BIJL 1.1 Cultuurhistorische verkenning en advisering BKP Contrei Mens

Café Lakeman (huidige Ki-bar) met buitenterras (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Samenkomst van Larenseweg en Kleine Dirft (SAGV)

42

Hilversum Over ‘t Spoor

3 Ruimtelijke analyse

Sommige cafés in deze buurt hadden eveneens vóór de Tweede Wereldoorlog een riante, groene voortuin, in gebruik als terras. Café Lakeman (de huidige Ki-bar) zat begin twintigste eeuw op een prominente hoek en de ruime tuin was nog een restant van de oorspronkelijke punt van de agrarische kavel. Er bevonden zich meerdere hoge bomen op het terras. Er tegenover lag de voortuinenstrook van de spoorgebouwen en de groene tuin van het Amsterdamsch Café. Een deels van de voortuinen is nog aanwezig, alleen bij enkele woningrijen uit het interbellum. Het oorspronkelijke voorerf bij de Ki-bar is in een iets gewijzigde vorm nog aanwezig, alleen is hij nu versteend en zonder bomen. De historische Ki-bar en zijn erf vertegenwoordigen een bijzondere cultuurhistorische waarde, omdat het gebouw al sinds eind negentiende of begin twintigste eeuw in gebruik is als uitspanning en het in die hoedanigheid de stedelijke geschiedenis van deze knoop ook duidelijk weergeeft.

Veel en ruimtevormende bomen De bomen werden bewust ruimtevormend ingezet en zelfs seriematig in voortuinen geplaatst. De bomenrijkdom is vooral na de Tweede Wereldoorlog sterk uitgedund. Langs de Larenseweg gebeurde dat al in het interbellum, gekoppeld aan de winkels die hier werden gerealiseerd. Ook de Kleine Drift tussen Zuiderweg en Larenseweg kreeg in het Interbellum een krapper en meer stedelijk profiel, zij het met laagbouw met hoge kap. Hier verdwenen veel hoge bomen voor de bebouwing. In de naoorlogse jaren zijn er nog meer bomen verdwenen, onder andere op het plein voor de Nieuwe Kerk.

3 Ruimtelijke analyse

Larenseweg gezien vanuit westelijke richting met kerk (collectie Hilversum)

Politiepost, hoek Zuiderweg en Kleine Drift (Collectie Hilversum)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Larenseweg gezien vanuit oostelijke richting (collectie Hilversum)

43

Hilversum Over ‘t Spoor

Bebouwing: interbellumkarakteristiek dominant: ‘lange korrel’

Langerekt woningblok aan de Zuiderweg

Amsterdamsch Café, tegenwoordig Café Dudok, aan de Larenseweg (SAGV) )

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

3 Ruimtelijke analyse

Hoewel de (in zijn algemeenheid) weinig planmatige industriële periode de grondslag heeft gelegd voor de bebouwing in deze buurt, is de typologie van het architectonisch en/of stedenbouwkundig individuele gebouw hier niet dominant. Deels is dat toe te schrijven aan het gegeven dat ook in de vroeg-industriële periode woonhuizen niet als individueel object, maar als onderdeel van een repetitieve bouweenheid – een woningrij – werden gebouwd, maar voor een belangrijk deel toch omdat de woningrijen van het interbellum de buurt zijn gaan domineren. Die periode kenmerkt zich vooral door meer langgerekte, in horizontale richting ontwikkelde bouweenheden, waar met architectonische middelen de horizontaliteit en communaliteit worden benadrukt, overigens zonder dat de individuele wooneenheid daarbinnen ten onder gaat in de repetitie. De enige gebouwen die wel een meer individueel karakter hadden waren de publieke en industriële gebouwen – zoals het stationsgebouw van de Gooise Stoomtrammaatschappij of Hotel Santbergen, hoewel ook deze sterk waren ingebed in de architectuurtaal van de tijd en van de omgeving.

Hoek van woningblok aan de Zuiderweg, 1978 (SAGV)

44

Hilversum Over ‘t Spoor

Architectuur: interbellumkarakteristiek dominant •

Het interbellum als meest bepalende constituerende fase heeft een zwaar stempel gedrukt op de bebouwing en de architectuur van deze buurt. De gebouwen uit deze periode worden gekenmerkt door: • monumentaliteit door middel van een gedurfde expressie en rijkdom in uitwerking is vaak een uitdrukkelijk doel van deze architectuur; vaker langgerekte volumes, niet perse kleine korrel in horizontale zin. • doorgaans een expressieve hoofdvorm, vaak als gevolg van een (bijzonder) hoge kap en verbijzonderde plastiek in de volume-opbouw (erkers, uitbouwen, smalle torenachtige volumes), • een duidelijk ritme, • vaak een sterk horizontale richting, geen repetitie in verticale zin, • een grote mate van architectonische verfijning (consequente dóórontwerpen tot op zeer kleine schaalniveaus),

oktober 2024

In deze zin sluit de buurt – zij het gehavend – goed aan op een veel in Hilversum voorkomende karakteristiek.

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

• •

Uitdrukkelijk gebruik van reliëf in gevels, ramen en deuren, waardoor een rijk beeld ontstaat. schoon metselwerk met reliëf kozijn- en raamhout dat doorgaans als ritmerend, gevel-ordenend en uitdrukkelijk ornamenteel wordt ingezet.

45

Hilversum Over ‘t Spoor

Zuiderweg

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

46

Hilversum Over ‘t Spoor

Kruising Zuiderweg en Kleine Drift

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

47

Hilversum Over ‘t Spoor

Eemnesserweg

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

48

Hilversum Over ‘t Spoor

Larenseweg noordwand

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

49

Hilversum Over ‘t Spoor

Architectuur: getransmuteerde blokken vroeg-industrieel zeer zeldzaam

interbellum:

Zowel de zuid- als de noordwand van de Larenseweg tussen de samenkomst van Eemnesserweg-Larenseweg en de Kleine Drift bestaan in de kern uit negentiende-eeuwse woningrijen die in het Interbellum naar voren zijn uitgebouwd in de destijds nieuwe architectuurtaal van het baksteenexpressionisme van het Interbellum. Op zichzelf is dat al een uitzonderlijk gegeven voor negentiende-eeuwse architectuur, maar het feit dat de transformatie van het noordelijk blok stapsgewijs is gedaan, maar het niet helemaal is doorgevoerd en dit nog duidelijk zichtbaar is, is zeer uitzonderlijk. Dit vertegenwoordigt een cultuurhistorische waarde.

Aanzicht gevelwand Larenseweg huidige toestand

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

50

Hilversum Over ‘t Spoor

3 Ruimtelijke analyse

Larenseweg met het links het tramstation en Café Dudok en rechts een deel van de Ki-bar, 1975 (SAGV)

Oosterspoorplein Sloopplein

3 Ruimtelijke analyse

Het huidige Oosterspoorplein is een ‘sloopplein’: vanaf het eind van de negentiende eeuw tot de jaren zestig was het bebouwd met spoor-gerelateerde gebouwen die zich grotendeels aan de straat presenteerden met groene voortuinen. Na de sloop van deze gebouwen verrees in de wederopbouwperiode een ingangsgebouw naar het station met fietsenstalling op de grote open ruimte, en was de rest van het plein niet gebruiksvriendelijk ingericht (parkeerveld). In de huidige situatie is het plein ingericht als verblijfsplein met ondersteunende functies in kleine gebouwen. Omdat deze ruimte in de geschiedenis van de locatie nooit eerder als plein heeft gefunctioneerd en als zodanig ook nooit was ontworpen, zijn de wanden niet op deze functie afgestemd en is het plein niet op een verbijzonderde wijze met zijn omgeving verbonden of specifiek ingericht. De huidige inrichting deelt de ruimte te veel op.

Kleine Drift gezien vananf de hoek Zuiderweg, 1967 (SAGV)

Luchtfoto met situatie tijdens de Wederopbouw (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Kleine Drift gezien vananf de hoek Zuiderweg, 1966 (SAGV)

51

Hilversum Over ‘t Spoor

Asymmetrisch plein (zie Twee typen straatprofielen) De historische ontwikkeling heeft veroorzaakt dat het noordelijk deel van het plein een stedelijker tint had, méér dan het zuidelijk deel van het plein. Dit is in essentie nog altijd zo, ondanks het feit dat de spoorwegovergang en de voetgangersluchtbrug zijn verdwenen en in het zuiden een hoofdroute voor fietsers is ontstaan. In die zin is het huidige Oosterspoorplein asymmetrisch. Deze asymmetrie vertaalt zich ook nog altijd in de bebouwingswand langs de zuidelijke Zuiderweg met voortuinen, en langs de Larenseweg waar direct aangesloten wordt op de weg en geen sprake is van voortuinen maar van een winkelplint.

3 Ruimtelijke analyse

Asymmetrie plein

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

52

Hilversum Over ‘t Spoor

Kleine Drift Kleine Drift pre-industrieel dominant, nu minder stedelijk De Kleine Drift was in de pre-stedelijke fase de belangrijkste ruimte, was het breedst en had een centrale functie voor het samendrijven van het vee. Vanaf de vroeg-industriële fase en het interbellum werd het belang van de Kleine Drift minder. De van oorsprong rechte Larenseweg werd eveneens een belangrijkste route. De Kleine Drift bleef niettemin ontsluitingsroute voor het achterliggend gebied en is als geheel tot op de huidige dag goed herkenbaar.

3 Ruimtelijke analyse

De Kleine Drift - kruising Zuiderweg (Collectie Hilversum)

Uitsnede kadastrale kaart met de agrarische kavel ter plaatse van huidig driehoekig blok Kleine Drift, Zuiderstraat, Larenseweg. Daaronder: Kleine Drift Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Politiepost aan de Kleine Drift (Collectie Hilversum)

53

Hilversum Over ‘t Spoor

Kleine Drift op Oosterspoorplein: drukt zich alleen nog uit middels bebouwingswand De Kleine Drift is waarschijnlijk nooit een brink geweest, maar kende mogelijk als centrale ruimte voor het vee aan de rand van de kern van het dorp wel een intensieve begroeiing met bomen. Hierover ontbreekt nog bronnenmateriaal. Nu is de Kleine Drift ter hoogte van het Oosterspoorplein als ruimte niet meer herkenbaar, maar gaat op in de pleinachtige ruimte van het Oosterspoorplein. Alleen de oostelijke bebouwingswand geeft hier nog de historische rand van de Kleine Drift aan. De Ki-bar ligt nog precies op de hoek van de historische Kleine Drift en de Larenseweg, waar deze ook al sinds het begin van de twintigste eeuw heeft gelegen.

3 Ruimtelijke analyse

Predesetedelijke structuur over nieuwe situatie stedenbouwkundig plan Bruisend Hart Noor Mens & Contrei

oktober 2024

54

Hilversum Over ‘t Spoor

Over ‘t spoor-noord Verkeersknoop De noordzijde van Over ’t Spoor ontwikkelde zich al vanaf eind negentiende, begin twintigsteeeuw tot een verkeerskundige knoop, vanwege de spoorwegovergang en later de voetgangersluchtbrug die in het verlengde lag van de Larenseweg. De Larenseweg ontwikkelde zich vanaf dat moment als een belangrijke route, maar ook de Kleine Drift verbond het gebied met de achterliggende industrieën en woonbuurten.

3 Ruimtelijke analyse

Gebouw van de Gooische Stoomtram (SAGV)

Voetgangersbrug (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Stationsgebouwtje oostzijde (SAGV)

55

Hilversum Over ‘t Spoor

Stedelijk programmatische knoop met historische betekenis Maar er was ook sprake van een stedelijke knoop. In de vroeg-industriële tijd en het interbellum hadden zich aan deze knoop de recreatieve en publieke functies gevestigd, waar er nu nog vier van over zijn: de historische Ki-bar (huidige naam voor het café uit ca. 1880), café Dudok, het station van de Gooische Stoomtrammaatschappij, en hotel-restaurant Santbergen. Dit conglomeraat van historische gebouwen verleent een sterke historiciteit en monumentaliteit aan deze plek en is een krachtige herinnering aan het negentiende-, begin twintigste- eeuwse ‘Stationskwartier’ van Over ‘t Spoor.

3 Ruimtelijke analyse

Historische ankerpunten

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

56

Hilversum Over ‘t Spoor

Geen plein in strikte zin; wel betekenisvolle wegverbreding met ‘koppen naar elkaar’ De drukke knoop van Larenseweg, Kleine Drift, Noorderweg en spoorweg-luchtbrug was geen plein in de strikte zin, maar wel een wegverbreding die zijn logica ontleende aan de betekenis van de aansluitende routes: de spoorwegovergang naar het Centrum, de Laarderweg met zijn winkels en de Kleine Drift (later oostwand Oosterspoorplein). De bebouwing rond de wegverbreding richtte zich met de (monumentale) gevels naar elkaar en naar de wegenknoop. Voor wat betreft de overgebleven monumentale bebouwing is dat nog altijd zo, zij het dat de knoop van wegen minder goed herkenbaar is geworden als gevolg van de afbraak van de spoorgebouwen.

3 Ruimtelijke analyse

Uitsnede luchtfoto met situatie eind 19e - begin 20e eeuw (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

57

Hilversum Over ‘t Spoor

Relatie met centrum in loop der tijd sterk verarmd het spoor een ‘blikstopper’ is voor de oostkant – de fietstunnel verandert hier niets aan – , maar ook omdat de ruimtelijke opzet en inrichting van het Oosterspoorplein dat eindpuntgevoel niet weggenomen heeft door de locatie op overtuigende wijze ruimtelijk betekenis te geven.

Voetgangersbrug (SAGV)

Overgang Larenseweg in Noorderweg

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

3 Ruimtelijke analyse

Het spoor was weliswaar vanaf zijn aanleg een barrière tussen het centrum van Hilversum en de oostkant van de stad, toch heeft er tot aan het eind van de twintigste eeuw altijd een directe visuele verbinding bestaan en een zeker gevoel van nabijheid tussen de knoop van de Kleine Drift-Larenseweg-Noorderweg en het centrum van Hilversum. Historische foto’s laten deze nabijheid duidelijk zien. Over de spoorovergang heen presenteerde het centrum zich onmiddellijk, dichtbij en op ooghoogte aan de waarnemer op de Larenseweg. In die zin liep de buurt hier ook niet ‘dood’. De directe visuele relatie en de vele gebouwen aan de Kleine Drift en Laarderweg zorgden voor een gevoel van ruimtelijke continuïteit en richtingenkeuze. Vanaf de bouw van het langgerekte en hoge stationsgebouw in 1990 aan de centrumkant en het opheffen van de spoorovergang is deze visuele verbinding en de gevoelsmatige nabijheid echter verdwenen. Het Oosterspoorplein is nu duidelijk de ‘achterkant van het station’ en een onvermijdelijk ‘eind’, niet alleen omdat het stationsgebouw aan de andere zijde van

58

Hilversum Over ‘t Spoor

De Zandloper: Vorksplitsing Larenseweg - Eemnesserweg Plein werd wegenknoop

3 Ruimtelijke analyse

De buurt kende voor het ontstaan van het Oosterspoorplein slechts één plein dat deze naam verdiende (maar geen naam had): de trechtervormige ruimte op de samenkomst van de Eemnesserweg, de Larenseweg en (later) de Boerhavestraat. Deze ruimte werd sinds het begin van de twintigste eeuw gedomineerd door de grote Nieuwe Kerk, geflankeerd door hoge bomen en aan de voet een groot, groen middenplantsoen. Aan de andere kant van het plein was gedurende vele decennia een café, net als aan de Kleine Driftkant van hetzelfde bouwblok. Sinds de afbraak van de kerk en het café heeft dit vorkplein zijn monumentaliteit verloren en ook zijn ruimtelijke karakteristieken als plein. Het is nu eerder een zandlopervormige wegenknoop zonder een duidelijk begin en eind. De huidige inrichting deelt de ruimte op in (verkeers)stroken.

Knooppunt Larenseweg-Eemnesserweg gezien vanuit oostelijke richting

Knooppunt Larenseweg-Eemnesserweg met op de achtergrond de voormalige kerk (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Knooppunt Larenseweg-Eemnesserweg gezien vanuit westelijke richting

59

Hilversum Over ‘t Spoor

Waardenkaarten Cultuurhistorische waardering gebouwen

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

60

Hilversum Over ‘t Spoor

Waardevolle openbare ruimte

3 Ruimtelijke analyse

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

61

Hilversum Over ‘t Spoor

Cultuurhistorische & ruimtelijke aanbevelingen

4

Algemeen: basisaanbevelingen

5. Versterk het meer stedelijke profiel in het noorden en het tuinstadprofiel in het

1. Identiteit: versterk het tuinwijkkarakter uit het Interbellum aan de kleinstedelijke

zuiden (asymmetrisch plein)

kant van het station

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

2. Versterk met de ruimtelijke structuur de tuinwijkstedenbouw van de buurt De ruimtelijke structuur van planmatige tuinwijkstedenbouw wordt gevormd met eenduidige straat- en pleinruimtes die ruimtelijk ondersteund worden door bebouwingsrijen en die onderdeel vormen van semi-gesloten bouwblokken met een helder onderscheid tussen een formele voorzijde aan de (verkeers)straat en een informele, stille achterzijde. Maak gebruik van deze heldere ruimtelijke uitgangspunten bij de nieuwbouw. Werk dit door in een semi-besloten opzet van het Oosterspoorplein Streef bij introductie van nieuwbouw naar grondgebonden woningen, ook bij appartementsblokken (BG-laag én verdiepingen ontsloten met eigen voordeur aan straat).

3. Houd prestedelijke structuren als oudste laag zichtbaar 4. Oosterspoorplein: ontwerp het als één krachtige, samenhangende ruimte, waar de verschillende schaalniveaus architectuur, stedenbouw en openbare ruimte-inrichting sterk op elkaar betrokken zijn.

Asymmetrisch plein

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

63

Hilversum Over ‘t Spoor

6. Sluit met de vergroeningstactieken aan op de groen-identiteit van Hilversum als

7. Architectuur: gebruik vormtaal, materialisering en kleurgebruik uit het Interbel-

geheel en die van het vroeg-industriële tijdperk en het Interbellum

lum als inspiratiebron voor woningbouw en stationsblokken. De gebouwen uit deze periode worden gekenmerkt door:

• •

• • • Straatprofiel De Groest (Google Streetview)

Straatprofiel Van de Sande Bakhuyzenstraat (Google Streetview)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

64

Hilversum Over ‘t Spoor

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

• • •

monumentaliteit door middel van een gedurfde expressie en rijkdom in uitwerking is vaak een uitdrukkelijk doel van deze architectuur; vaker langgerekte volumes, niet perse kleine korrel in horizontale zin. doorgaans een expressieve hoofdvorm, vaak als gevolg van een (bijzonder) hoge kap en verbijzonderde plastiek in de volume-opbouw (erkers, uitbouwen, smalle torenachtige volumes), een duidelijk ritme, vaak een sterk horizontale richting, geen repetitie in verticale zin, een grote mate van architectonische verfijning (consequente dóórontwerpen tot op zeer kleine schaalniveaus), Uitdrukkelijk gebruik van reliëf in gevels, ramen en deuren, waardoor een rijk beeld ontstaat. schoon metselwerk met reliëf kozijn- en raamhout dat doorgaans als ritmerend, gevel-ordenend en uitdrukkelijk ornamenteel wordt ingezet.

Locatiespecifiek Oosterspoorplein / Kleine drift Advisering Bebouwing

•

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Laat plein en gevelwanden één kernidentiteit uit te dragen. Dit betekent dat de rooilijnen, hoogtelijnen en het karakter van de bebouwing op elkaar zijn afgestemd en zijn afgestemd op het karakter van de inrichting van het plein. Wees alert op grote contrasten tussen bestaande en nieuwe hoogtes en geef de nieuwe bebouwing zodanig vorm dat ze zich relateert aan de bestaande hoogtes.

Aansluiting hoogtelijnen bestaande en nieuwe bebouwing

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

65

Hilversum Over ‘t Spoor

•

Behandel het plein als een besloten ruimte, om de verschillende componenten waar de gevelwanden uit bestaan zo optimaal mogelijk met elkaar te laten communiceren. Vermijd autonoom ogende gebouwen die vrij in de ruimte staan. Voor de gebouwen C en D betekent dit een visuele en ruimtelijke toenadering van de gebouwen tot elkaar en een situering in de ruimte waarbij de gebouwen ‘elkaar vast houden’.

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Opties om met rooilijnen de stedenbouwkundige ruimte te definiëren en Kleine Drift zichtbaar te houden

Beperken autonome, vrij-in-de-ruimte-positie gebouwen C & D

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

66

Hilversum Over ‘t Spoor

•

Advisering openbare ruimte • Werk met een eenduidige openbare ruimte-inrichting voor het plein/park: één samenhangend park met één identiteit voor verschillende gebruikersgroepen

Werk deze nieuwbouw-westwand van het plein monumentaal uit. Haal inspiratie uit de volume-opbouw, vormtaal, materialisering en kleurstellingen van het Interbellum. Laat beide nieuwe volumes ontwerpen door één architect, teneinde de hoogtes en architectuurtaal van beide gebouwen sterke verwantschap te laten hebben en beperk ‘toevallige’ hoogtesprongen. Het totaalbeeld van deze asymmetrische ‘stations-tweeling’ dient rust en samenhang uit te stralen. Speel met de nieuwe bebouwing van gebouw D in op de monumentale knoop in het noorden (zie ook onder ‘Over ’t Spoor-noord – Monumentale knoop’)

•

Deel de nieuwbouwvolumes aan het plein niet op in meerdere pandsgewijze eenheden. Ieder volume is ontworpen als één gebouw, ondanks de toepassing van plastiek. Het basiskarakter van de architectuur gaat uit van horizontaliteit. Verticale accenten zijn daarop de contrapunten. Beperk hoogteverschillen en plastiek tot die gebouwdelen die uit monumentale overwegingen daarom vragen. De wens tot monumentaliteit is vanzelfsprekend wanneer er sprake is van een betekenisvolle locatie of een belangrijke zichtlijn of een belangrijk programma-onderdeel. Maak hoogte-accenten slank of anderszins expressief.

•

Ontwerp de plint van alle nieuwbouwen als een verbijzonderde sokkel en besteed hieraan afzonderlijke ontwerpaandacht. Werk de plint c.q. sokkel ook in het beeldkwaliteitplan uit als een afzonderlijk onderdeel. - Bij de stationsgebouwen vraagt monumentaliteit op een duidelijke verhoogde sokkel die in logische relatie staat tot de hoogte van de totale gevel. - Geef de sokkel van de stationsgebouwen een ‘dragende tektoniek’ voor het hele gebouw en realiseer deze in ‘tijdsbestendige’ materialen.

Laat het oude verloop van de Kleine Drift zien in de indeling van de ruimte, de bestrating en beplanting. Ook het historische, driehoekige perceel en bouwblok blijft hiermee nog afleesbaar. Het verloop van de Kleine Drift vraagt ontwerpoverwegingen met betrekking tot hoofdvorm en vormgeving van blok D (zie kaartjes aansluiting rooilijnen blz. 66).

•

Sluit aan bij de grotere groenidentiteit van Hilversum en het Gooi als geheel. Een mogelijkheid is de introductie van bomen van de 1e categorie in grote dichtheid op het Oosterspoorplein als krachtige ruimtevormend ‘dak’. Hiermee ontstaat een referentie naar de driften en brinkachtige groene ruimtes die karakteristiek zijn voor het Gooi. Vermijd daarbij verspreide boomgroepen; stel eerder de vraag waar het bladerdak open zou moeten zijn.

Oosterspoorplein als één groene ruimte met ruimtevormend ‘dak’

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

67

Hilversum Over ‘t Spoor

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

•

•

•

Ontwerp gazonnen/ligweides, boomweides en sierbedden zo veel mogelijk op één niveau met de verharding. Vermijd visueel opvallende, niet-natuurlijke afscheidingen tussen groen en verharding: deze breken de ruimte op in groeneilanden die ‘drijven’ op een ondergrond van verharding.

•

Combineer zo veel mogelijk routes voor fiets én auto (auto-te-gast met gedeelde rijbaan) om de oppervlakte aan verharding te beperken en de ruimte zo min mogelijk in- en op te delen in afzonderlijke vlakken en stroken. Heroverweeg bijvoorbeeld de aantakking van de fietsroute vanuit de tunnelbak op de Zuiderweg, in die zin dat deze sneller naar het oosten buigt en al bij de kruising met de Kleine Drift bij de gevels van de woningen uitkomt. Hiermee kan een (nu geïsoleerd) groeneiland bij het park getrokken worden.

•

Zet voor verschillende verkeersmodaliteiten, indien toch gescheiden, zoveel mogelijk gelijkaardig betratingsmateriaal in, dat in kleur slechts in geringe mate van elkaar verschilt, om opdeling van de ruimte in verschillende stroken of vakken te voorkomen. Gebruik voor auto-te-gastwegen en fietspaden zo mogelijk (auto-fiets) klinkers. Het sluit aan op verharding die ook elders in Hilversum Oost gebruikelijk is, waarmee – ondanks de specificiteit van de plek – ook de relatie met de omgeving wordt benadrukt.

•

In de huidige situatie is het aantal objecten op het Oosterspoorplein veel en te veel van verschillende orde. Dit maakt het totaalbeeld onrustig. Beperk in de nieuwe situatie het aantal objecten in de openbare ruimte.

Sfeerbeeld visueel onopvallende afscheiding Larense Brink (Google Streetview).

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

68

Hilversum Over ‘t Spoor

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Sfeerbeeld natuurlijke afscheiding Larense Brink (Google Streetview).

Sfeerbeeld groendichtheid met bomendak Larense Brink (Google Streetview).

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Huidige inrichting Larenseweg: ‘verstroking’ en wegvloeien van de ruimte,.‘Verkeer’ optisch dominant

Huidige inrichting Oosterspoorplein: verrommeling

Verschillende verkeersmodaliteiten, één stadsvloer. ‘Verblijf’ optisch dominant, Haarlem, Spaarne, (Google Streetview).

Gelijkwaardige bestrating en optisch wegvallend hekwerk, Wilhelminapark Haarlem(Google Streetview).

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

69

Hilversum Over ‘t Spoor

Over ‘t spoor zuid • Realiseer langs de gehele zuidwand van de Zuiderweg voortuinen, waar deze nog

•

niet zijn, om het tuinstadkarakter van de zuidelijke kant van het Oosterspoorplein beter te definiëren. Indien dit niet mogelijk blijkt te zijn, overweeg de introductie van een smalle plantsoenstrook voor de gevels.

Realiseer langs de Zuiderweg een auto-te-gastverbinding met gedeelde rijbaan, om zo min mogelijk de ruimte op te delen

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Inrichting Omhstraat, Hilversum met smalle voortuinen (Google Streetview).

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

70

Hilversum Over ‘t Spoor

Monumentale knoop •

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

De ruimtelijke logica van de historische verkeersknoop bij Oosterspoorplein-Noord had een heel eigen karakter. De monumenten en beeldbepalende panden staan hier met de ‘koppen naar elkaar’ en bevestigen daarmee het belang van de plek. Gebruik dit principe voor de aansluiting van de nieuwbouw van blok D op deze specifieke locatie. Handhaaf de bestaande voorgebieden in de vorm van ommuurde voortuin/terras. Anticipeer op een toekomstige situatie waarin deze knoop een rol kan spelen in de ontsluiting van het gebied achter het oude tramhuis met de monumentale hallen (huidige busremise).

Huidige situatie monumentale knoop vanaf het zuiden.

Historische blikvangers scheppen mogelijkheden de ruimte tussen de monumenten en blok D als verblijfdsruimte te definieren. bepalen de ruimte tussen nieuwbouw en blok D.

De kop van gebouw D gaat grote invloed hebben op het beeld van en vanaf de Noorderweg.

•

•

Richt de ruimte tussen de monumentale gebouwen en blok D in als verblijfsruimte waar de auto te gast is. Zet in op een stadsvloer met één dominante publieksvriendelijke uitstraling, die de ruimte definieert.

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

71

Geef de noordelijke gevel(s) van gebouw D monumentaal vorm en niet als zomaar een zijgevel. Ook hier geldt ‘koppen naar elkaar’. Juist op deze hoek met café’s en kiss&ride is een zekere representativiteit en ‘warm welkom’ vanzelfsprekend. Vermijd daarom een direct zicht op de ‘functionele’ fietsenstalling vanaf de openbare ruimte. Houd rekening met de lange zichtas vanaf de Noorderweg dwars op de kop van het gebouw.

Hilversum Over ‘t Spoor

handhaaf de Ki-bar op de huidige locatie ten behoeve van het zichtbaar houden van de historische Drift en modelleer blok D zo, dat deze met zijn rooilijn de Drift niet meer overschrijdt (zie kaarten blz.66).

•

De Ki-bar was oorspronkelijk onderdeel van een bouwblok. Met de sloop van het bouwblok en de plaatsing in een omringend park worden achter- en zijgevels voorgevels. Besteed aandacht aan deze nieuwe driedimensionale positie van de Ki-bar, zodat secundaire gevels en opslag de sfeer van het park niet negatief gaan beïnvloeden. Bij eventuele aanbouwen, realiseer deze aan de kant van de Larenseweg, om een aanbouw aan een aanbouw te voorkomen.

•

Handhaaf het huidige voorerf bij de Ki-bar. Dit staat een realisatie van een erf aan de parkkant of oostzijde niet in de weg. Stuur aan op een groen voorerf met bomen.

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

•

Huidige inrichting voorerf Ki-Bar vanuit het westen.

Historische inrichting voorerf vanuit het westen (SAGV)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

72

Hilversum Over ‘t Spoor

Over ‘t spoor-noord: nieuwe gevelwand Larenseweg

Zandloper / vorkplein Eemnesser- en Larenseweg

•

•

Zet middelen in om de vorksplitsing van Eemnesserweg-Larenseweg weer om te vormen tot een herkenbaar en ruimtelijk afgebakend vorkplein, wat het in de eerste helft van de 20e eeuw ook geweest is.

•

Houd de toegang naar de Swammerdamstraat betrekkelijk smal. Dit om het vorkplein als plein op de samenkomst van Eemnesser- en Larenseweg herkenbaar te houden.

De te slopen bebouwing is bijzonder en had een duidelijke vormrelatie met het gemeentelijk monument Café Dudok. Tracht met de nieuwbouw deze relatie te bestendigen. Zet daartoe bij voorkeur hoge kappen in (2 lagen hoog), om aan te sluiten bij het Interbellum-karakter en silhouet van dat gebouw en om de grotere hoogte van de nieuwbouw te maskeren.

•

Maak gebruik van de ‘lange korrel’: ontwerp een architectuureenheid die met architectonische middelen de horizontaliteit en communaliteit benadrukt. Gebruik een complexere volume-opbouw in basisvolume en silhouet van de kap om te weinig expressie te vermijden.

•

Deze noordgevel van het plein is van een stedelijker karakter dan de gevels aan de zuidzijde. Introduceer daarom een meer stedelijk profiel/ overgang gebouw-openbare ruimte door middel van een directe aansluiting van de gevel op de stoep.

•

Behandel de plint c.q. sokkel van de gevelwand Larenseweg als een afzonderlijke vormgevingsopgave en besteed hier in het beeldkwaliteitplan afzonderlijk aandacht aan. De relatie, danwel niet-relatie met de sokkel van gebouw C & D, danwel juist met de vormgeving van de bestaande interbellumbebouwing op de locatie vraagt om onderzoek en een duidelijke uitspraak.

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

‘Knijpen’ van verschillende ruimtes om het vorkplein scherper te definiëren. Dit kan middels bebouwing of beplanting of een combinatie van beide.

•

73

Begrens de overgang van deze ruimte naar het park. Dit kan door middel van bomen of door middel van een laag en klein volume met een publieke functie.

Hilversum Over ‘t Spoor

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Aansluiten met nieuwe bebouwing op vormentaal en XX Café Dudok. Ook bij grotere hoogte van de nieuwbouw of bij een andere kapvorm is deze visuele connectie van belang.

•

Geef de nieuwbouw langs de Larenseweg hier een sprekende kop die een verbinding aangaat met de topgevel aan de overzijde van de weg. Zorg voor voldoende visuele afsluiting op de smalle beëindiging van het park bij de samenkomst van Larenseweg en Zuiderweg. Groen kan op deze locatie hiertoe worden ingezet.

•

Richt de ruimte in als verblijfsruimte waar de auto te gast is. Zet in op een stadsvloer met één dominante publieksvriendelijke uitstraling, die de ruimte definieert.

•

Vergroot het plantsoen in het midden van het vorkplein zoveel mogelijk en richt het opnieuw in, maar houdt het visueel en ruimtelijk gescheiden van het park op het Oosterspoorplein. Sluit aan bij de middelen om dergelijke plantsoenen vorm te geven bij de vroeg-industriële periode en het Interbellum.

4 Cultuurhistorische aanbevelingen

Huidige situatie richting het westen: te weinig definiëring van de ruimte.

Architectonische verbinding en visuele afsluiting richting westen.

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

Onder: stadsvloer voor verschillende verkeersmodaliteiten, maar vormgegeven als visueel ongedeelde ruimte (Haarlem, Dam-Spaarne). . 74

Hilversum Over ‘t Spoor

Noten Annette Koenders, Hilversum architectuur en stedenbouw 1850-1940, Zwolle 2001. Jaap Groeneveld, ‘De brinken van Hilversum. Historische verkenning in de oude dorpsstructuur van 1824’, HHT – Eigen Perk, 2018/2, 53. 3 Jaap Groeneveld, ‘De brinken van Hilversum. Historische verkenning in de oude dorpsstructuur van 1824’, HHT – Eigen Perk, 2018/2, 51-62. 4 Annette Koenders, Hilversum architectuur en stedenbouw 1850-1940, Zwolle 2001. 5 Geciteerd in: Annette Koenders, Hilversum architectuur en stedenbouw 1850-1940, Zwolle 2001. 1

2

Noten

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

75

Hilversum Over ‘t Spoor

Geraadpleegde bronnen Archieven

Kees van Aggelen, ‘Van enggronden naar industriewijk’, Infrarood, mei 1993 Kees van Aggelen, ‘Een wijk krijgt vorm. Ontstaansgeschiedenis van Over ’t Spoor 18741915, HHT – Eigen Perk, 2000/4, 149-158 Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok architect-stedebouwkundige 1884-1974, Naarden 1995 Herman van Bergeijk, W.M. Dudok Componist van Architectuur, Bussum 1996 Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis (BBA), Centrum Hilversum. Bouwhistorische inventarisatie, Utrecht 2014 Bureau voor Bouwkunst & Bouwhistorie, Larenseweg 1A, 1B, 1B1 en 1C te Hilversum. Bouwhistorische opname en waardestelling, Leiden 2023 Max Cramer e.a., Architecten van Hilversum. Deel 1. Een nieuw spoor 1850-1915, Hilversum 2021 Max Cramer e.a., Architecten van Hilversum. Deel 2. Planmatige stedenbouw en volkshuisvesting 1850-1915, Hilversum 2022 N.C. van Goor, Monumenten Inventarisatie Project Noord-Holland. Hilversum gemeentebeschrijving, herziene versie, Haarlem 1993 Jaap Groeneveld, ‘De brinken van Hilversum. Historische verkenning in de oude dorpsstructuur van 1824’, HHT – Eigen Perk, 2018/2, p. 51-62. Annette Koenders, Hilversum architectuur en stedenbouw 1850-1940, Zwolle 2001 Anton Kos, Historische atlas van Hilversum.

Van Esdorp tot mediastad, 2013 Roel Leenders, ‘Hilversum: slopen en bouwen 1971-2003’, HHT – Eigen Perk, 2003/4, 158-163 Ad Leurs, Bert Stamkot, Hilversum 1970-1940, Hilversum 1987 ‘Het nieuwe stationsgebouw Hilversum-Oost’, Nieuw Spoor, juni 1954, 18 ‘Stationstunnel te Hilversum wordt verlengd’, Algemeen Handelsblad, 2 april 1953 Cor Wagenaar, Town Planning in the Netherlands since 1800, Rotterdam 2011

Collectie Hilversum Collectie Nieuwe Instituut, Rotterdam (NI) Kadaster Noord-Hollands Archief (NHA) Rijksdienst Cultureel Erefgoed (RCE), beeldbank Streekarchief Gooi- en Vechtstreek (SAGV) Het Utrechts Archief (HUA)

Geraadpleegde bronnen

Literatuur

Foto voorzijde: Luchtfoto Hilversum, 1925 (HUA)

Noor Mens & Contrei

oktober 2024

76

Hilversum Over ‘t Spoor