Rekenkamerbrief Quickscan leges (2 rekenkamerbrief)

Aan:

gemeenteraad Hilvarenbeek

Betreft: onderzoek legeskosten 20 oktober 2022,

Geachte heer/mevrouw, Op 10 december 2020 werd in uw vergadering motie M2 met algemene stemmen aangenomen. Strekking van deze motie was dat de legestarieven (Titel 2 Legesverordening Hilvarenbeek) substantieel hoger zijn dan in de regiogemeenten en dat er geen afdoende verklaring voor deze verschillen kon worden gegeven. Uw raad sprak uit het gewenst te vinden de verschillen te (laten) onderzoeken, bij voorkeur door de Rekenkamercommissie waarbij Hilvarenbeek zich inmiddels aangesloten heeft. De Rekenkamercommissie in Midden-Brabant (RMB) heeft op basis van de aangehaalde motie een quickscan uitgevoerd en stelt uw raad middels deze brief in kennis van onze bevindingen. Doel Uw raad heeft aangegeven het wenselijk te vinden dat er gerichte maatregelen genomen kunnen worden om de leges naar beneden bij te stellen. Onderzoeksvraag In de quickscan hebben wij in beeld gebracht hoe de Hilvarenbeekse legestarieven voor 2021 zich verhouden tot die van de regiogemeenten. Daarbij is inzichtelijk gemaakt op basis van welke uitgangspunten (mate van kostendekkendheid en heffingsgrondslag) de gemeenten in de regio hun legestarieven hebben bepaald. Afbakening/reikwijdte De Legesverordening van de gemeente Hilvarenbeek strookt met de Modelverordening die de VNG heeft opgesteld en regelmatig actualiseert.

De 2e titel in de verordening betreft de “dienstverlening vallend onder fysieke leefomgeving/omgevingsvergunning”. De tarieventabel voor dit onderdeel bevat tientallen legestarieven met eventuele procentuele opslagen die van toepassing kunnen zijn bij een specifiek type vergunning. Een gedetailleerde vergelijking van deze tarieven is praktisch onmogelijk omdat gemeenten vrij zijn om in de legesverordening een omschrijving van de te leveren dienst naar eigen inzicht te formuleren. Hoewel doorgaans wordt uitgegaan van de VNG-Modelverordening, komt het voor dat sommige diensten niet worden opgenomen in de (tarieventabel van de) verordening. Voor de quickscan is gebruik gemaakt van vergelijkbare relevante gegevens van de gemeenten Bladel, Dongen, Eersel, Gilze en Rijen, Goirle, Loon op Zand, Oisterwijk, Oirschot, Reusel de Mierden, Tilburg en Hilvarenbeek. Dit betreft de gemeenten in de directe nabijheid van Hilvarenbeek, aangevuld met de gemeenten die zijn aangesloten bij de RMB.

In de quickscan is, uitgaande van een fictief bedrag voor een verbouwing of te bouwen woning, per gemeente berekend welk legesbedrag een aanvrager van een omgevingsvergunning verschuldigd zou zijn voor een dergelijke vergunning. In een dergelijke opzet wordt impliciet verondersteld dat de bouwsom van een verbouwing of nieuwbouw bepalend is voor de te betalen leges.

In veel gemeenten is dat daadwerkelijk het geval. Maar er zijn gemeenten, ook in de regio van Hilvarenbeek, die een andere heffingsgrondslag hanteren dan de bouwsom. Dit geldt onder andere voor de Kempengemeenten (Bladel, Eersel, Oirschot, Reusel-De Mierden) en gemeente Goirle. In deze gemeenten worden de legestarieven voor de omgevingsvergunningen niet gebaseerd op de bouwsom, maar op het aantal vierkante meter gebruiksoppervlak van het bouwwerk waar de aanvraag betrekking op heeft. Werkwijze Om een beeld te krijgen van de hoogte van de leges voor omgevingsvergunningen is gebruik gemaakt van een tweetal onderzoeken die speciek op dit thema ingaan. Ten eerste betreft dit het jaarlijkse onderzoek van Vereniging Eigen Huis1 (uitgevoerd door IGG Bouwactiviteit). In dit onderzoek wordt, per gemeente, uitgegaan van een verbouwing van €10.000 excl. Btw en bouwkosten voor een nieuwbouwwoning (exclusief bouwgrond) van €170.000 excl. Btw.

1 https://www.eigenhuis.nl/huis-kopen/nieuwbouw/kosten-bouwvergunning-

2021#kostenbouwvergunning

Daarnaast is gebruik gemaakt van de Atlas Gemeenten 20212 van het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (Coelo). Dit onderzoeksinstituut is gelieerd aan de Rijksuniversiteit Groningen en stelt jaarlijks een atlas op met vergelijkende gegevens van alle Nederlandse gemeenten, waaronder leges omgevingsvergunningen. Bevindingen Onderzoek VEH Het onderzoek van de VEH vergelijkt welk bedrag aan leges er zou zijn betaald in zowel 2020 als in 2021, voor de twee onderscheiden typen vergunningaanvragen. Dit leidt tot het volgende overzicht:

gemeente Bladel Dongen Eersel Gilze en Rijen Goirle Hilvarenbeek Loon op Zand Oirschot Oisterwijk Reusel-De Mierden Tilburg Regionaal gemiddelde

leges verbouwing € 10.000 2020 2021 stijging € 202 € 207 2,5% € 320 € 325 1,6% € 205 € 207 1,0% € 240 € 282 17,5% € 289 € 367 27,0% € 438 € 590 34,7% € 319 € 327 2,5% € 205 € 207 1,0% € 486 € 494 1,6% € 205 € 208 1,5% € 249 € 267 7,2% € 432 € 459 8,9%

leges nieuwbouw € 170.000 2020 2021 stijging € 2.935 € 3.011 2,6% € 4.617 € 4.799 3,9% € 2.935 € 3.035 3,4% € 3.497 € 4.099 17,2% € 3.963 € 5.038 27,1% € 6.003 € 8.210 36,8% € 3.913 € 4.011 2,5% € 2.935 € 3.036 3,4% € 6.481 € 6.594 1,7% € 2.935 € 2.994 2,0% € 4.233 € 4.539 7,2% € 3.872 € 4.282 9,8%

Uit bovenstaande cijfers kan worden afgeleid dat de VEH in haar onderzoek een manier heeft gevonden om een vergelijking te maken van de legeskosten per type omgevingsvergunning, ongeacht de heffingsgrondslag waarop de legestarieven gebaseerd zijn. De RMB veronderstelt dat de VEH naast de fictieve bouwkosten ook een aanname heeft gedaan voor het aantal vierkante meter gebruiksoppervlak in de onderscheiden typen omgevingsvergunningen. Onderzoek Coelo Het onderzoek van het Coelo onderscheidt een drietal typen aanvragen voor een omgevingsvergunning. Ten eerste een dakkapel met een waarde van € 11.300 excl. Btw, ten tweede een uitbouw van een woning ter waarde van € 50.600 excl. Btw en tenslotte een nieuwbouwwoning met een bouwsom (exclusief bouwgrond) van € 158.000 excl. Btw. Het Coelo presenteert jaarlijks de kosten van dergelijke aanvragen, maar biedt niet de mogelijkheid om een vergelijking te maken met 2020. Hoewel er ook voor dat jaar een Atlas Gemeenten bestaat, zijn de gehanteerde fictieve bedragen van de bouwkosten niet identiek. Daartegenover staat dat het Coelo wel inzicht geeft in hoe de gemiddelde kosten van omgevingsvergunningen van een gemeente zich verhouden tot alle overige Nederlandse gemeenten. Dit wordt aangeduid als de index kosten omgevingsvergunning woning. Het gemiddelde van deze index is 1,0.

Is de index hoger, dan is de betreffende gemeente gemiddeld genomen duurder voor wat betreft de legestarieven omgevingsvergunningen. Het Coelo presenteert tevens de mutatie gemiddelde kosten omgevingsvergunning. Dit betreft de wijziging (2021 ten opzichte van 2020) van de gemiddelde legestarieven voor omgevingsvergunningen per gemeente.

2 https://www.coelo.nl/index.php/wat-betaal-ik-waar/interactieve-kaarten/atlas-gemeenten-

2021

Het overzicht dat voortvloeit uit de gegevens van het Coelo voor de regio Hilvarenbeek ziet er als volgt uit:

gemeente Dongen Gilze en Rijen Hilvarenbeek Loon op Zand Oisterwijk Tilburg Subregionaal gemiddelde

leges dakkapel 2021 € 306 € 319 € 667 € 370 € 558 € 302 € 649

leges leges uitbouw nieuwbouw 2021 2021 € 1.275 € 3.773 € 1.282 € 3.816 € 2.837 € 7.670 € 1.642 € 3.876 € 2.355 € 6.168 € 1.351 € 4.219 € 1.823 € 4.506

index mutatie kosten kosten 2021 2021/2020 0,80 8,9% 0,81 24,7% 1,71 43,6% 0,94 7,8% 1,41 7,7% 0,84 14,3% 1,09 17,8%

Omdat het Coelo-onderzoek alleen met de fictieve bouwkosten werkt, is het aantal gemeenten waarmee Hilvarenbeek kan worden vergeleken in het Coelo-onderzoek beperkter van omvang dan het geval is bij het onderzoek van de VEH. Desalniettemin is het mogelijk om Hilvarenbeek te vergelijken met de regiogemeenten. Tussenconclusie over de hoogte van de legestarieven Het beeld uit beide onderzoeken komt in grote lijnen overeen.  Uit de tabellen blijkt dat de legestarieven voor zowel 2020 als 2021 boven het regionaal gemiddelde liggen.  Tevens blijkt dat de stijging van de legestarieven voor 2021 ten opzichte van 2020 in Hilvarenbeek het grootst is in vergelijking met de gemeenten die in deze quickscan zijn gepresenteerd. Mate van kostendekkendheid leges Gemeenten mogen, met inachtneming van enkele wettelijke voorschriften, zelf bepalen welke mate van kostendekkendheid gehanteerd wordt bij het bepalen van de legestarieven. De (geraamde) kostendekkendheid van de leges mag daarbij nooit boven de 100% uitkomen. Tevens is wettelijk bepaald dat bepaalde typen kosten geen onderdeel mogen uitmaken van de kostprijsberekening die aan de legestarieven ten grondslag ligt. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over de kosten die voortvloeien uit toezicht, handhaving, bezwaar en beroep.

Bij het vaststellen van de gemeentelijke legestarieven is naast de mate van kostendekkendheid ook de kostenopbouw van de dienstverlening (die ten grondslag ligt aan de uiteindelijke legestarieven) van groot belang. Met inachtneming van bepalingen uit het Besluit begroten en verantwoorden (Bbv) over de toerekening van overheadkosten, zijn gemeenten vrij in de wijze waarin deze kostenopbouw plaatsvindt. De keuze of de te hanteren mate van kostendekkendheid maximaal dient te zijn, ligt bij de politiek. De gemeenteraad bepaalt deze mate van kostendekkendheid middels het vaststellen van de begroting. Deze wordt doorgaans gepresenteerd in de paragraaf Lokale Heffingen van de gemeentelijke begroting. Voor deze quickscan is onderzocht welke mate van kostendekkendheid de regiogemeenten hanteren. Daarbij bleek dat de wijze waarop en de diepgang waarin deze mate van kostendekkendheid gepresenteerd wordt in de gemeentebegrotingen 2021 sterk uiteenlopend is. Bij de meeste gemeenten werd naast de kostendekkendheid voor het totaal van alle leges ook de kostendekkendheid van de afzonderlijke onderdelen (waaronder de omgevingsvergunningen) gepresenteerd. Enkele gemeenten tonen enkel de totale mate van kostendekkendheid en er bleken ook enkele gemeenten te zijn die hierover geen informatie verstrekken in de gemeentelijke begroting.

Daar waar enkel het totaal van baten en lasten werd gepresenteerd is het kostendekkendheidspercentage berekend op basis van deze totalen. In onderstaand overzicht wordt per gemeente de mate van kostendekkendheid gepresenteerd zoals is opgenomen in de begroting voor 2021. kostendekkendheid gemeente Bladel Dongen Eersel Gilze en Rijen Goirle Hilvarenbeek Loon op Zand Oirschot Oisterwijk Reusel-De Mierden Tilburg Regionaal gemiddelde

totaal leges- omgevingsverordening vergunningen 100% 105% 61% 69% 86% 98% 85% 86% 66% 66% 88% 93% n.a. n.a. n.a. n.a. 92% 95% 98% n.a. 79% n.a. 84% 87%

n.a.: niet blijkend uit de onderzochte openbare documenten

Het is mogelijk om, zonder inzicht te hebben in de gehanteerde kostenopbouw per gemeente, een vergelijking te maken van de legestarieven indien iedere gemeente eenzelfde mate van kostendekkendheid zou hanteren. Uitgaande van een (fictieve) integrale kostendekkendheid van 100% is, bij die gemeenten waar dit mogelijk was, in beeld gebracht hoe hoog de legeskosten zouden zijn in het geval van een aanbouw van € 10.000 excl. Btw of een nieuwbouw van € 170.000 excl. Btw (conform het onderzoek van de VEH).

Tussenconclusie over de mate van kostendekkendheid  Uit de voorgaande grafieken blijkt dat de (fictieve) leges stijgen indien de mate van kostendekkendheid stijgt naar het maximum van 100%. Dit speelt met name bij de gemeenten Dongen en Goirle, hetgeen niet verrassend is, omdat juist deze gemeenten in de regio de laagste mate van kostendekkendheid hanteren.  Tevens blijkt dat de legestarieven in de (fictieve) voorbeelden voor gemeente Hilvarenbeek het hoogste zijn in de regio, ongeacht of het effect van de mate van kostendekkendheid wordt geëlimineerd.  Hieruit kan worden afgeleid dat de hoogte van de Hilvarenbeekse legestarieven slechts in beperkte mate wordt veroorzaakt door de gehanteerde kostendekkendheid. Dit laat onverlet dat indien in overweging wordt genomen de kostendekkendheid te verlagen, dit zal leiden tot lagere legestarieven. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat in een dergelijke situatie de gederfde inkomsten elders gecompenseerd dienen te worden. Het hanteren van een lagere mate van kostendekkendheid leidt immers niet tot lagere kosten. Conclusie De slotconclusie van de quickscan is dat de legestarieven in gemeente Hilvarenbeek hoog zijn in vergelijking tot andere gemeenten in de regio omdat er andere c.q. hogere kosten lijken te zijn opgenomen in de kostenopbouw van de dienstverlening waar de leges op gebaseerd zijn.

Slotwoord De RMB is een instrument van en voor de raad. Door middel van het uitvoeren van onderzoeken en quickscans wil de RMB de aangesloten gemeenteraden bijstaan in hun kaderstellende en controlerende rol. Het past niet in de beperkte diepgang van de quickscan om hierover meer stellige uitspraken te doen. Hiervoor is het noodzakelijk om inzicht te hebben in de gehanteerde kostenopbouw per gemeente en deze nader te analyseren. Dit laat onverlet dat gemeente Hilvarenbeek de kosten die ten grondslag liggen aan de dienstverlening kritisch onder de loep kan nemen. Hiervoor is een vergelijking met andere gemeenten niet noodzakelijk. Doel van de voorliggende quickscan was om inzichtelijk te krijgen welke gerichte maatregelen er genomen kunnen worden om de leges(tarieven) te verlagen. Het ene alternatief richt zich op een verlaging van de kostendekkendheid en het andere alternatief richt zich op het verlagen van de feitelijke kosten van de dienstverlening. Indien de mate van kostendekkendheid neerwaarts wordt bijgesteld, dient dit ter voorkoming van een “gat in de begroting”, gepaard te gaan met een alternatieve dekking voor dat deel van de kosten dat niet langer door de leges wordt gedekt.

Om de kosten van de dienstverlening te verlagen dient eerst de opbouw hiervan in beeld gebracht te worden en dient vervolgens te worden bestudeerd welke onderdelen tegen lagere kosten kunnen worden gerealiseerd. De RMB hoopt met deze quickscan uw raad meer inzicht gegeven te hebben in de hoogte en mate van kostendekkendheid van de legestarieven in vergelijking met omliggende gemeenten. Daarbij gaan we er van uit handvatten te bieden om invulling te geven aan de aangehaalde kaderstellende rol van uw raad. Deze quickscan kan ondersteunend zijn aan een eventueel debat tussen college en raad aangaande de wenselijkheid van te nemen maatregelen.