarden 28. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen baseren op Hilversumse kwaliteiten en waarden. 29. Zuinig en slim omgaan met beschikbare ruimte door omvorming, inbreiding en functiemenging. 30. Passend gebruik van erfgoed, zichtbaar en beleefbaar.
Verkeer en vervoer 16. Verbeteren doorstroming en veiligheid voor alle vervoerssoorten 17. Stimuleren van gezonde en duurzame alternatieven voor de auto 18. Verminderen overlast door doorgaand (vracht)verkeer Mee kunnen doen 19. Bevorderen van kansengelijkheid en verlagen kans op eenzaamheid, tweedeling, onveiligheid en hoge zorgkosten. 20. Bevorderen gezonde eetgewoonten en zorgen voor duurzaam, lokaal geproduceerd voedsel 21. Inrichten van een openbare ruimte, die uitnodigt tot ontmoeting. Gezondheid 22. Voldoen aan de wettelijke normen voor geluid, lucht, licht en stank. 23. Verbeteren van de water- en bodemkwaliteit 24. Inrichten van een beweegvriendelijke openbare ruimte, die uitnodigt tot bewegen. Voorzieningen en openbare ruimte 25. Afstemmen inrichting openbare ruimte op gebruikers, met aandacht voor kwetsbare doelgroepen. 26. Een levendig, aantrekkelijk centrum 42
Voorzieningen & openbare ruimte
Klimaat, energie & circulaire materialen Landschap, groen & natuur
Gezondheid
Mee kunnen doen
Verkeer & vervoer
Hilversumse identiteit
Economie & innovatie
Water & bodem
Bevolkingsopbouw & wonen
Transitie reeds ingezette maatregelen voor transities energie, duurzaamheid en klimaat Regionale Energiestrategie (RES) RES zoekgebieden - zon
3
zon op geluidschermen zon op parkeerplaatsen
1
duurzaamheidsinitiatieven zon op grote daken en (parkeer)terreinen zon op scholen aardgasvrij bouwjaar ‘95 Programma Aardgasvrije Wijken - de Meent
1
Buurt energiesysteem (BES) Kerkelanden
A1
Positieve Energy District Kerkelanden warmte RWZI
1
duurzaamheidsinitiatieven op grote kantoorlocaties Media Park en Arenapark duurzaamheidsinitiatieven in het buitengebied verduurzaming landbouw en landgoederen klimaatverandering
1 2 3
risico op onvoldoende wateraanvoer met als gevolg verdroging, natuurbranden enz. risico op aanvoer van oppervlaktewater van onvoldoende kwaliteit
7
A2
kwantiteits- en kwaliteitsrisico’s wateraanvoer risico’s rondom kwantiteit en kwaliteit van het beschikbare water
1
2 stand van zaken najaar 2022
1 1
0
0,5
1
2 km
43
Landschap, groen & natuur bebouwd gebied Natura 2000 Natuurnetwerk Nederland (NNN)
stand van zaken najaar 2022
0
44
0,5
1
2 km
Landschap, groen & natuur bebouwd gebied
binnen en buiten de gemeentegrens
bos
binnen en buiten de gemeentegrens
heide
binnen en buiten de gemeentegrens
veenweidegebied landgoederen landgoederen natuurverbindingen natuurnetwerk verbindingen (droog / nat) natuurbrug / natuurtunnel bestaand en in ontwikkeling realiseren natuurverbinding Westerheide groenstructuren in de stad hoofdbomenstructuur
A1
park begraafplaats oppervlaktewater / vijver groen-blauwe ecologische verbindingen stadsecologie: bomen en bos stadsecologie: (schraal-) grasland
stand van zaken najaar 2022
7
A2
0
0,5
1
2 km
45
Water en bodem onderlegger Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) van laag (blauw-groen) naar hoog (geel-oranje) watersysteem oppervlaktewater scheiding in rioolstelsel gemaal richting hemelwaterafvoer gemengd rioolstelsel wateroverlast risico op wateroverlast bij hevige neerslag o.b.v. gemeten water op straat juli 2019 aanleg waterberging, afkoppeling grote daken en realiseren gescheiden rioolstelsel grondwater waterwingebied (2018) grondwaterbeschermingsgebied (2018) 100-jaarszone (2018)
A1
stand van zaken najaar 2022
7
A2
0
46
0,5
1
2 km
Corporatiebezit woningen in bezit van woningcorporaties (vereenvoudigde weergave) Goois Wonen / Dudok Wonen / Alliantie / Het Gooi en Omstreken
stand van zaken najaar 2022
0
0,5
1
2 km
47
Werklocaties grote economische clusters centrum Media Park - campus gemengde bedrijventerreinen
o.a. Havenkwartier en Kerkelanden
Arenapark - internationaal vestigingsmilieu
N5 27
Crailo - gemengd bedrijventerrein / woongebied N2
36
Laapersveld - gemengde kantoorlocatie Railpro - spoorgebonden bedrijvigheid zorgclusters Tergooi Ziekenhuis gemengd woon-werkgebied Spoorzone 1221 winkelgebieden (buiten het cenrum) N524
wijkwinkelcentra en aanloopstraten centrum onderlegger
N5
25
concentratiekaart werkgelegenheid (hoe donkerder hoe meer banen) 65% van de totale werkgelegenheid bevindt zich buiten de formele werklocaties
A1
stand van zaken najaar 2022
7
A2 Marktplein Hilvertshof
N201
N4
N417
15
0
48
0,5
1
2 km
Hoofdwegennet
Amsterdam / Almere
snelwegen + afslagen
Amsterdam
provinciale wegen
Huizen
hoofdwegennet Hilversum gebiedsontsluitingswegen parkeergarage
27
N2
elektrische laadpalen
N5
36
26
N5 stand van zaken najaar 2022
N5
25
N524
A1
7
A2
Kortenhoef
N201
N4
15
N417
Amersfoort
0
0,5
1
2 km
Utrecht
49
OV-netwerk spoor
Amsterdam
HOV-lijn Hilversum - Huizen vrijwel gereed OV-knooppunten spoor en HOV
Naarden-Bussum
buslijnen (+ halte)
stand van zaken najaar 2022
Bussum Zuid
A1 Hilversum Media Park
Amsterdam / Huizen
7
A2
Hilversum
Monnikenberg
Hilversum Sportpark
Amersfoort
Mijdrecht Zeist
Hollandsche Rading
0
50
0,5
1
2 km
Utrecht
Fietsnetwerk snelfietsroutes in ontwikkeling vrijliggende fietspaden fietsstraten
stand van zaken najaar 2022
Bussum
Laren
Amsterdam A1
7
A2
Mijdrecht
Amersfoort
Utrecht
0
0,5
1
2 km
51
Recreatieve routes fietsknooppunten netwerk fietsknooppunt Voetstappenpad Rondje Hilversum
stand van zaken najaar 2022
A1
7
A2
0
52
0,5
1
2 km
Percentage mensen met een baan (t.o.v. de totale bevolking)
Percentage huishoudens met een laag inkomen
percentage
percentage
60 - 63
9,5 - 11,0
63 - 66
8,0 - 9,5
66 - 69
6,5 - 8,0
60,0 %
69 - 72 72 - 75 geen gegevens
3,5 %
5,0 - 6,5 3,5 - 5,0 geen gegevens
Hilversumse Meent
Hilversumse Meent
noordoost
noordoost
69,0 %
6,9 % 67,0 % noordoost
65,0 %
Hilversums gemiddelde
9,8 %
noordwest
72,0 %
8,5 %
70,0 %
5,4 %
72,0 %
Bron Jaar
Bron Jaar landelijk gebied
0
0,5
1
2 km
zuidoost
7,0 %
Landelijk gemiddelde
opendata.cbs.nla 2020
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
zuidoost
zuid
4,8 % 66,0 %
Landelijk gemiddelde
8,3 %
zuidwest
6,8 %
zuidoost
zuid
oost
centrum
zuidwest
67,0 %
noordoost noordwest
oost
centrum
69,0 %
5,2 %
Hilversums gemiddelde
70,0 %
opendata.cbs.nl 2020 landelijk gebied
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
0,5
1
4,3 %
zuidoost
2 km
53
Percentage jongeren dat niet is ingeschreven op een school en geen diploma heeft
Percentage eenpersoonshuishoudens percentage
percentage
54 - 60 48 - 54
3,3 - 3,8
42 - 48
2,8 - 3,3 2,3 - 2,8 1,8 - 2,3 1,3 - 1,8 geen gegevens
30,1 %
36 - 42 30 - 36 geen gegevens
Hilversumse Meent
Hilversumse Meent
noordoost
noordoost
41,5 %
2,3 %
2,5 % 1,9 %
44,9 %
noordoost noordwest
3,5 %
55,7 %
2,9 %
42,1 %
1,8 % Landelijk gemiddelde kis-wijkmonitor.nl 2020
37,9 %
Landelijk gemiddelde
Bron Jaar
opendata.cbs.nl 2020
landelijk gebied Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
54
0,5
1
2 km
zuidoost
zuid
38,5 % 1,3 %
Bron Jaar
39,0 %
zuidwest
38,5 %
zuidoost
zuid
oost
centrum
zuidwest
2,2 %
noordwest
oost
centrum
2,3 %
noordoost
37,7 %
Hilversums gemiddelde
Hilversums gemiddelde
zuidoost
landelijk gebied Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
0,5
1
2 km
zuidoost
36,2 %
Gevoel van eenzaamheid: “ik voel me regelmatig eenzaam”
Verbonden voelen met de eigen buurt: “ik voel me verbonden”
percentage
percentage
6,5 - 8
30 - 36
5 - 6,5
36 - 42
3,5 - 5
1,7 %
2 - 3,5 0,5 - 2 geen gegevens
Hilversumse Meent
59,1 %
42 - 48
noordoost
5,1%
noordoost
42,3%
7,9 % 2,1 %
Hilversumse Meent
48 - 54 54 - 60 geen gegevens
41,9 %
noordoost
noordoost
46,3 %
noordwest
Hilversums gemiddelde
noordwest
Hilversums gemiddelde
6,2 %
oost
centrum
32,3 %
6,3 %
centrum
zuidwest
40,9 %
zuidoost
zuid
5,3 %
46,2 % 43,7 %
Landelijk gemiddelde
Landelijk gemiddelde
Hilversum Monitor 2021
landelijk gebied
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0,5
1
zuidoost
zuid
2,2 %
0
39,7 %
zuidwest
4,8 %
Bron Jaar
oost
2 km
zuidoost
7,1 %
Bron Jaar
Hilversum Monitor 2021
landelijk gebied
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
0,5
1
38,1 %
zuidoost
2 km
55
Mate van veiligheid in de buurt: “ik voel me meestal veilig”
Percentage mensen dat voldoet aan de beweegrichtlijn
percentage
percentage
42 - 47
42 - 45
47 - 52
45 - 48
52 - 67
46,1 %
67 - 72 72 - 77 geen gegevens
48,0 %
48 - 51 51 - 54 54 - 57 geen gegevens
Hilversumse Meent
Hilversumse Meent noordoost
noordoost
53,0 %
50,6 % 56,0 % noordoost
47,9 %
Hilversums gemiddelde
48,4 %
noordwest
53,8 %
56,5 %
55,9 %
Bron Jaar
44,0 %
Bron Jaar landelijk gebied
0
56
0,5
1
2 km
49,5 %
Landelijk gemiddelde
Hilversum Monitor 2021
zuidoost
zuidoost
zuid
51,6 % 51,7 %
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
51,9 %
zuidwest
49,9 %
zuidoost
51,2 % Landelijk gemiddelde
oost
centrum
zuidwest zuid
noordwest
oost
centrum
52,0 %
noordoost
51,3 %
Hilversums gemiddelde
76,3 %
statline.rivm.nl 2020 landelijk gebied
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
0,5
1
2 km
zuidoost
47,3 %
Percentage mensen met ernstig overgewicht
Gemiddelde leeftijd overleden personen gemiddelde leeftijd
percentage
72 - 75
15 - 17
75 - 78
13 - 15
78 - 81
11 - 13
81 - 84
14,3 %
9 - 11 7-9 geen gegevens
76,8
84 - 87 geen gegevens
Hilversumse Meent
Hilversumse Meent
noordoost
noordoost
13,0 %
79,6 % 15,3 % noordoost
8,9 %
Hilversums gemiddelde
77,2
noordwest
11,9 %
zuidwest
78,6 %
81,0
12,4 %
Bron Jaar
Bron Jaar landelijk gebied
0
0,5
1
2 km
zuidoost
79,3
Landelijk gemiddelde
statline.rivm.nl 2020
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
zuidoost
zuid
81,5 11,7 %
Landelijk gemiddelde
75,0
centrum
zuidoost
zuid
oost
74,5
13,9 %
zuidwest
14,7 %
noordwest
oost
centrum
15,6 %
noordoost
83,4
Hilversums gemiddelde
11,9 %
kis-wijkmonitor.nl 2020 landelijk gebied
Deze kaarten zijn bedoeld om de verschillen tussen de Hilversumse wijken aan te geven. De vijf legendastappen zijn daarom gebaseerd op de hoogste en de laagste gemeten waarde binnen Hilversum.
0
0,5
1
85,2
zuidoost
2 km
57
Voorzieningen gezondheid ziekenhuis gezondheidscentrum / huisarts / apotheek ontmoeten, groei, ontwikkeling en onderwijs buurtcentrum Jeugd en Gezin (speciaal onderwijs) basis- of middelbare school peuterspeelzaal / kinderdagverblijf / buitenschoolse opvang
stand van zaken najaar 2022
A1 7
A2
0
58
0,5
1
2 km
Voorzieningen winkels centrum winkel- en aanloopstraten buurt- en wijkcentra supermarkt buiten buurt- en wijkcentra concentratiegebied grootschalige winkels o.a. bouwmarkten & woonwinkels
stand van zaken najaar 2022
A1 7
A2
0
0,5
1
2 km
59
Voorzieningen cultuur culturele voorziening
museum / bioscoop / bibliotheek
vrije tijd speeltuin park sport(terrein) / maneges / sportscholen zwembad kinderboerderij volkstuin vliegveld Hilversum
stand van zaken najaar 2022
A1 7
A2
0
60
0,5
1
2 km
3. Trends en opgaven 3.1 Inleiding In het vorige hoofdstuk is het vertrekpunt voor de Omgevingsvisie beschreven. Hoe heeft Hilversum zich tot nu toe ontwikkeld, welke kwaliteiten, aandachtspunten en denkrichtingen ziet de samenleving en aan welke projecten en opgaven werken we nu al in Hilversum? Bijlage G bevat een grote set illustrerende kaarten. Opgaven voor de toekomst In dit hoofdstuk verbinden we de kwaliteiten, aandachtspunten en denkrichtingen aan landelijke en wereldwijde trends en ontwikkelingen, die gevolgen hebben voor onze gemeente. Hilversum is immers geen eiland. Ook uit de trends en ontwikkelingen volgen uitdagende opgaven voor Hilversum tot 2040. We hebben in de participatie gemerkt dat de samenleving de trends en ontwikkelingen voor het grootste deel ook ziet. Slechts enkele onderwerpen – zoals bodem en water – waren in de participatie wat onderbelicht.
meegegeven in de vorm van de ‘Omgevingsfoto Hilversum’1 (bijlage A). In deze Omgevingsfoto staan voor belangrijke onderwerpen cijfers, trends en ontwikkelingen beschreven. Inwoners en organisaties gaven aan veel van de beschreven trends en ontwikkelingen te herkennen. Deze conclusies sluiten op hun beurt weer goed aan op de trends en ontwikkelingen die worden beschreven in de uitgebreide Hilversumse trendstudie, mede opgesteld door Platform 31 (bijlage C).2 Drie integrale trends en ontwikkelingen Alles overziend zijn er drie dominante, integrale trends en ontwikkelingen waar Hilversum volop mee te maken heeft. Ze spelen op het gebied van: ● ● ●
Duurzaam: transities en veranderende ruimtevragen. Actief: de (beroeps-)bevolking groeit en verandert van samenstelling. Meedoen: de verdeling van de welvaart wordt schever.
Deze drie dominante trends en ontwikkelingen worden hierna verder uitgewerkt. De genoemde informatie komt in de meeste gevallen uit de Hilversumse Trendstudie. Waar dat niet het geval is wordt dit aangegeven.
Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste trends en ontwikkelingen waar Hilversum in de periode tot 2040 mee te maken krijgt. Vervolgens worden op basis van de inzichten uit het vorige hoofdstuk en de trends en ontwikkelingen de belangrijkste opgaven voor de toekomst beschreven. Opgaven waar deze Omgevingsvisie de richting voor bepaalt. Omgevingsfoto Hilversum en Hilversumse Trendstudie Vanaf het najaar van 2021 heeft in het kader van de Omgevingsvisie Hilversum een gesprek plaatsgevonden tussen inwoners, ondernemers en organisaties. De gemeenteraad heeft daarbij achtergrondinformatie
1. Bureau Nieuwe Gracht, Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (april 2021). Deze samenvatting is gebaseerd op de ‘Omgevingsfoto gemeente Hilversum’ uit 2019, opgesteld door de Antea Group. 2. Platform 31, Hilversumse Trendstudie 2022 - 2026 (2022).
61
3.2 Trends en ontwikkelingen 3.2.1 Duurzaam: transities en veranderende
De beschikbare ruime in Hilversum is beperkt. Voor woningen en bedrijventerreinen geldt bijvoorbeeld al jaren dat er in Hilversum meer vraag is dan aanbod. Daarnaast komen er nieuwe ruimtevragen op de gemeente af, bijvoorbeeld als gevolg van klimaatverandering of de behoefte aan duurzame energie. In deze paragraaf worden de belangrijkste trends op een rij gezet die - direct of indirect - een claim leggen op de beschikbare ruimte in Hilversum.
de kwaliteit van de resterende natuurgebieden. Daarnaast is in Nederland vooral de natuurkwaliteit van het landelijke gebied afgenomen als gevolg van landbouwintensivering en verstedelijking.4 De biomassa van vliegende insecten, een belangrijke voedselbron voor vogels en vleermuizen, is in de afgelopen 27 jaar met 60-75% afgenomen. Momenteel wordt een kleine 40% van de Nederlandse dier- en plantensoorten bedreigd.5 Het verlies van biodiversiteit heeft nadelige gevolgen voor onder andere de zekerheid van voedsel en energie, kwetsbaarheid voor natuurrampen en toegang tot schoon water. Om deze trend te keren zullen we bestaande groengebieden moeten behouden, versterken en verbinden.
Opwarming van de aarde zet door Op mondiale schaal bevinden we ons in de 21e eeuw in een klimaat- en energiecrisis. Het is nu wereldwijd gemiddeld ruim één graad warmer dan in de periode 1850 - 1900. De gevolgen van deze klimaatverandering dienen zich de laatste jaren steeds vaker en steeds heftiger aan. Er zijn lange periodes van droogte of juist extreme neerslag. En de verwachting is dat dit in de toekomst steeds vaker voor zal komen. Een veranderend klimaat heeft invloed op de natuur, de landbouw(opbrengsten) en onze gezondheid. Dat laatste met name als gevolg van hittestress. Vooral kwetsbare groepen zijn hiervan de dupe.3 Dit vraagt bijvoorbeeld om ruimte voor extra groen en waterberging. Biodiversiteit neemt af Klimaatverandering is ook een van de oorzaken van de afname van de biodiversiteit op aarde. Geschat wordt dat wereldwijd nog ongeveer 70% van de oorspronkelijke populatie planten en dieren voorkomt (situatie 2010). In Nederland is dit slechts 15%. Dit grote verschil met het wereldwijde gemiddelde is vooral het gevolg van verlies aan natuurareaal en 3. Bronnen: knmi.nl, milieucentraal.nl.
62
Gebieden met afnemende biodiversiteit (bruin).
4. Bron: Rijksoverheid, Compendium voor de leefomgeving (clo.nl). 5. Bron: Samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (2021).
Overgang naar duurzame energie Voor de energietransitie heeft Hilversum de doelen helder geformuleerd, maar het is nog onduidelijk wanneer we die gaan halen. We slagen erin om de CO2-uitstoot geleidelijk terug te dringen en minder afhankelijk te worden van fossiele energie. De beweging is er, maar om de doelen te halen moet het tempo omhoog. En daar is ruimte voor nodig, bijvoorbeeld voor zonnepanelen.
De landschappen die om Hilversum liggen - vooral aan de westzijde - zijn gevoelig voor stikstof en FPAS.8 Het overschrijden van milieunormen heeft gevolgen voor de volksgezondheid en kan van invloed zijn op het verlenen van vergunningen voor stedelijke ontwikkelingen, zoals woningbouw.
De situatie in Hilversum is complex, want Hilversum heeft met 42% ongeveer twee keer zo veel vooroorlogse gebouwen als het landelijke gemiddelde. Het is bij deze gebouwen niet zeker of stevige verduurzaming technisch en economisch haalbaar is. Gekoppeld aan de scheve verdeling van de welvaart zien we een grote groep die niet gemakkelijk met de energietransitie kan meedoen. Dit geldt ook voor een transitie naar meer duurzame en collectieve vormen van mobiliteit. Zulke transities zijn wel noodzakelijk.
samenstelling
Niet alle milieu- en natuurnormen worden gehaald Op dit moment voldoet minder dan één procent van de Nederlandse meren, beken en rivieren aan de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).6 Hoewel Hilversum qua geluid en lucht voldoet aan Europese en Nederlandse weten regelgeving, kan bijvoorbeeld luchtkwaliteit in Hilversum per dag en per gebied verschillen door bronnen die luchtverontreinigende deeltjes uitstoten. Het gaat dan bijvoorbeeld om verkeer, bedrijven, gasgestookte woningen en woningen met open haarden. In Hilversum zijn met name verkeer en woningen van invloed op de luchtkwaliteit. 6-8 procent van de inwoners van Hilversum ervaart ernstige overlast door geluidhinder van stadsverkeer. Vrachtverkeer speelt daarbij een belangrijke rol.7
3.2.2 Actief: bevolking groeit en verandert van De samenstelling van de Nederlandse bevolking zal de komende 30 jaar flink veranderen. De belangrijkste trends zijn: aanhoudende bevolkingsgroei en toenemende vergrijzing en diversiteit. Volgens het CBS groeit de Nederlandse bevolking tot 2050 met 1 miljoen mensen. Daarbij zal het percentage 65-plussers toenemen van 19 naar 25 procent. Tegelijkertijd zal de beroepsbevolking nauwelijks groeien.9 In 2021 werd het woningtekort in Nederland geschat op zo’n 280.000 woningen. Gecombineerd met de verwachte bevolkingsgroei moeten er in de komende jaren daarom naar verwachting 1,1 miljoen woningen bijkomen.10 Groei in Hilversum zet door Alle prognoses wijzen erop dat Hilversum richting 2040 groeit tot een stad van zo’n 97.000 inwoners (2022: 92.000 inwoners). Daarnaast verandert de samenstelling van de bevolking onder invloed van (dubbele) vergrijzing en buitenlandse migratie. Er komen in aantallen en naar verhouding meer
8. PFAS staat voor Poly- en perfluoralkylstoffen, die niet van nature in het milieu voorkomen. 9. Bron: nidi.nl, CBS.nl.
6. Bron: Unie van waterschappen (unievanwaterschappen.nl). 10. www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/berekening7. Bron: Geactualiseerde samenvatting Omgevingsfoto Hilversum (2021).
woningbouwopgave.
63
ouderen en vooral mensen boven de 75. Het aantal 60+ers gaat van 36 naar 41%, de groep oudere ouderen van 14 naar 20%. Die groep woont ook steeds langer thuis, ondanks dat de woning vaak niet meer passend is. Vergrijzing in combinatie met afname van de beroepsbevolking Gecombineerd met de vergrijzing is het de verwachting dat het aantal mensen dat werkt zal afnemen. En dat terwijl een steeds grotere groep mensen zorg nodig gaat hebben. De kleiner wordende beroepsbevolking moet dus voor een steeds grotere groep ouderen zorgen. Daarmee zijn er ook minder schouders om de toenemende (zorg)lasten te dragen. Tegelijkertijd zien we in Hilversum dat de groep middeninkomens kleiner wordt en de groepen praktisch geschoolden en hoogopgeleiden groter worden. Het is bekend dat dit kan leiden tot verlies aan cohesie in de wijken. Minder kans op de woningmarkt voor lagere inkomens In heel Nederland is sprake van een tekort aan woningen. In het afgelopen decennium heeft de woningbouw en -vernieuwing geen tred kunnen houden met de toename van de bevolking. Dat leidt tot spanning op de woningmarkt; sommige groepen ervaren ronduit woningnood. In Hilversum zijn met name betaalbare woningen schaars. De gemiddelde verkoopprijs van een koopwoning lag in 2021 in Hilversum op € 521.000.
Voor heel Nederland was dat € 387.000.11 Dit leidt ertoe dat vooral gezinnen met lagere en middeninkomens steeds minder kans hebben op de Hilversumse woningmarkt. De effecten daarvan merken we nu al door spanning op de arbeidsmarkt in allerlei sectoren.
64
vestigen, voor werk of als vluchteling. Daarnaast komen er steeds meer kleine huishoudens. Beide ontwikkelingen zullen impact hebben op de sociale verbinding tussen bewoners in de wijken, maar ook op het gebruik van met name maatschappelijke voorzieningen (inburgering, scholing, uitkeringen). De meest recente prognoses tonen dit beeld:12 2022
2040
2050
Aantal inwoners Hilversum
91.750
96.870
99.180
Aantal huishoudens Hilversum
42.920
45.830
47.060
Ontwikkeling van het aantal inwoners en huishouden in Hilversum
Prognose binnen- en buitenlandse migratiecijfers 2020 tot 2050
Bevolking wordt diverser De Hilversumse bevolking zal in 2040 meer mensen met verschillende sociaal-culturele achtergronden bevatten. Meer mensen uit andere Europese landen en daarbuiten zullen zich hier tijdelijk of permanent
Prognose demografische ontwikkeling van Hilversum tussen 2020 en 2050
11. Bron: CBS Statline (2021).
12. Primos, 2022.
Mogelijkheden voor economische groei niet volledig benut Hilversum heeft met de media- en zorgeconomie in potentie sterke sectoren in huis, met nationale en regionale uitstraling. Hilversum kent als middelgrote gemeente een bovengemiddeld aantal internationaal actieve bedrijven. Met 91% van de banen is de Hilversumse economie vooral een diensteneconomie. Tegelijk is de economie in Hilversum nadrukkelijk onderdeel van een regionale economie van Gooi en Vechtstreek. De economische ontwikkeling in Hilversum en Gooi en Vechtstreek is op onderdelen positief (sinds 2017 is weer sprake van groei van het aantal banen en vestigingen) en sterke sectoren zoals Media en ICT groeien harder dan het regionale gemiddelde, maar het totaal van de Hilversumse economie loopt achter ten opzichte van het landelijk beeld. In de zorgeconomie is het aantal banen erg groot, maar is de zorg in termen van toegevoegde economische waarde beperkter. Het herstel na de Coronacrisis verloopt voor sommige sectoren grillig en door de lange productieketens heeft de Hilversumse economie last van geopolitieke spanningen of internationale belemmeringen.