23 Toeristische beleidslijn (4 bijlage 2 Draagkrachtonderzoek Hilvarenbeek NIEUW)
Tekst van het document
Colofon ©Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd, eindrapport maart 2024 Opdrachtgever Gemeente Hilvarenbeek Contactpersoon: Pieternel Bakker en Jeske van Dommelen Auteurs
T. (Tinco) Lycklama M. (Marie) van de Meeberg S. (Sanne) Meekes Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd Oude Kraan 72 6811 LL Arnhem Tel: 06 53383550 Mail: lycklama@ruimteenvrijetijd.nl www.ruimteenvrijetijd.nl
Foto’s
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Ondernemend Hilvarenbeek
2
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
1 1.1 1.2 1.3
Inleiding ......................................................................................................................................................... 4 Aanleiding ............................................................................................................................................... 4 Werkwijze en opzet draagkrachtonderzoek ................................................................................... 4 Leeswijzer ................................................................................................................................................ 4
2.1 2.2 2.3 2.4
Analyse omvang toerisme ......................................................................................................................... 6 Toelichting en werkwijze ..................................................................................................................... 6 De toeristische omvang ....................................................................................................................... 7 Toekomstige situatie..........................................................................................................................11 Conclusies omvang ............................................................................................................................11
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
Analyse van draagkracht .........................................................................................................................13 Toelichting draagkracht ....................................................................................................................13 Resultaten sociale draagkracht .......................................................................................................14 Resultaten fysieke draagkracht .......................................................................................................17 Beoordeling draagkracht ..................................................................................................................19 Toeristische ontwikkelstrategie vanuit draagkracht..................................................................22
4.1 4.2 4.3
Beleidsanalyse ...........................................................................................................................................25 Beleidslijn toerisme en recreatie Hilvarenbeek...........................................................................25 Beleidslijn en draagkracht in relatie tot elkaar............................................................................27 Hoe pakken andere gemeenten het op? .......................................................................................29
5.1 5.2
Conclusie en advies ..................................................................................................................................33 Conclusies .............................................................................................................................................33 Aanbevelingen .....................................................................................................................................34
2
3
4
5
6
Bijlagen ........................................................................................................................................................36 Bijlage 1: Geraadpleegde bronnen en personen .....................................................................................36 Bijlage 2: Resultaten inwonersonderzoek .................................................................................................38 Bijlage 3: Beoordeling draagkracht.............................................................................................................55
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
3
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
▪
Hilvarenbeek heeft in 2022 het Samenlevingsakkoord 2022- 2026 vastgesteld. Hierin staat het volgende aangaande toerisme en recreatie: ‘Toerisme en recreatie zijn belangrijke dragers van onze lokale economie. Daarom ondersteunen we toeristisch-recreatieve initiatieven. Wel vinden we dat er meer duidelijkheid moet komen over het gewenste aantal en de maximale omvang van de nieuwe initiatieven’.
▪
Dit is de aanleiding geweest om het voorliggende draagkrachtonderzoek te starten. Het is namelijk belangrijk voor Hilvarenbeek om te kunnen sturen op een gebalanceerde toeristische ontwikkeling. Dit houdt in dat Hilvarenbeek enerzijds profiteert van de voordelen, zoals de werkgelegenheid en het voorzieningenniveau. Maar anderzijds ook dat eventuele nadelige effecten van toerisme op de leefbaarheid en leefomgeving worden voorkomen of verminderd.
Een analyse van toeristische omvang. Dit duidt op de aanwezigheid van bezoekers in relatie tot de bestemming. Een grote toeristische omvang betekent niet automatisch dat er sprake is van negatieve effecten van bezoekers (overlast, schade, etc.) Dit hangt namelijk samen met de draagkracht van de leefomgeving. Een analyse van draagkracht. De draagkracht van de leefomgeving duidt op het vermogen van een bestemming om bezoekers te ontvangen zonder dat er negatieve gevolgen optreden. Er worden twee soorten draagkracht onderscheiden; sociale draagkracht oftewel leefbaarheid voor inwoners en de fysieke draagkracht van de leefomgeving, zie ook hoofdstuk 3.
In hoofdstuk 2 staat de omvang van toerisme en recreatie weergegeven, in hoofdstuk 3 de analyse van de draagkracht. In de beleidsanalyse in hoofdstuk 4 staat het beleid ten aanzien van toeristische ontwikkeling per deelgebied, zoals is opgenomen in ‘de beleidslijn toerisme en recreatie’1. Hierbij geven we aan of de voorgestelde ontwikkelstrategieën passend zijn of dat daar vanuit draagkracht een wijziging gewenst is. Tevens is hier gekeken naar hoe enkele andere gemeenten omgaan met ‘begrenzen’ van toerisme. Tot slot staan in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen weergegeven.
Onderzoek naar de draagkracht van bestemmingen is relatief nieuw in Nederland. In 2019 is het advies ‘Waardevol Toerisme: onze leefomgeving verdient het’ gepubliceerd door de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli). Het advies pleit voor een analyse van de relatie tussen toerisme en de leefomgeving en leefbaarheid. Op basis daarvan kan het ontwikkelperspectief worden bepaald en in kaart worden gebracht waar de opgaven liggen. De analyse die de Rli voorstelt bestaat uit twee onderdelen:
Dit draagkrachtonderzoek is onderdeel van de ‘Toeristisch-recreatieve beleidslijn en afwegingskader’. 1
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
4
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
5
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Toeristisch-recreatieve vraag We geven de omvang van de toeristisch-recreatieve vraag weer in de vorm van het aantal overnachtingen in relatie tot de bestemming. We geven dit weer in twee parameters: ▪ De toeristische intensiteit: het aantal overnachtingen (per dag) ten opzichte van het aantal inwoners; ▪ De toeristische dichtheid: het aantal overnachtingen (per dag) ten opzichte van het oppervlak waarbinnen deze plaatsvinden; Een hoge toeristische omvang betekent niet per se dat er sprake is van overlast of disbalans, daarvoor is inzicht nodig in de draagkracht van de bestemming en de perceptie van inwoners. Dit wordt verder beschreven in hoofdstuk 3.
De omvang van toerisme is een belangrijke parameter, omdat het inzicht geeft in de mate waarin gemeente Hilvarenbeek profiteert van deze sector. Tevens geeft het inzicht in de wenselijkheid van toeristische ontwikkeling wanneer we dit aan de draagkracht van de bestemming relateren.
We maken gebruik van de geïnde toeristenbelasting van 2022 om het aantal overnachtingen ten opzichte van de inwoners en van de oppervlakte te berekenen. Het berekende aantal overnachtingen op basis van toeristenbelasting is exclusief forensenbelasting (de belasting voor bezoekers met een tweede huisje/woning). Het overnachtingscijfer omvat dus niet de overnachtingen van toeristen met een tweede woning op een vakantiepark in Hilvarenbeek (de vaste gast). Het cijfer van dichtheid en intensiteit geeft daarom een ondergrens aan en het daadwerkelijke cijfer ligt (naar verwachting) hoger. Overigens bieden alleen Landal en Beekse Bergen mogelijkheden voor vaste gasten, waarbij Beekse Bergen deze mogelijkheid per 2028 niet meer aanbiedt.
Om inzicht te krijgen in de toeristische omvang kijken we naar zowel de ‘vraagkant’ als de ‘aanbodkant’ van toerisme en recreatie in de gemeente Hilvarenbeek. Vraagkant: hier brengen we de toeristische overnachtingen in beeld en relateren die aan de aard van de bestemming, namelijk de oppervlakte (dichtheid) en het aantal inwoners (intensiteit). Het aantal toeristische overnachtingen is gebaseerd op de geïnde toeristenbelasting. Daarnaast kijken wij ook naar het aantal bezoekers van enkele grote festivals.
De benchmark met andere gemeenten omvat ook niet de vaste gast. Ondanks dat de dichtheid en intensiteit dus een ondergrens aangeeft, is het wel bruikbaar om te vergelijken met andere gemeenten.
Aanbodkant: hier brengen we het aantal verblijfsaccommodaties in beeld met het aantal slaapplaatsen. Tevens geven we het aanbod aan dagrecreatieve voorzieningen weer op de kaart. Omdat er geen gegevens over bezoekersaantallen of capaciteit van horeca en dagrecreatie beschikbaar zijn, focussen we op de omvang van verblijfsrecreatie per deelgebied.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Toeristisch-recreatief aanbod We kijken behalve naar de ‘vraag’ ook naar de capaciteit van het verblijfsrecreatieve aanbod. De capaciteit wordt uitgedrukt in het aantal
6
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
slaapplaatsen. Deze kan gebruikt worden als voorspellers van bezoekers: waar accommodaties zijn, overnachten toeristen.
Het aantal inwoners en oppervlakte per deelgebied is door middel van een kaartanalyse achterhaald, gebaseerd op CBS-gegevens.
Per deelgebied wordt de capaciteit berekend. We onderscheiden hiervoor vier deelgebieden in de gemeente Hilvarenbeek, zie de kaart van afbeelding 2.1. De indeling van de deelgebieden is afkomstig uit de toeristische beleidslijn van 2022 (zie hoofdstuk 4 voor een toelichting van de deelgebieden uit de beleidslijn).
NB. In de beleidslijn is expliciet aangegeven dat de grenzen van de gebieden geen harde grenzen zijn. Echter, voor deze analyse gaan we wel uit van de exacte afbakening van de deelgebieden om de omvang per deelgebied inzichtelijk te kunnen maken.
Afbeelding 2.1 Deelgebieden Hilvarenbeek In 2022 telde de gemeente 989.611 overnachtingen. Dit aantal is over de jaren heen gestegen, ondanks de coronacrisis. Ten opzichte van 2019 heeft Hilvarenbeek nu 17% meer overnachtingen. Natuurlijk toonde 2020 en 2021 door de coronacrisis wel een grote dip. Maar de jaren erna werden de overnachtingsrecords van vóór de coronacrisis al snel verbroken. Maar wat zegt het aantal overnachtingen? Is het hoog, of is het laag ten opzichte van andere gemeenten? Om hierover een oordeel te kunnen geven is het belangrijk om de overnachtingscijfers eerst vergelijkbaar te maken. Momenteel is dit namelijk niet mogelijk doordat niet elke gemeente even groot is of even veel inwoners telt. Om ongelijkheid te voorkomen, gebruiken wij het aantal overnachtingen om de dichtheid en intensiteit te berekenen. In figuur 2.1 staan de dichtheid (het aantal overnachting gerelativeerd aan het aantal km2) en de intensiteit (het aantal overnachting gerelativeerd aan het aantal inwoners) weergeven. Gemeente Hilvarenbeek beslaat 95 km2 en telt 15.949 inwoners. Deze cijfers gerelativeerd naar het overnachtingen toont aan dat de dichtheid 28 overnachting per km2 per dag is, en de intensiteit 170 overnachting per 1000 inwoners per dag.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
7
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Figuur 2.1 Intensiteit en dichtheid in Hilvarenbeek in 2022 Dichtheid (Aantal overnachtingen per dag per km²)
door de aanwezigheid van de Efteling, een grotere druk legt op de beschikbare fysieke ruimte.
28
Intensiteit (Aantal overnachtingen per dag per 1.000 inwoners)
Uit deze analyse komt dus naar voren dat gemeente Hilvarenbeek en gemeente Loon op Zand de meest toeristische gemeenten zijn in de regio, waarbij voor Hilvarenbeek het bijzonder is dat er dus relatief veel toeristische overnachting zijn ten opzichte van het aantal inwoners: een verhouding van 170 overnachtingen per inwoner.
170 0
20 40 60 80 100 120 140 160 180
Leeswijzer figuren 2.1 – 2.3: toeristische omvang Een hoge dichtheid geeft aan dat er relatief beperkte fysieke ruimte is in de bestemming voor het aantal verblijfsrecreanten. Een hoge intensiteit geeft aan dat er relatief veel overnachtingen in relatie tot het aantal inwoners plaatsvinden.
In de regio is gemeente Hilvarenbeek dus een grote speler. Maar hoe verhoudt dit zich tot toerisme en recreatie in Nederland algemeen? Ter illustratie vergelijken wij Hilvarenbeek met twee toeristische hotspots in Nederland: Amsterdam en Texel, zie figuur 2.3. Figuur 2.2 Toeristische omvang in vergelijking met buurgemeenten, met het aantal overnachting per gemeente tussen haakjes
Deze cijfers gaan over gemiddelden op jaarbasis. De mate van toeristische druk kan echter verschillen per plek (vooral wanneer we inzoomen) of moment (hoogseizoen vs. laagseizoen, evenementen, dag van de week, etc.). Het gaat hierbij dus om een indicatie, waarbij de cijfers niet als absoluut getal gezien moeten worden, maar als referentiewaarde ten opzichte van elkaar.
0
40
60
80
100
120
140
160
Hilvarenbeek (989.611) Loon op Zand (1.118.502) Heusden (90.054)
Hilvarenbeek in vergelijking met andere bestemmingen Dichtheid en intensiteit cijfers gaan pas leven wanneer je deze vergelijkt met andere gemeenten. Daarom vergelijken wij de cijfers van Hilvarenbeek met de dichtheid en intensiteit cijfers van enkele buurgemeenten, zie figuur 2.2.
Waalwijk (58.357) Goirle (44.513) Dongen (48.549) Oisterwijk (276.377)
In het figuur komt naar voren dat Hilvarenbeek in vergelijking met de buurgemeenten eruit springt met haar toeristische omvang. In vergelijking met de buurgemeenten zien we dat de toeristische omvang in Hilvarenbeek, zowel de dichtheid als intensiteit, nagenoeg altijd hoger is. De gemeente Loon op Zand is hierop een uitzondering, daar is de dichtheid hoger dan in Hilvarenbeek. Dit betekent dat toerisme, waarvan een groot aandeel ontstaat
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
20
Intensiteit (Aantal overnachtingen per dag per 1.000 inwoners) Dichtheid (Aantal overnachtingen per dag per km²)
8
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
180
Figuur 2.3 Toeristische omvang in vergelijking met toeristische hotspots Amsterdam en Texel, met het aantal overnachtingen per gemeente tussen haakjes 0
100
200
300
400
500
600
700
800
Figuur 2.4 Toeristische omvang in vergelijking met gemeenten met eenzelfde toeristisch profiel , met het aantal overnachtingen per gemeente tussen haakjes
900
0
Hilvarenbeek (989.611)
Hilvarenbeek (989.611)
Amsterdam (15.700.000)
Molenlanden (153.387)
Texel (4.350.000)
Loon op Zand (1.118.502)
50
100
150
Intensiteit (Aantal overnachtingen per dag per 1.000 inwoners)
Intensiteit (Aantal overnachtingen per dag per 1.000 inwoners)
Dichtheid (Aantal overnachtingen per dag per km²)
Dichtheid (Aantal overnachtingen per dag per km²)
200
De gemeente Loon op Zand heeft een vergelijkbaar aantal overnachtingen als Hilvarenbeek; 1.118.502 (2022). Er wonen in de gemeente Loon op Zand wat meer mensen dan in Hilvarenbeek, daarmee is de intensiteit wat minder. Daarentegen is de dichtheid (ruimtegebruik) weer wat hoger. In Loon op Zand zijn 33% van de banen gerelateerd aan recreatie & toerisme. Dit is echt forser dan in Hilvarenbeek (factor 2). Dit is overigens niet beter (of slechter), het kan zo zijn dat de lokale economie in Hilvarenbeek leunt op meerdere pijlers.
Door Hilvarenbeek met deze twee bestemmingen te vergelijken, wordt Hilvarenbeek in een heel ander daglicht geplaatst. De gemeente is nu niet meer de grootste speler maar, wanneer je de vergelijking met buurgemeenten meeneemt, eerder een middelgrote speler. Door het hoge inwoneraantal van Amsterdam lijken de bijna 16 miljoen overnachting uit 2022 in verhouding weinig. En door de grote oppervlakte van de gemeente Texel, heeft het eiland ook relatief genoeg fysieke ruimte om de 4,35 miljoen overnachting uit 2022 op te vangen.
Omvang verblijfstoerisme in deelgebieden In totaal telt de gemeente Hilvarenbeek ca. 6.900 slaapplaatsen2. Dat betekent dat er per nacht (in potentie) 6.900 bezoekers geaccommodeerd kunnen worden. Zoals in paragraaf 2.1 aangegeven, gebruiken we de capaciteit om de omvang van toerisme per deelgebied, zoals ingedeeld in afbeelding 2.1, in kaart te brengen. Dit is weergegeven in tabel 2.1 op de volgende pagina.
Dan tot slot nog een vergelijking van gemeente Hilvarenbeek met twee andere gemeenten met een vergelijkbaar profiel; landelijke gemeente met één hotspot, zie figuur 2.4. Molenlanden heeft de grote trekpleister UNESCO Werelderfgoed Kinderdijk en gemeente Loon op Zand de Efteling. Molenlanden telt jaarlijks ca 153.387 overnachtingen (2022) en een relatief klein percentage van de banen is te relateren aan recreatie & toerisme; 3,4%. Kinderdijk in Molenlanden, is, en zo blijkt ook uit de cijfers, vooral een dagattractie.
De gemeente Hilvarenbeek heeft een totale oppervlakte van 96,5 km² en telde in 2022 15.810 inwoners. Het aandeel inwoners en oppervlakte per deelgebied is tevens in de tabel 2.1 weergegeven.
Deze cijfers zijn gebaseerd op een inventarisatie onder ondernemers door het Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd in het kader van de toeristisch-recreatieve beleidslijn. 2
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
9
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Tabel 2.1 Gegevens per deelgebied zoals in afbeelding 2.1 op pagina 7 weergeven Aandeel
Aandeel
capaciteit
inwoners
250
4%
1%
36%
27
2.310
33%
92%
33%
Deelgebied 3
1
3.810
55%
0%*
5%
Deelgebied 4
9
540
8%
6%
26%
Totaal Hilvarenbeek
40
6880
100%
100%
96,5 km²
Deelgebied
Aantal accommodaties
Aantal slaapplaatsen
Deelgebied 1
3
Deelgebied 2
Aandeel oppervlakte
* = 0,2%. Door afronding komt dit uit op 0%.
Deelgebied 1: gekenmerkt door natuur Deelgebied 1 telt het laagste aantal slaapplaatsen van alle deelgebieden. Tegelijkertijd is de oppervlakte van dit deelgebied het hoogst. De dichtheid van het aantal slaapplaatsen is hierdoor het laagst van alle deelgebieden. Omdat slechts 1% van de inwoners in dit gebied woont, is het aantal slaapplaatsen t.o.v. het aantal inwoners hoger. De omvang van slaapplaatsen in dit deelgebied is het laagst van alle deelgebieden. Deelgebied 2: gekenmerkt door centrum Hilvarenbeek en andere dorpskernen Het merendeel van de inwoners in Hilvarenbeek woont in deelgebied 2. Daarnaast ligt ook het merendeel van de verblijfsaccommodaties in dit deelgebied. Hierdoor is de intensiteit (het aantal slaapplaatsen t.o.v. het aantal inwoners) relatief laag. Doordat de oppervlakte van dit deelgebied 1/3 van de totale oppervlakte van Hilvarenbeek is, is de dichtheid ook relatief laag. Deelgebied 3: gekenmerkt door Beekse Bergen Deelgebied 3 heeft het hoogste aandeel slaapplaatsen (55%). Het aantal inwoners in dit deelgebied is zeer beperkt en ook de oppervlakte is maar 5% van de totale oppervlakte van Hilvarenbeek. Daarmee heeft dit gebied een
hoog aantal slaapplaatsen t.o.v. het aantal inwoners. Ook is de dichtheid in dit gebied erg hoog omdat 55% van de slaapplaatsen zich concentreert op 5% van de oppervlakte van de gemeente. Dit betekent niet per definitie dat veel overlast en/of knelpunten worden ervaren, dit bekijken we in hoofdstuk 3. Deelgebied 4: gekenmerkt door het agrarische karakter Deelgebied 4 heeft relatief weinig slaapplaatsen (8% van het totaal). Hoewel het aantal slaapplaatsen laag is, is het inwoneraantal ook laag waardoor de verhouding tussen het aantal inwoners en slaapplaatsen relatief hoog is. Doordat dit deelgebied een kwart van de totale oppervlakte van Hilvarenbeek beslaat en weinig slaapplaatsen heeft in vergelijking met de vorige twee gebieden, is de dichtheid hier relatief laag. Conclusie deelgebieden De omvang van toerisme (de capaciteit) in relatie tot het aantal inwoners en de oppervlakte, is het hoogst in deelgebied 2 en 3 en het laagst in deelgebied 1 en 4. Door het lage aantal inwoners in deelgebieden 1, 3 en 4 komt de intensiteit relatief hoog uit. Belangrijk hierbij is de mate waarin inwoners overlast ervaren
van de toeristen en de perceptie van inwoners over de omvang van toerisme. Dit komt terug in hoofdstuk 3.
wordt een toename verwacht van 41% van het aantal gasten (binnenlands en inkomend) tussen 2017 en 20305. Hoewel corona grote invloed heeft gehad op het aantal gasten en overnachtingen, verwacht het NBTC dat de prognose uit het Perspectief 2030 actueel is. In hoeverre deze groei ook in Hilvarenbeek gerealiseerd wordt is onzeker, maar het is aannemelijk dat het aantal overnachtingen in Hilvarenbeek groeit en de dichtheid en intensiteit daarmee ook toeneemt. Volgens het CBS zal de bevolking binnen de gemeente tussen 2017 en 2030 met 5% groeien waardoor het aantal gasten in verhouding meer groeit.
Aantal bezoekers festivals Beekse Bergen is voor enkele grote Nederlandse festivals de feestlocatie, zoals Decibel Outdoor en Best Kept Secret. Maar ook Awakenings, het grootste technofestival ter wereld, vindt plaats bij Beekse Bergen. Festivalbezoekers hebben de mogelijkheid om één of meerdere dagen het festival te bezoeken, waarbij ook gekozen kan worden om ter plekke te overnachten. Kijkend naar vier grote festivals3, trokken zij samen in 2022, over een periode van twaalf dagen, 322.500 bezoekers. Als je dit vergelijkt met het totale aantal bezoekers van Safaripark Beekse Bergen in 2022, 1,2 miljoen bezoekers, dan onderschrijft dit de hoge toestroom van bezoekers die door de festivals ontstaat in een relatief korte periode.
3 4
Werkgelegenheid Om daarnaast een beeld te schetsen van de vrijetijdssector in Hilvarenbeek, hebben we het werkgelegenheidscijfer in kaart gebracht. De toerisme- en recreatiesector heeft een aandeel van 14,8% van de totale werkgelegenheid in de gemeente4. Dat is relatief hoog. Ter vergelijking: in Noord-Brabant is de toerisme en recreatie werkgelegenheid 5,6% van het totaal en in Nederland is dat 6.5%. Dit percentage heeft betrekking op het totaal aantal fulltimers, parttimers en uitzendkrachten dat in dienst is van een bedrijf gevestigd in gemeente Hilvarenbeek.
We trekken onderstaande conclusies over de omvang van toerisme: ▪ De gemeente Hilvarenbeek is een toeristisch-recreatieve gemeente met een hoge omvang van het aantal overnachtingen en een aantal grote festivals. Dit resulteert in een groot aandeel in de werkgelegenheid (ca. 15%). Daarmee is Hilvarenbeek een bestemming van formaat in de regio. ▪ Hoewel het toeristisch product in vergelijking met de regio omvangrijk is, is Hilvarenbeek nog niet vergelijkbaar met toeristische hotspots als Texel en Amsterdam, maar bijvoorbeeld wel tot een gemeente als Loon op Zand met één grote trekpleister (de Efteling). Daarbij zien we ook dat toerisme zich vooral clustert in één deelgebied rond Beekse Bergen. ▪ Naar verwachting blijft toerisme in Nederland fors groeien. Hoewel onzeker is in welke mate deze groei in gemeente Hilvarenbeek plaatsvindt, is het belangrijk is om aandacht te hebben voor de gewenste omvang van toerisme in relatie tot de leefbaarheid en leefomgeving.
Landelijk wordt een groei van het toerisme verwacht. De verwachting is daarmee dat het aantal overnachtingen in de komende jaren zal groeien. Zo
In hoeverre toeristische ontwikkeling passend is bij de draagkracht van de omgeving moet nog blijken. Hier gaan we in het volgende hoofdstuk op in.
Decibel Outdoor, Best Kept Secret, WOO HAH! & Awakenings Summer Festival LISA (onbekend). Overzicht LISA-data (R&T sector) per gemeente.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
5
11
NBTC (2019). Perspectief 2030. Bestemming Nederland.
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
12
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
➢
➢
Dit hebben we in kaart gebracht door middel van een zogenoemde ‘balanstafel’, zie paragraaf 3.3 voor een toelichting en de resultaten. We maken hierbij gebruik van dezelfde vier deelgebieden zoals in hoofdstuk 2 omschreven, zie afbeelding 3.1.
Afbeelding 3.1 Deelgebieden Hilvarenbeek voor draagkrachtanalyse
Onder draagkracht verstaan we “het vermogen van een bepaalde bestemming om bezoekers (recreanten of toeristen) te ontvangen, zonder dat negatieve gevolgen optreden voor de leefbaarheid of leefomgeving ”. We brengen de draagkracht op twee manieren in kaart: ▪
Sociale draagkracht, oftewel leefbaarheid. Dit gaat vooral om de wijze waarop inwoners kijken naar toerisme en recreatie. Zien zij voordelen? En zo ja, welke en waar dan? Ervaren zij overlast? En zo ja, welke en waar dan? Mag toerisme wat hen betreft (op onderdelen of specifieke plekken) worden gestimuleerd en wat is daarbij belangrijk? Of moet het juist (op onderdelen of specifieke plekken) worden afgeremd of ontmoedigd? ➢ Dit hebben we in kaart gebracht door middel van een inwonersonderzoek, zie paragraaf 3.2.
▪
Fysieke draagkracht, oftewel de leefomgeving. Dit gaat om de mate waarin de omgeving nieuwe initiatieven kan dragen (tasten deze de omgeving juist aan of kunnen die de omgeving juist versterken) en dat kan op verschillende domeinen: mobiliteit, openbare ruimte, natuur & erfgoed, vastgoed, duurzaamheid en agrarische sector.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
13
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Bezoekers zorgen voor levendigheid en reuring Inwoners zien de positieve effecten die bezoekers met zich meebrengen. Bezoekers zorgen voor meer levendigheid en reuring. Het maakt hen trots om een inwoner van de gemeente Hilvarenbeek te zijn.
Het inwoneronderzoek is in juni 2023 uitgevoerd in samenwerking met Het PON & Telos, beheerder van het inwonerpanel in Hilvarenbeek. De vragenlijst is uitgezet onder inwoners van het inwonerpanel en gedeeld via een open link die via diverse kanalen door de gemeente is verspreid.
Dat de toeristisch-recreatieve werkgelegenheid hoog is, zagen we al in hoofdstuk 2. Inwoners erkennen dit ook en zien dat recreatie en toerisme bijdragen aan de lokale economie. Maar niet alleen de economische effecten worden door inwoners opgemerkt, ook de bijdrage van toerisme en recreatie aan het behoud van de historische gebouwen en culturele identiteit wordt duidelijk opgemerkt. Inwoners zien dat er dankzij toerisme en recreatie meer recreatieve mogelijkheden, winkels en horecagelegenheden zijn en dat de ontwikkeling van openbare faciliteiten wordt gestimuleerd. Kortom, toerisme en recreatie is bevorderlijk voor de leefbaarheid en leefomgeving.
In deze paragraaf geven we allereerst een samenvatting en conclusie van de belangrijkste resultaten, gevolgd door een indicatie van de sociale draagkracht. De volledige onderzoeksresultaten van het inwonersonderzoek zijn weergegeven in bijlage 2. Over het onderzoek In totaal hebben 570 inwoners de vragenlijst ingevuld. Het merendeel (61%) is afkomstig uit de kern Hilvarenbeek. De resultaten van het onderzoek zijn gewogen naar de achtergrondkenmerken leeftijd en herkomst in de gemeente (kernen). Daardoor zijn de resultaten representatief op deze achtergrondkenmerken. Het aantal respondenten dat de vragenlijst heeft ingevuld is voldoende om betrouwbare uitspraken te kunnen doen.
Overlast is beperkt, vooral effecten op natuur en mobiliteit Op de vraag “ervaart u weleens overlast als gevolg van drukte door bezoekers in Hilvarenbeek?” wordt opvallend positief gereageerd. 62% van de inwoners ervaart geen overlast en slechts 7% ervaart regelmatig of vaak overlast. De overige 32% ervaart soms overlast. Deze overlast heeft voornamelijk betrekking op problemen met mobiliteit (zoals parkeerdrukte, files). Daarnaast zien inwoners ook dat er schade optreedt aan de natuur (denk aan vervuiling van natuur of verstoring van dieren). Zorgt de overlast van bezoekers ook voor een afname van de leefbaarheid? Hoewel de meningen hierover verschillen, zijn er meer inwoners (43%) van mening dat dit niet zorgt voor een afname van de leefbaarheid. 31% van de inwoners die overlast ervaren vindt dat de leefbaarheid wel afneemt.
NB Wanneer we ‘inwoners van Hilvarenbeek’ noemen, wordt hiermee de inwoners van de gehele gemeente bedoeld. We refereren naar het gelijknamige dorp als ‘de kern Hilvarenbeek’. Tevreden over aantal bezoekers Inwoners van Hilvarenbeek lijken tevreden over het aantal bezoekers dat naar de gemeente komt: 78% vindt dat er niet te weinig en niet te veel bezoekers naar Hilvarenbeek komen. Slechts een klein deel (5%) vindt dat er (veel) te veel inwoners bezoekers komen. Van 16% van de inwoners mag het aantal bezoekers zelfs toenemen: zij vinden dat er (veel) te weinig bezoekers komen.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
De voordelen wegen op tegen de nadelen De voorgaande alinea’s laten zien dat inwoners zowel positieve als negatieve effecten ervaren. Wat weegt zwaarder, de voordelen of de nadelen? We zien duidelijk dat inwoners de voordelen vinden opwegen tegen de nadelen. 60%
14
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
zegt het hiermee eens te zijn, tegenover 11% die vindt dat de voordelen niet opwegen tegen de nadelen. Dit is een opvallend positief beeld.
grootschalige evenementen. Slechts 21% vindt dit een goede ontwikkeling. Over kleinschalige evenementen zijn inwoners daarentegen juist erg positief: 81% vindt dit een goede ontwikkeling. Wel zijn inwoners van mening dat dit niet zomaar overal passend is. In tabel 3.1 is weergegeven waar inwoners een dergelijke ontwikkeling passend vinden. We zien dat in een van de dorpen of langs de randen van de dorpen als meest passende locatie wordt gezien.
Positieve houding, ook zonder direct profijt Uit meerdere onderzoeken blijkt dat inwoners die profijt hebben (bijv. inkomsten uit toerisme) vaker positief staan tegenover toeristische ontwikkeling. Voor Hilvarenbeek geldt dat een klein deel (5%) heeft aangegeven (gedeeltelijk) inkomsten uit recreatie en toerisme te ontvangen. Kortom; ook zonder inkomsten uit toerisme hebben inwoners dus een relatief positieve houding.
Tabel 3.1 % inwoners dat nieuwe voorzieningen een goede ontwikkeling vindt, met bijbehorende locaties Nieuwe voorzieningen
Positief over toerisme en recreatie, maar woongenot staat voorop De meningen zijn verdeeld over de stelling: “de ontwikkeling van toerisme en recreatie moet ruimte krijgen, omdat dat goed is voor de economie en voorzieningen, ook als dat overlast geeft voor inwoners”. Hier is 33% van de inwoners het mee eens, maar meer inwoners (42%) zijn het hier niet mee eens. Daarnaast geeft het merendeel van de inwoners (59%) aan dat het woongenot van de inwoners voorgaat op de ontwikkeling van toerisme en recreatie, ook als dat ten koste gaat van de lokale economie en voorzieningen. Kortom, inwoners zijn tevreden over toerisme en recreatie, maar geven wel prioriteit aan de leefbaarheid en woongenot.
Kleinschalige evenementen
ontwikkeling
Locatie Voornamelijk passend in het dorp
81%
Hilvarenbeek (86%) of in een van de andere dorpen (82%). Voornamelijk passend in het dorp
Horeca
65%
Hilvarenbeek (86%) of in een van de andere dorpen (82%). Voornamelijk passend langs de randen
Dagrecreatie
Inwoners hebben er vertrouwen in dat de gemeente recreatie en toerisme zal sturen op een schaal die past bij de gemeente. Tegelijkertijd zien we ook dat inwoners niet altijd het gevoel hebben dat ze mee kunnen denken over beslissingen t.a.v. de ontwikkeling van toerisme en recreatie: 38% heeft het gevoel niet mee te kunnen denken, tegenover 18% die wel dat gevoel heeft.
61%
van de dorpen (71%) of in een van de kleinere dorpen (67%). Voornamelijk passend in het dorp
Verblijfsaccommodatie
49%
Hilvarenbeek (73%) of langs de randen van de dorpen (71%).
Nieuwe voorzieningen zijn gewenst, maar niet alles kan overal Naast dat er is gevraagd naar de houding ten aanzien van toerisme en recreatie en de positieve effecten en overlast, is er ook gevraagd hoe inwoners aankijken tegen nieuwe toeristisch-recreatieve voorzieningen. Over het algemeen staan inwoners positief tegenover nieuwe voorzieningen, met uitzondering van BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
% goede
Grootschalige evenementen
15
Voornamelijk passend langs de randen 21%
van de dorpen (71%) of in het dorp Hilvarenbeek (51%.)
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Ingezoomd: het dorp Hilvarenbeek vs. de andere dorpen De hiervoor genoemde resultaten hebben betrekking op het totaal van inwoners uit de gemeente Hilvarenbeek. Aanvullend hebben we gekeken naar de mening van inwoners uit de kern Hilvarenbeek tegenover de mening van inwoners uit de andere kernen. Opvallende verschillen zijn: ▪ Positieve effecten: over het algemeen zien we dat de inwoners uit het dorp Hilvarenbeek de positieve effecten sterker ervaren dan de inwoners uit de andere dorpen. Zo zijn ze duidelijk vaker trots op dat er bezoekers naar de gemeente komen, zijn ze vaker van mening dat bezoekers zorgen voor levendigheid en reuring en dat toerisme en recreatie bijdraagt aan het behouden en bewaren van de culturele identiteit en gebouwen. Ook vinden inwoners uit het dorp Hilvarenbeek vaker dat recreatie en toerisme de ontwikkeling van openbare faciliteiten in de gemeente stimuleert en dat toerisme en recreatie de leefbaarheid verbetert. Dat betekent niet dat de inwoners uit de andere kernen deze effecten niet ervaren, zij zijn ook nog overwegend positief, maar inwoners uit het dorp Hilvarenbeek zijn net wat positiever. ▪ Dat zien we ook terug in de vragen over drukte en overlast. Inwoners uit het dorp Hilvarenbeek vinden iets minder vaak dat het te druk wordt en geven vaker aan géén overlast te ervaren.
▪ Over de toekomst en in hoeverre de voordelen opwegen tegen de nadelen denken inwoners uit het dorp Hilvarenbeek en inwoners uit de overige kernen vrijwel hetzelfde. Wel zien we dat inwoners uit het dorp Hilvarenbeek iets neutraler zijn over of de ontwikkeling van toerisme en recreatie ruimte moet krijgen, ook als dat overlast geeft voor inwoners. De overige inwoners vinden zijn het iets vaker oneens met die stelling.
Conclusie inwoneronderzoek 1. Inwoners van Hilvarenbeek zijn trots op het feit dat er bezoekers naar hun gemeente komen, ze zien dat als bijdrage aan de reuring en levendigheid; 2. Toerisme draagt bij aan de lokale economie en werkgelegenheid; 3. Een relatief klein deel ervaart overlast, vooral als het gaat om mobiliteit en natuur. 4. Het merendeel van de inwoners ziet dat de voordelen van toerisme opwegen tegen de nadelen. 5. Over toekomstige ontwikkeling zijn inwoners positief, hoewel het woongenot voorop staat. 6. Een relatief beperkt deel van de inwoners geeft aan ‘het gevoel te hebben om mee te kunnen denken over toekomstige ontwikkelingen’. Of inwoners meer betrokken willen worden is hiermee nog niet gezegd, maar het verdient aanbeveling hier nadrukkelijk over na te denken, om draagvlak voor toerisme te behouden. Vergeleken met soortgelijke inwonersonderzoeken in andere gemeenten, is het resultaat in Hilvarenbeek opvallend positief te noemen. Beoordeling sociale draagkracht Om de sociale draagkracht uiteindelijk te beoordelen gebruiken we in draagkrachtonderzoek vooral twee parameters. Voor beide is berekend (nettoscore) wat het aandeel inwoners is dat een positieve houding heeft, tegenover het aandeel dat een negatieve houding heeft: Overlast als gevolg van drukte ▪ 93% ervaart geen of soms overlast en slechts een klein aandeel 7% ervaart regelmatig/vaak overlast.
De nettoscore is 86 (zeer positief6).
Nettoscores zijn berekend door het aandeel (%) dat regelmatig/vaak overlast ervaart af te trekken van het aandeel (%) dat geen/soms overlast ervaart. 6
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
16
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Voordelen van recreatie en toerisme op tegen de nadelen ▪ 60% vindt dat de voordelen opwegen tegen de nadelen en 11% is het (helemaal) hiermee oneens. De nettoscore is 49 (positief).
▪
Natuur & (natuurlijk) erfgoed ▪ Invloed op de natuur en/of (natuurlijk) erfgoed. ▪ Gevolgen zijn mogelijk schade, verstoring dieren, zwerfafval, onevenredig hoge beheerkosten, etc.
Dit leidt tot een (zeer) positieve beoordeling van beide stellingen en daarmee voor de sociale draagkracht. Voor beide stellingen geldt namelijk dat er duidelijk (veel) meer inwoners positief zijn dan negatief. Dat betekent overigens niet dat er geen oog is voor de genoemde aandachtspunten, zie ook in paragraaf 3.4.
Agrarische sector ▪ Invloed op de visserij, land- of tuinbouwsector. ▪ Gevolgen zijn mogelijk ongewenste betreding van het erf, zwerfafval, gevaarlijke verkeerssituaties, verdringing van belangen, etc.
De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur beveelt in haar advies ‘Waardevol toerisme (2019)’ aan om tot een effectbeoordeling te komen van de relatie toerisme en de leefomgeving. Om tot die effectbeoordeling te komen voor de fysieke draagkracht van een bestemming, hebben wij verschillende domeinen onderscheiden:
Duurzaamheid ▪ Handelen op een manier die geen tot zo min mogelijk negatieve impact heeft op de omgeving. ▪ Gevolgen zijn mogelijk verstoring door bezoekers, milieubelastende activiteiten, overmatig water- of elektriciteitsverbruik, etc.
Mobiliteit ▪ Alle vervoersstromen en -vormen van goederen en personen. ▪ Gevolgen zijn mogelijk filevorming, parkeerdrukte en verkeerd parkeren, onveilige verkeersituaties, onevenredig hoge kosten, etc.
Het bepalen van de fysieke draagkracht van bestemmingen is niet eenvoudig. Idealiter is er een reeks aan normen en waarden beschikbaar die aangeven tot welke grens er sprake is van balans tussen toeristische omvang en draagkracht en wanneer er sprake is van overschrijding van de draagkracht met negatieve effecten als gevolg. Helaas zijn voor veel domeinen weinig tot geen data beschikbaar, zijn aspecten lastig te meten en/of zijn er geen normen. Een overschrijding van de draagkracht wordt daarom vaak pas zichtbaar wanneer er een grens is overschreden. Omdat er (nog) geen data zijn om de draagkracht in kaart te brengen, hebben we experts van de verschillende domeinen bijeen gebracht om hier uitspraken over te doen in een zogenaamde balanstafel.
Vastgoed ▪ De woningmarkt en bebouwde omgeving. ▪ Gevolgen zijn mogelijk prijsopdrijving van woningen, verdringing van inwoners, eentonig winkelaanbod, overlast door recreanten en toeristen in de directe omgeving, etc. Openbare ruimte ▪ Alles dat zich in de publieke ruimte afspeelt.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Gevolgen zijn mogelijk zwerfafval, geluidsoverlast, openbaar alcoholof drugsgebruik, niet meer identificeren met eigen omgeving, etc.
Balanstafel met experts Tijdens een balanstafel zijn verschillende experts op het gebied van de leefomgeving bevraagd over de effecten van toerisme. Een overzicht van de 17
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
experts staat in bijlage 1 weergegeven. Voorafgaand aan de bijeenkomst is een korte vragenlijst verstuurd naar de experts waarin zij voor de verschillende domeinen konden aangeven in hoeverre bepaalde effecten als gevolg van toerisme en recreatie spelen, bijvoorbeeld filevorming door toeristischrecreatief verkeer in de gemeente Hilvarenbeek en deelgebieden als onderdeel van het domein ‘mobiliteit’. De resultaten zijn bedoeld en gebruikt om – individueel – informatie op te halen bij de experts, als input voor het gesprek tijdens de balanstafel. De vragenlijst is daarmee niet een manier van kwantitatieve dataverzameling, maar slechts bedoeld als hulpmiddel voor het gesprek.
Beoordeling omvang en draagkracht: (te) rustig Het domein heeft baat bij een toename van de toeristische initiatieven omdat dit kan bijdrage aan een vitalere regio of gemeente. Balans & balans met incidentele (normale) pieken De toeristische omvang zorgt voor een optimale bijdrage aan het domein, eventueel met enkele pieken die niet zorgen voor zorgwekkende problemen. Zorgelijke pieken Binnen het domein beginnen door de toeristische omvang regelmatig en / of op meerder plekken problemen te ontstaan als gevolg van toerisme. Structureel hoge druk Door de toeristische omvang zijn binnen het domein structureel problemen als gevolg van toerisme.
De experts konden dit invullen voor de domeinen waarover zij een uitspraak kunnen doen gezien hun expertise en kennis. Daarnaast is de experts gevraagd om een eindoordeel te geven over de omvang van toerisme in relatie tot de draagkracht van de leefomgeving: is er sprake van onderdruk (onvoldoende profijt/te rustig), balans, pieken of structureel hoge druk? Deze vooraf ingevulde informatie is vervolgens met de experts gezamenlijk besproken en verder geduid tijdens de balanstafel. De duiding en waardering tijdens de balanstafel heeft geleid tot een beoordeling van de draagkracht van de leefomgeving (op verschillende domeinen) in Hilvarenbeek (de totale gemeente) en de deelgebieden.
Wat valt op? Over het algemeen is het beeld positief en niet zorgelijk, op enkele aandachtspunten na. ▪ ▪
Fysieke draagkracht: gemeente Hilvarenbeek Tijdens de balanstafel (en vooraf in de vragenlijst) zijn de experts gevraagd een beoordeling van toeristische omvang en draagkracht te geven op domeinen. Tijdens de balanstafel zijn experts gevraagd te beoordelen in hoeverre toerisme en recreatie effect hebben (positief of negatief) op de fysieke draagkracht. Dit heeft geleid tot een beoordeling in de volgende categorieën: ‘in balans’, ‘pieken op bepaalde momenten en locaties’, of is er sprake van ‘structureel hoge druk met overlast als gevolg’? Of is er juist sprake van lage druk, waarbij het (te) rustig is en dit nadelige gevolgen heeft of juist onbenutte kansen achterlaat? In het kader op de volgende pagina is de beoordeling toegelicht. Per eindoordeel beschrijven we de domeinen die dit oordeel hebben gekregen. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
18
Structureel hoge druk. Bij geen enkel domein is er sprake van structureel hoge druk. Zorgelijke pieken en balans met normale pieken (combinatie). Zorgelijke pieken ontstaan momenteel alleen voor de domeinen mobiliteit en natuur en (natuurlijk) erfgoed. ➢ De aandachtspunten die op het gebied van natuur en (natuurlijk) erfgoed spelen hebben vooral te maken met 1) de onevenredig hoge kosten voor het extra beheer en onderhoud die ontstaan als gevolg van het managen van door bezoekersdrukte (o.a. toezicht) en 2) bezoekers die de toegangsvoorwaarden niet opvolgen, ze gaan bijvoorbeeld van de paden, gebruiken verboden vervoersmiddelen (o.a. motorcross) en 3) laten afval achter. Bij erfgoed locaties, zoals monumenten, respecteren toeristen soms niet de privacy van de bewoners. WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Voor het domein mobiliteit speelt voornamelijk dat er parkeerproblemen kunnen ontstaan, met name in het centrum van Hilvarenbeek, en door filevorming bij evenementen. Ook ontstaan er vaker gevaarlijke verkeerssituaties, mede doordat er meer modaliteiten op de paden en wegen te vinden zijn met vaak grote snelheidsverschillen. Tegelijk zou mobiliteit ook baat kunnen hebben bij intensievere recreatie en toerisme omdat momenteel OV verdwijnt doordat deze onvoldoende gebruikt wordt. Te rustig. De toerisme- en recreatiesector is voor de agrarische sector deels te rustig en zou op sommige vlakken juist meer kunnen profiteren. Hierbij gaat het nadrukkelijk om sommige vlakken, de sector ondervindt namelijk ook hinder. Recreanten en toeristen betreden soms privéterrein en laten hun honden uit in de weilanden, wat gevaarlijk kan zijn voor de gezondheid van het vee. Echter ziet de sector ook in dat recreatie en toerisme de sector kan ondersteunen als nieuw of extra verdienmodel. Balans. De overige domeinen zijn momenteel in balans met incidentele (normale) pieken. ➢
▪
▪
We beoordelen de draagkracht op twee manieren: ▪ Op de schaal van de gemeente ▪ Op de schaal van de vier deelgebieden Totale draagkracht op schaal gemeente Hilvarenbeek In tabel 3.3 hebben we, op basis van de input van het inwonersonderzoek en de balanstafel (experts), een overall beoordeling van de draagkracht gemaakt van de gemeente Hilvarenbeek. Tabel 3.3 Eindoordeel toeristische omvang in relatie tot draagkracht.
Toelichting: voor mobiliteit en natuur geldt dat er sprake is van een score op twee categorieën, ‘balans met normale pieken’ en ‘zorgelijke pieken’. Domein
Eindoordeel gemeente Hilvarenbeek
Leefbaarheid inwoners
Balans
Agrarische sector
Duurzaamheid Er zijn ook experts betrokken met een achtergrond in duurzaamheid. Hieruit is naar voren gekomen dat recreatie en toerisme momenteel beperkt bijdraagt aan de verduurzaming van deze of andere sectoren. Wel is benadrukt dat hiervoor een goede rol is weggelegd voor recreatie en toerisme doordat de vraag uit de sector verduurzaming kan aanmoedigen.
Balans
agrotoerisme
Vastgoed
Balans
Openbare ruimte
Balans Balans met incidentele
Mobiliteit
(normale) pieken
Natuur & (natuurlijk) erfgoed
Ontwikkelkansen
Balans met incidentele (normale) pieken
Zorgelijke pieken
Zorgelijke pieken
Het eindoordeel is overwegend positief, met over de gehele gemeente een goede balans. Er zijn twee domeinen van de leefomgeving waar aandacht voor (soms) voorkomende zorgelijke pieken nodig is: mobiliteit en natuur. Zeker bij BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
19
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
een groei van het aantal recreanten en toeristen zal de mobiliteit en de effecten op de natuur en het (natuurlijke) erfgoed wel een extra aandachtspunt worden.
Afbeelding 3.2 Deelgebieden Hilvarenbeek voor draagkrachtanalyse
Voor duurzaamheid bestaat de behoefte om hiermee ook voor de toeristische sector meer te gaan doen en hieraan invulling te geven, zeker gezien het feit dat bezoekers hierin een fors aandeel vertegenwoordigen. Draagkracht per deelgebied Het schaalniveau van de gehele gemeente doet onvoldoende recht aan de dynamiek die plaatsvindt op het gebied van toerisme en recreatie en de draagkracht. Overlast als gevolg van bezoekers kan namelijk heel lokaal spelen of op sommige tijdstippen. Daarom kijken we ook naar de draagkracht van de deelgebieden. Dit geeft enerzijds inzicht in waar balansopgaven spelen, maar tegelijkertijd ook waar eventuele kansen en mogelijkheden liggen voor toeristische ontwikkeling, indien gewenst en in lijn met de draagkracht. Hieronder staat weergegeven welke knelpunten of aandachtspunten specifiek voor de betreffende deelgebieden spelen. Enkel de domeinen waarover specifieke punten naar voren zijn gekomen, worden benoemd. Duurzaamheid is niet opgenomen omdat dit enkel voor gemeente als geheel beoordeeld kan worden.
Deelgebied 1: Natuur, cultuurhistorische en landschappelijke waarden ▪ Natuur & (natuurlijk) erfgoed: variërend van balans tot zorgelijke pieken. Huidige en eventuele extra bezoekers vormen een gevaar voor de instandhouding van de natuur door verstoring en gebrek aan kosten voor toezicht en beheer. ▪ Agrarische sector: variërend van te rustig, in balans en incidentele (normale) pieken. De sector kan baat hebben bij toeristische en recreatieve
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
20
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
▪ ▪
verdienmodellen. Tegelijk denken bezoekers dat ze agrarische gebieden en erven vrij kunnen betreden, met negatieve gevolgen. Vastgoed: te rustig. Heeft baat bij meer reuring. Mobiliteit, openbare ruimte en duurzaamheid: in balans met geen invloedrijke negatieve gevolgen.
▪
▪
Openbare ruimte, natuur & (natuurlijk) erfgoed, agrarische sector en duurzaamheid: vooral incidentele (normale) pieken. Hier zorgen de evenementen voor negatieve gevolgen zorgen, zoals geluidsoverlast. Vastgoed: te rustig. Heeft baat bij meer reuring.
Oordeel draagkracht: Balans met zorgelijke pieken mobiliteit. Het gaat hier vooral om parkeerproblemen en filevorming tijdens evenementen/festivals.
Oordeel draagkracht: Balans, maar zorgelijke pieken natuur. Deze ontstaan met name voor de kwetsbare en waardevolle natuur die dit deelgebied typeert.
Deelgebied 4: Agrarisch gebied ▪ Vastgoed: te rustig. Heeft baat bij meer reuring. ▪ Agrarische sector: variërend tussen te rustig en balans. ▪ Mobiliteit, openbare ruimte, natuur & (natuurlijk) erfgoed en duurzaamheid: in balans.
Deelgebied 2: Hilvarenbeek en de overige dorpen ▪ Mobiliteit: incidentele pieken. Er ontstaan met name in de weekenden, in en rondom de kern Hilvarenbeek, parkeerproblemen door lokale evenementen (op de Vrijthof). Personen parkeren niet op de juiste plekken of beschikbare plekken worden niet gevonden, waardoor de beleving ontstaat dat er een gebrek aan parkeerplaatsen is. Ook ontstaan er tijdens de grote festivals bij Beekse Bergen files op de aanrijroutes, welke door dit deelgebied lopen (zie ook deelgebied 3: Beekse Bergen). ▪ Natuur & (natuurlijk) erfgoed: variërend tussen balans en incidentele pieken. ▪ Openbare ruimte, duurzaamheid en agrarische sector: variërend tussen balans en incidentele pieken. ▪ Vastgoed: in balans.
Oordeel draagkracht: Onderbenutting. Kansen voor toeristische ontwikkeling (o.a. agrotoerisme).
Oordeel draagkracht: Balans en incidentele pieken mobiliteit. Deelgebied 3: Beekse Bergen ▪ Mobiliteit: variërend van incidentele (normale) pieken tot zorgelijk pieken. Tijdens evenementen zorgt de toe- en afstroom van bezoekers gedurende de aankomst- en vertrektijden voor verkeershinder, met name filevorming. Hiermee is de toegankelijkheid van de gemeente op die momenten beperkt.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
21
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Kwadrant Groen: Betreft: Omvang toerisme:
In figuur 3.1 staat de relatie tussen omvang van recreatie en toerisme en de draagkracht weergeven. In de figuur hebben de verschillende deelgebieden een plek.
Draagkracht: Ontwikkelstrategie:
Figuur 3.1 Relatie omvang en draagkracht per deelgebied
Lage omvang, gunstige draagkracht Deelgebied 4. Gering. 8% van de slaapplaatsen, ten opzichte van 6% van de inwoners en 26% van het oppervlakte van de gemeente. Gunstige draagkracht en onderbenutting. Ontwikkelkansen. De toeristische sector biedt agrariërs ontwikkelkansen in de vorm van afzetmarkt en nevenverdienmodellen met kleinschalige initiatieven (verblijf en dag). Let op dat hier ook goed rekening wordt gehouden met (eventuele) nadelige effecten van recreanten op de bedrijfsvoering (infecties van dieren), maar ook voor de veiligheid van recreanten (ivm landbouwvoertuigen).
Toelichting op de ontwikkelstrategie van het groene kwadrant In de Strategie Vitalisering Buitengebied7 wordt genoemd dat nieuwe ontwikkelingen bij moeten en kunnen dragen aan kwaliteitsverbetering van de fysieke leefomgeving (waarbij de strategie focust op het buitengebied8). De aanleg van toeristische en recreatieve voorzieningen worden daarbij expliciet als kans genoemd, bijvoorbeeld door landschappelijke inpassing of het aanleggen van recreatieve routes. Bij voorkeur maken initiatieven ook gebruik van gebiedskwaliteiten.
Hieronder staan de verschillende kwadranten nader beschreven qua omvang en draagkracht, resulterend in een ontwikkelstrategie per kwadrant.
BügelHajema (2020). In opdracht van de gemeente Hilvarenbeek. De strategie gaat over het buitengebied. Daarom leek het passend om hieraan te refereren in deelgebied 4. Het is niet zo dat de strategie begrenzing kent zoals de gebiedsindeling in dit document. 7
8
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
22
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Kwadrant Geel: Betreft: Omvang toerisme: Draagkracht: Ontwikkelstrategie:
Kwadrant Blauw: Betreft: Omvang bezoeken: Draagkracht:
Ontwikkelstrategie:
Lage omvang, ongunstige draagkracht Deelgebied 1. Gering. 4% van de slaapplaatsen, ten opzicht van 1% van de inwoners en 36% van het oppervlak. In balans met op één thema zorgelijke pieken; de kwetsbare, waardevolle natuur in dit deelgebied. Het deelgebied kent zelf geen grote toeristische omvang. Bezoekers (inwoners en toeristen) komen wel vanuit andere deelgebieden naar de natuur toe. In dit gebied moet eerst verdere drukte in de natuur worden voorkomen en overlast tegengegaan. Ook is behoefte aan een verkenning van nieuwe verdienmodellen voor de toenemende kosten in beheer & onderhoud en toezicht & handhaving. Indien de draagkracht is verbeterd zijn kleinschalige, natuurgerichte initiatieven aan de randen kansrijk. Hoge omvang, gunstige draagkracht Deelgebied 2. 33% van de slaapplaatsen, ten opzichte van 92% van de inwoners en 33% van het oppervlak. In balans met incidentele (normale) pieken rondom mobiliteit. Binnen het centrum van Hilvarenbeek zijn de parkeerproblemen een aandachtspunt. Verder is de houding van inwoners positief. Ontwikkelkansen. Zo kan op meer plekken worden geprofiteerd van toerisme. Maar er is waakzaamheid nodig vanuit het behoud van de balans in de dorpskernen, natuur en agrarische sector. Toename van toerisme in dit deelgebied kan ook effect hebben op de draagkracht in andere gebieden.
Kwadrant Blauw Betreft: Omvang bezoeken: Draagkracht:
Ontwikkelstrategie:
Kwadrant Rood: Betreft: Omvang bezoeken:
Draagkracht:
Ontwikkelstrategie:
Binnen dit deelgebied is een onderscheid te maken tussen de toeristische druk die ontstaat door bezoekers aan het safaripark, en bezoekers van festivals/evenementen.
Binnen dit deelgebied is een onderscheid te maken tussen de toeristische druk die ontstaat door bezoekers aan het safaripark, en bezoekers van festivals/evenementen.
9
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Hoge omvang, gunstige draagkracht. Deelgebied 3 (Safaripark Beekse Bergen)9 55% van de slaapplaatsen, ten opzichte van 0% van de inwoners en 5% van het gemeenteoppervlak. In balans. De toestroom van bezoekers aan Safaripark Beekse Bergen zorgt momenteel niet voor zorgwekkende (mobiliteit)problemen, zoals wel gebeurd tijdens festivals en evenementen. Doordat in de omgeving weinig inwoners wonen is er geen nadelige invloed op de leefbaarheid. Ontwikkelkansen, met nadruk op kwaliteitsverbetering (onderscheidend aanbod, nieuwe doelgroepen) en niet op kwantiteit. Hoge omvang, ongunstige draagkracht Deelgebied 3 (Festivals en evenementen)10 55% van de slaapplaatsen, ten opzichte van 0% van de inwoners en 5% van het oppervlakte van de gemeente. De festivals trekken ca. 300 K bezoekers. Zorgelijke pieken. Het gebied trekt in korte tijd (te) veel bezoekers, welke tijdens evenementen veelal tegelijk aankomen en vertrekken. Dit zorgt voor mobiliteitsproblemen (vooral filevorming). Ook de geluidsoverlast als gevolg van evenementen hebben een negatieve impact op de draagkracht. Extra grote evenementen zijn niet wenselijk en bij bestaande evenementen moet er extra aandacht komen voor de mobiliteitsproblemen en geluid. Tevens bieden evenementen een kans om toerisme een impuls te geven qua verduurzaming.
10
23
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
24
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
Tabel 4.1 Uitgangspunten en afwegingskader voor initiatieven Hoofduitgangspunten
Afwegingskader ▪
1.
2.
Toekomstbestendig aanbod creëren
Toelichting De gemeente Hilvarenbeek zet de komende jaren in op het versterken van de toeristisch-recreatieve sector (Economisch Actieplan 2020-2023). In 2022 is er een toeristische beleidslijn opgesteld, met bijbehorend afwegingskader waarbinnen initiatiefnemers zich mogen en kunnen ontwikkelen. Hierin worden verschillende uitgangspunten benoemd waarop een initiatief wordt beoordeeld en zijn er in de gebiedsgerichte uitwerking vier deelgebieden opgesteld met elk haar eigen voorwaarden. Deze deelgebieden zijn ook in hoofdstuk 2 en 3 gebruikt voor het in kaart brengen van de omvang en de draagkracht, maar gepresenteerd middels een neutrale weergave op de kaart.
3.
Versterken
▪
Versterkende werking op het totaalproduct
▪
Stimuleren seizoensverlenging en verbreding
▪
Duurzaam ontwikkelen
▪
Economisch besteding
▪
Kwalitatief hoogwaardig aanbod
▪
Beleefbaar maken en versterken van
landschappelijke en cultuurhistorische
cultuurhistorie ▪
Versterken natuurbeleving
kwaliteiten 4.
Gebiedsgericht werken
Zie hieronder
De deelgebieden voor het gebiedsgericht werken zijn (zie ook afbeelding 4.1 op de volgende pagina): 1. Recreatie op één 2. Kansrijk voor recreatieve initiatieven onder voorwaarden 3. Agrarisch is uitgangspunt 4. Natuur op één
NB in de definitieve beleidslijn die ter vaststelling aan de gemeenteraad wordt voorgelegd, is draagkracht als extra uitgangspunt opgenomen, gebaseerd op dit draagkrachtonderzoek.
Deze gebiedsindeling is globaal en richtinggevend en moet vooral een eerste indruk geven van wat er al dan niet mogelijk is op een bepaalde plek. Er zal altijd nog locatie specifiek gekeken moeten worden naar de geldende regelingen, beperkingen of kansen.
Uitgangspunten In tabel 4.1 zijn de uitgangspunten weergegeven waarop een initiatief wordt beoordeeld. Met deze uitgangspunten wil de gemeente een aantal doelen en kaders voor de ontwikkeling van de sector meegeven aan ondernemers.
Bij het opstellen van de deelgebieden is rekening gehouden met vigerend beleid t.a.v. o.a. het buitengebied, cultuurhistorie, erfgoed en economie. De
Er zijn geen kwantitatieve grenzen bepaald voor de ontwikkeling van toerisme en recreatie. Er is bewust gekozen om kwalitatieve afwegingen mee te geven. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
voorzieningenaanbod
Versterken en verbreden van huidige aanbod
Bijdragen aan een meer divers
25
WAARDEVOL TOERISME HILVARENBEEK – ONDERZOEK NAAR TOERISTISCHE DRAAGKRACHT
gemeente Hilvarenbeek is momenteel bezig met het opstellen van de omgevingsvisie en wordt naar verwachting afgerond in 2024.
Kansrijk voor recreatieve initiatieven onder voorwaarden In deze categorie ‘kansrijk voor recreatieve initiatieven’ staat de gemeente in principe positief ten opzichte van nieuwe initiatieven. Dat betekent dat de gemeente constructief meedenkt als een initiatief binnenkomt. Bijvoorbeeld over hoe aanwezige waarden beschermd kunnen worden. Binnen dit gebied is onderscheid te maken tussen dorpskernen, landelijk gebied en natuur. Er zal daarom altijd nog locatie specifiek gekeken moeten worden naar de geldende regelingen, beperkingen of kansen.
Afbeelding 4.1 Deelgebieden Hilvarenbeek met bijbehorend ontwikkelperspectief NB Deze kaart is enkel te gebruiken in samenhang met de door de gemeenteraad vastgestelde toeristischrecreatieve beleidslijn (30 mei 2024). Daarnaast integreren we de kaart met bijbehorend beleid in de nog vast te stellen Omgevingsvisie
▪
▪
▪
Recreatie op één In dit gebied staat de gemeente in principe uitnodigend ten opzichte van nieuwe initiatieven. Het gebied is niet zo kwetsbaar en nieuwe initiatieven zijn welkom. In dit gebied is ook ruimte om te experimenteren.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Dorpskernen: de kernen zijn divers en veelal aantrekkelijk voor toeristen om te verblijven of recreëren. De kernen vormen een mooi uitgangspunt voor het beleven van de gebieden er omheen. De leefbaarheid in de omgeving van het initiatief belangrijk. Landelijk gebied: dit gebied kenmerkt zich door de aanwezigheid van agrarische en daar aan verwante functies. Het gebied ontwikkelt zich steeds meer naar een gemengd gebied met steeds meer andere functies. Kleinschaligheid en inpasbaarheid in het landschap en zijn belangrijk. Natuur: dit betreft de natuurgebieden zonder officiële “status”. Deze gebieden en de aanwezige waarden moeten gerespecteerd worden, maar zijn ook aantrekkelijk voor recreatieve initiatieven. Ook de randen tussen de NNB/Natura 2000 gebieden en het landelijk gebied vallen hieronder. Dit zijn bij uitstek locaties waar recreatieve voorzieningen mogelijk zijn en kansrijk zijn. Vanuit de randen kan in de natuurgebieden gerecreëerd worden zonder dat dat te belastend is. Kleinschalige initiatieven die passen bij de aard en schaal van de omgeving zien we graag. Denk daarbij ook aan initiatieven die bijdragen aan de beleving van de aanwezige waarden zoals de landgoederenzone.