Document · PDF

2021-107 informatiebrief Erfgoedvisie en Kerkenvisie (+)

commissie Ruimte 2 december 2021, gemeente HilvarenbeekBij agendapunt: ORIËNTEREN: Raadsvoorstel actualisering erfgoedbeleid en geïntegreerde kerkenvisie.9.653 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Zaaknummer: 67677

Raadsinformatiebrief

Nr. 2021-107

Aan Van Behandeld in collegevergadering van Datum Portefeuillehouder Contactpersoon

: Raad : College van B&W : 9 november 2021 : 4 november 2021 : Wethouder van de Moosdijk : Andre Engelse/Marieke van Vree

Onderwerp: Stand van zaken Erfgoedvisie/Kerkenvisie. Inleiding Ons college is een proces gestart om het erfgoed vorm te geven in een beleidsdocument dat niet alleen overzicht aanbrengt in het aanwezige erfgoed maar ook visie geeft hoe in de toekomst met erfgoed moet worden omgegaan. Ook de wijze hoe met het religieuze erfgoed moet worden omgegaan maakt onderdeel uit van deze visie. In deze raadsinformatiebrief (RIB) informeren wij u over stand van zaken. Kennisnemen van De in deze RIB beschreven informatie ten aanzien van de voorgang van en het verdere proces ten aanzien van de op te stellen Erfgoedvisie met daarin opgenomen een Kerkenvisie voor de gemeente Hilvarenbeek. Informatie In 2019 zijn wij al gestart met het opstellen van een ‘Verhaal van de plek’. Van dit document heeft uw raad al eerder kennis kunnen nemen. In dit document is de gebiedsgeschiedenis geïnventariseerd en zijn de belangrijkste historische thema’s belicht. Aan de hand van dit document hebben we in overleg met de verschillende interne vakdisciplines, de Monumentencommissie, de adviescommissie Cultuurhistorie en de Heemkundige Kring een startnotitie opgesteld met daarin de geïnventariseerde beleidsambities. De Erfgoedvisie vormt een bouwsteen voor de Omgevingsvisie. Welke onderwerpen belangrijk zijn en hoe de omgang met het erfgoed eruit moet komen te zien , bepalen we samen met stakeholders.

Op maandag 27 september 2021 hebben we hiervoor een bijeenkomst georganiseerd ‘Erfgoed nu en in de toekomst’. Voor deze bijeenkomst nodigden we betrokkenen en belanghebbenden uit, zoals de Heemkundige Kring, de Monumentencommissie, de Stichting Erfgoed Diessen, eigenaren van erfgoed, de parochie, de Stichting Dorpsbehoud, enkele betrokken burgers, etc. De deelnemers zijn met elkaar in gesprek gegaan over de vragen ‘Hoe zorgen we samen dat het erfgoed en cultuurlandschap toekomstbestendig zijn?’ en ‘Hoe kunnen we samen het erfgoed beleefbaar en toegankelijk maken voor iedereen?’ Ook hadden we een wensen- en ideeënwand gecreëerd waarop de deelnemers input kwijt konden voor de visie. De opbrengst van deze bijeenkomst vormt de ingrediënten voor de op te stellen Erfgoedvisie.

Zaaknummer: 67677 Daarnaast hebben er interviews plaatsgevonden met de besturen van de kerken binnen de Hilvarenbeek die nog in gebruik zijn voor de gebedsdiensten. De gebruikers/eigenaren van de overige (voormalige) kerkgebouwen zijn uitgenodigd voor de bijeenkomst die op 27 september plaatsvond. Erfgoed willen we graag doorgeven aan de volgende generaties. Daarom is het ook belangrijk om aansluiting te zoeken bij jongeren en scholieren. Wat vinden zij belangrijk en van waarde? Om hierachter te komen, kijken we mee bij een actueel erfgoedproject van ‘Historiater’. Op dit moment loopt er op een tweetal scholen in de gemeente het erfgoededucatieproject ‘Op zoek naar je eigen erfgoed’. Door middel van de voorstelling ‘Eindelijk! Oorlog! ’ maken ze kennis met verhalen over de familiegeschiedenis van de twee hoofdrolspelers. Vervolgens onderzoeken de kinderen hun eigen erfgoed. Dit kan onderzoek naar hun leefomgeving of naar hun familiegeschiedenis zijn. De resultaten van hun onderzoek verwerken en presenteren ze in een kunstwerk. De tentoonstelling die wordt georganiseerd met de resultaten van de projecten vindt plaats op maandag 22 november 2021 tussen 13.00 – 14.15 uur in Haghorst. Uw bent van harte uitgenodigd om zowel bij de theatervoorstelling als bij de tentoonstelling aanwezig te zijn. Hiervoor heeft u reeds een uitnodiging ontvangen van de griffier.

Vervolg Graag informeren we u uitgebreider over dit proces tijdens de informerende vergadering van de commissie Ruimte op 25 november 2021. Dit willen we doen in de vorm van een opiniërende bijeenkomst. Tijdens deze opiniërende sessie wisselen we met elkaar van gedachten over de ambities en de toekomstige koers van onze gemeente met betrekking tot de omgang met het erfgoed. We streven ernaar om de Erfgoedvisie vast te laten stellen in één van de vergaderingen van uw raad voorafgaand aan de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen. Communicatie De verslagen van de bijeenkomst van 27 september 2021 delen we met de deelnemers en de uitgenodigde stakeholders. Bijlagen 1. Verslagsessie bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie 12 juli 2021. 2. Verslag gesprekstafel ‘Erfgoed moet je beleven’ van 27 september 2021. 3. Verslag gesprekstafel ‘Landschap als drager omgevingskwaliteit’ van 26 september 2021. 4. Opbrengst wensen en ideeënwand op 27 september 2021.

Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie 12 juli 2021 I Gemeente Hilvarenbeek Inleiding De gemeente Hilvarenbeek is een proces gestart om te komen tot een Erfgoedvisie en een Kerkenvisie. Adviesbureau The Missing Link begeleidt de gemeente hierbij. De bijeenkomsten vormen stappen om samen na te denken over de invulling hiervan. Het doel van de sessie op 12 juli 2021 was om de resultaten uit de eerste fase op te frissen en samen in gesprek te gaan over de verhaallijnen en het vervolg. De verhaallijnen geven sturing en richting aan de toekomstige stakeholdersessies en uiteindelijk de Erfgoed- en Kerkenvisie. Doel De gemeente is voornemens zich met de nieuwe visie meer te richten op de betekenis van erfgoed voor de omgeving. Daarvoor is een overkoepelende Erfgoedvisie met heldere ambities en duidelijke ruimtelijke waarden noodzakelijk. Zo’n visie heeft Hilvarenbeek nog niet. Centraal hierin staan vragen als: Welk erfgoed vinden wij belangrijk om voor de toekomst te behouden? Welke verhalen willen wij vertellen? Hoe willen wij het erfgoed gebruiken? Er is behoefte aan een overkoepelend beleidsdocument dat inzicht geeft in de manier waarop de gemeente in de toekomst met haar erfgoed om wil gaan. De Raad vindt het belangrijk om haar beleidsruimte op dit vlak invulling geven. Daar waar geen gemeentelijke visie vastligt, geldt immers het beleid van de provincie of het rijk.

In het programma akkoord (2018) wordt gesproken over het belang van het erfgoed en het inzetten van cultuurhistorische waarden voor een mooie leefomgeving voor inwoners, bedrijven en recreanten. Met andere woorden; er is behoefte aan een vliegwiel om het aanwezige kapitaal te verzilveren . Het vertalen van het aanwezige erfgoed naar de identiteit van de gemeente helpt tevens om vorm te geven aan de omgevingsvisie. Niet alleen vormt het ‘verhaal van de gemeente’ het startpunt van de visie, ook in het participatieproces kan meteen de link met de omgevingsvisie worden gelegd. Zo vormt de ontwikkeling van het erfgoedbeleid tevens de eerste bouwsteen voor de omgevingsvisie. Bovendien wordt als onderdeel van de Erfgoedvisie ook gewerkt aan het opstellen van een Kerkenvisie voor Hilvarenbeek. Verhalen over erfgoed kunnen bij ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen een inspiratiebron zijn, draagvlak creëren voor veranderingen en een verbindende rol spelen bij een gedeelde visie op de toekomst. Terugblik We begonnen de sessie met een terugblik op de eerste fase van dit traject, gestart in 2019. The Missing Link stelde toen het ‘Verhaal van de Plek’ op: een soort biografie in vogelvlucht over de gemeente Hilvarenbeek.

Samen met afgevaardigden van verschillende beleidssectoren en erfgoedexperts is toen gesproken over de kernwaarden van de gemeente en gevraagd wat men belangrijk vond. Ook is nagedacht over waar het accent moet liggen in het verhaal van Hilvarenbeek. Wat opvalt, is dat er steeds drie elementen terugkomen, namelijk het landschap, de gemeenschapszin (het samen doen) en de vele culturele evenementen die recreanten en toeristen trekken. Deze zijn vergelijkbaar met buurgemeente Oisterwijk. Het erfgoed moet dus gekoppeld worden aan ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Hieronder is weergegeven hoe erfgoed bij kan dragen aan de verbinding tussen de Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

kernwaarden en de ambities van de gemeente. De koppeling met andere beleidsvelden is belangrijk, omdat de Erfgoedvisie dan integraal kan worden ontwikkeld. Ambities

Beleidsthema

Betekenis erfgoed

samenleving & cultuur

Iedereen mee

• Draagvlak / participatie (erfgoedcafé) • Kinderen betrekken via school (lespakketten) • Erfgoed als verbindende factor

omgevingskwaliteit

economie & toerisme

doet

Toegankelijkheid

• Toegankelijkheid erfgoed • Duidelijke erfgoed-regels voor (vergunningen, subsidieaanvragen)

Identiteit kernen versterken

• Identiteit in kaart brengen (het verhaal) • Identiteit als bouwsteen omgevingsvisie • Participatietraject • Inspiratieboek initiatiefnemers

Behouden groen karakter

• Aansluiten bij LOP • Ruimtelijke kwaliteit openbare ruimte versterken d.m.v. erfgoed • Aansluiten bij ‘de kunst van het buitengebied’

Versterken lokale economie

• Onderbouwen toeristisch profiel ‘Het is hier echt’ met verhaallijnen • Nieuwe vormen ondernemerschap op vlak toerisme/erfgoed • Projectenworkshop op basis van verhaallijnen

Energie transitie

• Duurzame monumenten • Kaders omgevingskwaliteit (i.v.m. locatie wind/zon energie)

burgers

Om te kijken of hierin accentverschuivingen hebben plaatsgevonden ten opzichte van 2019 lanceerden we een poll. Hieruit kwam dat het meeste belang wordt gehecht aan het versterken van de identiteit van de kernen en het behouden van het groene karakter. Verhaallijnen Na de terugblik werden de drie voorlopige verhaallijnen gepresenteerd. Om het erfgoed van de gemeente te verbinden met de ruimtelijke en maatschappelijke ambities is een duidelijk kader gewenst. Verhaallijnen bieden zo’n kader dat verleden en toekomst samenbrengt. Verhaallijnen maken het verleden gebruiksvriendelijk en toepasbaar voor mensen met verschillende achtergronden en belangen. Zo ontstaat een gemeenschappelijke taal. Een verhaallijn is dus geen verhaal, maar een concept waarmee de geschiedenis wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven. Gesplitst in twee groepen gingen de deelnemers hierover vervolgens op reflecteren in online toepassing ‘Miro’. Dit deden zij aan de hand van 3 onderwerpen: bruikbaar, beeld en boodschap. De uitkomsten worden hieronder per verhaallijnen uiteengezet.

Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

Leven van het land (Het landschap, onderliggende laag) Hilvarenbeek ligt in de Kempen, waar de eeuwenoude beken en vennen nog goed zichtbaar zijn. De vruchtbare grond heeft er voor gezorgd dat er al sinds de 7e eeuw oude akkerdorpjes in de omgeving ontstaan. Hilvarenbeek heeft een strategische ligging, waardoor het uitgroeit tot centrum van deze boeren nederzettingen. Eeuwenlang maken de boeren op een bijzondere manier gebruik van het landschap. Zo wordt er onder andere turf gewonnen voor de bouw van stallen en boerderijen. Het beeld van paars gekleurde, woeste heidegrond met bijen en schapen domineert tot zeker 1900. Vanaf dat moment wordt de heide op grote schaal omgezet in landbouw- en bosgebied. Daarnaast wordt er voor gekozen om een deel van de natuur te behouden, met als belangrijkste element het beekdal van Reusel. Groep 1 Bruikbaar: kun je hier wat mee? • Beken en vennen • Landbouwgrond, omgevingsplan vastleggen, welke waarden hang je waaraan • Sluit nog niet aan op bestaande initiatieven (toeristisch/recreatief) • Voorkeur voor gebruik huisstijlkleuren gemeente • Bruikbaar voor bijv. fietsen en wandelen • Ontwikkelingsmogelijkheden van gebieden en landschappen in beeld • Voorbeeld zonneparken op jonge ontginningsgronden. Op schrale gronden staan we zonneparken toe in open landschap; spanningsveld.

• Turfsteker van Hakhorst • Zorgvuldig omgaan met de ruimte en op goede manier verdelen en gebruiken Beeld: spreekt het aan? • Landschapselementen • Qua uitstraling lijkt op uitingen van VisitBrabant. Minder passend. Boodschap: past dit bij Hilvarenbeek? • Is het beekdal van de Reusel ons belangrijkste element om te behouden? • Leven van land is op meerdere manieren uit te leggen • Leven van het land agrarisch, toeristische, meerdere manieren • Boodschap te breed; context, korte krachtige ondertitel • Onderscheidend vermogen ten opzichte van heel Brabant • Wat maakt dingen uniek? • Landgoederen, maar niet uniek • Vertegenwoordiging kernen • Iedere kern een eigen verhaallijn? • Meer agrarisch (dan Oisterwijk) • Accenten • Water? • Beken zijn bepalend Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

Bruisende samenwerking (De gemeenschapszin, samen doen)

Groep 1

Hilvarenbeek ligt al eeuwenlang op een kruispunt van verschillende wegen, waar rond 990 een klein, tufstenen kerkje wordt gesticht. Hiernaast komt de eerste marktplaats te liggen, die in de Middeleeuwen uitgroeit tot de Vrijthof zoals we dat nu kennen. Destijds werd het nog ‘Ronde Plaats’ of ‘Marktveld’ genoemd, met de Gebodenlinde als stralend middelpunt. Het plein lag langs de belangrijke handelsroute tussen Luik en Keulen. Ambachtslieden, maar ook advocaten, notarissen en chirurgijns verzamelden zich rondom het plein en vormden samen met de kanunniken een elite. Hilvarenbeek groeide uit tot intellectueel centrum. Samenkomst, samenwerken en samen handen uit de mouwen. Die mentaliteit is tot op de dag van vandaag voelbaar en zichtbaar op cultureel en maatschappelijk vlak. Groep 2

Bruikbaar: kun je hier wat mee? • Kernen vertegenwoordigd? • Ik mis beleving en betekenis. Geldt ook voor de vorige verhaallijn • De vlag dekt de lading niet helemaal. Tekst meer over (geografische) inhoud dan over gevoel. • Bredere vertaling voor verhaallijn? • Coöperaties, kernen, Regenten van de biest Beeld: spreekt het aan? • Beeld coöperaties erbij! • De vlag ‘bruisende samenwerking’ wordt niet helemaal gedekt door de lading • Evenementen • Ambachtelijk • Handelsgeest zie ik • Meer mensen! Beeld past niet helemaal, maar samenwerking • Linde? • Boerenbond en Boterfabriek Biest (uit de canon) • Esbeek en de Biest Boodschap: past dit bij Hilvarenbeek? • Ook hier geldt dat de focus erg op Hilvarenbeek ligt…

Bruikbaar: kun je hier wat mee? • Gemeenschapszin is een belangrijk kenmerk van deze gemeente • Nauwe samenwerking bij opstellen omgevingsvisie • Ja, raakt aan kern identiteit van Hilvarenbeek • Ja, bruikbaar, heeft identiteit Beeld: spreekt het aan? • De huidige gebodenlinde is van 1676 • Beeld spreekt wel aan, misschien nog wat beelden van de andere kernen • Plaatjes rechtsonder niet meteen duidelijk. Rest goed. • De Vrijthof was een Driehoek van oorsprong • Misschien leuk de unieke 5 sprong te laten zien • De spinnenweb structuur van wegen is het ontstaan van de vrijthof. Alle wegen liepen rechtstreeks het dorp in naar Kerk • Hoe kom je van Luik naar Keulen door Hilvarenbeek? • Beeld spreekt goed aan, goed qua vorm en kleur

Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

•

Samenwerking ondernemersvereniging; fusie uit 6 verenigingen van musea tot bedrijventerrein.

•

De markt is erg klein geworden en zelfs spraken van stoppen, dus misschien een ander beeld kiezen • Titel: krachtig i.p.v. bruisend • Het Schuttershof in Esbeek toevoegen Boodschap: past dit bij Hilvarenbeek? • Houd het Beeks, houd het klein • Ik twijfel een beetje aan het woord bruisend. • De dorpscoöperaties benoemen. Echt samen. • Ik mis de andere kernen in het geheel. • Op de vrijthof is altijd wat te doen. • De vrijthof was De Mert. • Tekst vind ik heel goed. De handen uit de mouwen mentaliteit. • Herkenbare tekst zoals ik dat nu zie (actieve dorpscoöperaties enz.) toevoeging: dit geldt niet alleen voor kern Hilvarenbeek, maar ook andere dorpskernen daarin. • Is het bewust dat alleen dorpskern Hilvarenbeek centraal staat, i.v.m. focus? Evt. ook andere kernen noemen • Trots, eigenzinnig, we doen het zelf wel (kleine kernen) • Uniek zijn ook de vele evenementen op de Vrijthof, dat kan evt. hier ook

Inspirerend vertrekpunt (Culturele evenementen, recreatie en toerisme) Het recreatiepark dat in 1968 werd geopend in Hilvarenbeek, groeide uit tot een exotisch en uniek safaripark: de Beekse Bergen. Maar Hilvarenbeek is volgens de Bekenaren véél meer dan dat. Met de Gebodenlinde als stralend middelpunt, is Hilvarenbeek de perfecte uitvalsbasis om er even tussenuit te gaan. Het nijverheidsverleden is bijvoorbeeld nog te beproeven in de smakelijke en ambachtelijke bierbrouwerijen rondom de Vrijthof. Maar ook de meer avontuurlijke wandelaar of fietser kan terecht bij de eeuwenoude natuurgebieden. De historie geeft inspiratie om altijd iets te doen en ontdekken in Hilvarenbeek.

Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

Groep 2 Bruikbaar: kun je hier wat mee? • Voor RO zeker een belangrijk vertrekpunt • Ik kan hier niet zoveel mee • Misschien nog wat meer aansluiten bij de toekomstvisie en de centrumvisie • Speekt me niet echt aan. Inspirerend vind ik niet erg Beeks en vertrekpunt eventueel in combinatie met recreatieve routes • Mag iets meer het ‘unieke’ benoemen met concrete dingen, bij het laatste gedeelte • Ja • Canon verwerken! Beeld: spreekt het aan? • Ik mis de Vrijthof als plaatje • Prima • De culturele evenementen zijn veelzijdiger dan de foto’s laten zien • Aantrekkelijk beeld • Kleurgebruik prima • Beeld: witruimte boven is goed, maar ook wat witruimte er tussen in doen. Of even kijken naar contrast tussen afbeeldingen. En brouwerij beeld toevoegen? • Volgens mij hebben we maar 1 brouwerij. • Plaatjes behoeven wel uitleg. Niet iedereen kent de Andres Schotel route. • Waarnaar verwijst de foto met de ruiters op paarden? • Groot kempische cultuurdagen toevoegen • Goed om niet altijd dezelfde plaatjes te zien, maar toch mis ik die dan • De RT kernboodschap is: het is hier echt. Behoudend authentiek • Het is hier echt (vanuit toerisme) • Echt, authentiek, traditioneel, verrassend. Verwerken in titel Boodschap: past dit bij Hilvarenbeek? • Zie dit eerder als moodboard voor RT, niet voor erfgoed • Bij ‘natuurgebieden’ bv.

iets noemen zoals ‘beekdalen’ of andere bijzondere elementen om te ontdekken • Fietsstartpunten? • Ik zou toch meer groen en ruimte willen toevoegen • Focus: wordt de kern Hilvarenbeek vooral als vertrekpunt bedoeld? • Klopt Hilvarenbeek is veel meer dan safaripark. Landgoederen, buitengebied • Mee eens dat er meer is dan Beekse Bergen • Hilvarenbeek is zeker meer dan alleen de Beekse Bergen en ook meer dan nu op de plaatjes zichtbaar is • Ik twijfel over het woord ‘vertrekpunt’ (als je het letterlijk neemt). Bedoel je het letterlijk, de kern Hilvarenbeek als vertrekpunt naar het buitengebied waar ook van alles te beleven is? Zoals hierboven te lezen is bracht de sessie een waardevolle oogst en discussie op. Voor alle verhaallijnen kwam een aantal verbeterpunten bij beide groepen naar voren. De focus ligt nu nog te veel op Hilvarenbeek en moet verbreed worden naar alle kernen binnen de gemeente. De titels en beelden kunnen nog specifieker, deze zijn nu nog te algemeen. Dat kan bijvoorbeeld door aan te sluiten op al lopende marketinginitiatieven, zoals ‘Het is hier echt’. De inhoud van de boodschap kan versterkt worden door meer in te spelen op het gevoel en de beleving. Ten slotte is het van belang om de canon van Hilvarenbeek te verwerken in de

Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

verhaallijnen. Deze was in 2019, toen de verhaallijnen werden opgesteld, namelijk nog niet gereed. De provincie Noord-Brabant werkt al met vier verhaallijnen. Vanuit deze verhaallijnen kiest de provincie waar kansen liggen. Niet alleen vanuit erfgoed, maar ook in relatie tot sociale veerkracht en de ruimtelijke en economische ontwikkelingen van Brabant. Door deze verhaallijnen laten we ons inspireren voor het opstellen en inzetten van de verhaallijnen van Hilvarenbeek. Door uit te gaan van de identiteit van de gemeente, kijken we niet alleen verder dan individuele belangen, maar overstijgen we ook de verschillende beleidssectoren. Dit zorgt voor een daadwerkelijke integrale aanpak, zoals bedoeld in de Omgevingswet. Hiermee zijn de verhaallijnen niet alleen de dragers van de Erfgoedvisie maar kunnen ze ook als kompas richting geven bij te maken beleidskeuzes. Vervolg De uitkomsten van deze sessie verwerkt The Missing Link in definitieve verhaallijnen, die richting en sturing zullen geven aan het proces om te komen tot een Erfgoed- en Kerkenvisie. In september en oktober organiseren we aanvullend twee sessies met meerdere stakeholders. Met stakeholders bedoelen we hier de erfgoedexperts, stichtingen en verenigingen, maar ook inwoners, ondernemers en kerkeigenaren uit de verschillende kernen van de gemeente Hilvarenbeek.

De eerste sessie richt zich op het bepalen van de belangrijkste thema’s voor de visie. Vervolgens willen we in een tweede sessie slagkracht in het veld activeren. Hiervoor bieden we inspiratie voor een projectmatige aanpak voor initiatieven met erfgoed, zodat de visie niet alleen een document met uitgangspunten wordt, maar waaraan we met de deelnemers gelijk een concrete vertaling van kunnen maken. Met de uitkomsten van de sessies wordt bepaald waar de accenten en prioriteiten liggen voor een benodigd instrumentarium. De nadruk bij de gemeente ligt op het benutten en beleefbaar maken van het erfgoed en de integrale aanpak. De precieze inhoud en vorm van de Erfgoed- en Kerkenvisie behoeft afstemming en zal onderdeel van het gesprek tijdens bovenstaande stakeholdersessies zijn. Delen van het bestaande beleid kunnen worden overgenomen en worden aangevuld met de uitkomsten van de geplande sessies. De kern van de visie bestaat uit de verhaallijnen en vertaling naar beleidsambities.

Hartelijk dank voor uw deelname!

Hilvarenbeek – Verslag bijeenkomst Erfgoedvisie & Kerkenvisie – 12 juli 2021

Gesprekstafel Erfgoed moet je beleven! Verhaallijn: Verrassend vertrekpunt Verhaal: In Hilvarenbeek is tot in alle kernen en daarbuiten véél meer te ontdekken en te beleven dan alleen de Beekse Bergen. Vraag: Hoe kunnen we samen het erfgoed beleefbaar en toegankelijk maken voor iedereen? Ronde 1 -

De parochie organiseerde tijdens Corona momenten waar ze met een kraampje voor de kerk in Esbeek stonden en hadden vrijwilligers uitgenodigd hierbij te helpen. Dit waren niet de ‘usual suspects’ die zij normaal gesproken vragen, maar nieuwe mensen uit het netwerk. Veel mensen die voorbij kwamen fietsen stopten onderweg en de meest bijzondere verhalen kwamen bij de vrijwilligers naar boven. Ze straalde gevoel van eigenaarschap en trots uit. Deze verhalen kan je ook overdragen aan kinderen en delen op basisscholen. In tijden van Corona was het de kracht van ontmoeting die dit moment versterkte! Veel eenzaamheid en de behoefte om een praatje te maken en herinneringen te delen. Kapellen worden tegenwoordig steeds meer gebruikt in tijden van Corona, maar ook omdat kerken de afgelopen jaren veel minder actief worden bezocht. Toch veel mensen die de behoefte hebben om een kaarsje op te steken. De parochie heeft de afgelopen jaren extra aandacht en geld gestoken in het mooi onderhouden van de kerkhoven, dit zijn goede bestemmingen waar mensen niet alleen een graf willen bezoeken, maar ook graag een rondje willen lopen, op een bankje willen zitten en in rust van de natuur willen genieten. Een van de aanwezigen noemt dat dit soort plekken niet echt bestemmingen zijn met een verblijfskwaliteit. Niet iedereen is het hier mee eens.

Ook zijn er bijzondere graven op kerkhoven die behouden moeten blijven, zoals graven van oorlogsslachtoffers en bekende families/familiemonumenten. Deze kunnen worden aangemerkt als cultureel erfgoed. Ook heeft de kerk bordjes met QR codes op de gevel geplaatst met meer informatie over het kerkgebouw. Veel van de historische gebouwde structuren zijn verloren gegaan, zoals bijv. de Kempische woningen, waar ong. 20 zijn verdwenen. Een van de deelnemers vindt dat de historische gebouwde structuren ook aandacht verdienen, niet alleen op gebouw niveau, maar als geheel aanzicht. Vroeger was er veel minder aandacht hiervoor en hierdoor is er veel fout gegaan. Dit is niet meer terug te draaien. De groep discussieert of dit iets is wat vergeten moet worden. Je ziet het dan niet meer, maar dan betekent het niet dat je hier niet meer verhalen over kunt delen. Wie weet met een geschiedenisles, bordjes in het landschap met beeld hoe het er vroeger uitzag of een app kan je mensen op een beeldende manier zien wat er is geweest. Men noemt dat de jeugd tegenwoordig veel meer trots is op zijn eigen omgeving en vertelt graag verhalen (op een minder traditionele manier dan wel).

Actie: update de cultuurhistorische waardekaart. Misschien goed om te kijken of er nieuwe monumenten aangewezen moeten worden (door de Hilvarenbekenaren)

Ronde 2 -

Beleven is het doorgeven van erfgoed Stiekem verdwijnt er meer (vooral veel immaterieel erfgoed), zoals: o de 1 mei viering op het Vrijthof o Dialect. Elke kern had ze eigen dialect, niemand spreekt dit nog, alleen misschien de oude generatie. Hoe kunnen we dit in stand houden? Beste om dit vast te leggen in bijv. een museum. De groep noemt ook dat taal altijd in verandering is natuurlijk en doordat zoveel mensen van buitenaf in de regio zijn komen wonen. Dit in tegenstelling tot vroeger toen meerdere generaties het dorp niet eens uitkwamen. Hierdoor krijg je een mengeling van verschillende dialecten. Erfgoed beleven, wat is hiervoor nodig? Onderwijs kan hier een rol in spelen. Monumentenzorg zorgt voor de instandhouding van het monument, niet zozeer voor het borgen en delen van de verhalen van de geleefde geschiedenis van het monument. Dit is ook belangrijk, maar dit is niet echt de verantwoordelijkheid voor de monumentenzorg noemt de werknemer van de monumentenzorg. Wie dan wel, want dit is ook belangrijk! Hoe gaan we als erfgoedspecialisten om met de verduurzaamheidsopgave in de gemeente? De groep noemt dat het belangrijk is dat de gemeente kennis vergaart en ECHT controleert. Het heeft geen zin om regels op te leggen en te verwachten dat organisaties zelf de aannemer op de vingers tikt.

Als de kennis niet intern in de gemeente zit is het belangrijk dat de gemeente experts inhuurt die advies kunnen geven bij deze opgaves. Erfgoed beleving: wie is de doelgroep? Niet alleen voor bezoekers, maar ook voor lokale inwoners/ondernemers/organisaties. Als zij trots op de geschiedenis in Hilvarenbeek zijn kunnen zij dat ook makkelijker overdragen aan bezoekers. De vraag is of de gemeente doelgroepen moet specificeren in de visie om het specifieker te maken… Het is belangrijk dat mensen (jonge generaties) worden verbonden aan het erfgoed in de gemeente via digitale platforms. Analoog is bijna nooit meer de uitkomst. Diessen heeft een app uitgebracht: de Diessenapp, waar de verhalen achter de straatnamen worden verteld. Net gelanceerd! Voorheen publiceerde zij ook boekjes, maar deze werden bijna nooit gekocht. Veel mensen hebben Stg. Erfgoed Diessen al gecomplimenteerd dat het een hele leuke app is en dat ze nu eindelijk het verhaal kennen achter de bijzondere straatnaam waar ze al zo vaak doorheen fietsen of lopen. Actie: Open Monumentendag terughalen! Thema: Jonge boeren meer vertellen over de agrarische geschiedenis. Veel jonge boeren kennen dit niet en denken niet verder dan hun eigen akker/gronden. Actie: Veel initiatieven vragen de gemeente voor wat geld voor communicatie (bijv. maar een bedrag van €300), maar bijna nooit krijgen ze hiervoor geld.

Het zijn maar kleine bedragen om zo meer mensen in de gemeente te bereiken. Fijn als er voor ondersteuning van deze initiatieven wat handgeld t.b.v. communicatie kan zijn.

Ronde 3 -

Beleven is participeren. De Het Hilvarenbeek infopunt is van mening dat om te kunnen participeren je mensen eerst moet enthousiasmeren. Anke van Historiater is het hier niet mee eens. Als je mensen/kinderen vraagt naar bijzondere verhalen uit bijv. de eigen leefomgeving zoals bij opa en oma kan je ze hiermee veel beter enthousiast maken over erfgoed. Maar Anke noemt wel dat het een zoektocht is naar nieuwe vormen hiervoor. Vraag uit de groep: Wat is je eigen erfgoed? In de Beekse toren is een kamer op de begane grond omgebouwd tot mooie kamer met meubels uit het museum. Hier kunnen mensen doorheen lopen. De rest van de verdiepingen is per gids te bezoeken. Museumschatjes: provinciale regeling, waar kinderen zelf een museum mogen uitzoeken die ze met de school bezoeken. Maar vaak zit er geen vervolg aan, waardoor het niet blijft hangen bij de kinderen. Hoe kan je het publiek betrekken bij het selecteren/nomineren van nieuwe monumenten? Je moet het prioriteren in de visie beleefbaar maken. Bordjes worden vaak niet gelezen. “’Er moet een bordje bij’ wordt vaak gezegd, maar ruim die rommel op en gebruik bijv. een app”! Vaak zijn de teksten op de borden niet leuk geschreven, zijn snel verouderd en worden hierdoor niet gelezen. Rol gemeente: zorg dat de basis goed is! Actie is wel dat de faciliteiten goed op orde worden gemaakt, nu vaak niet het geval.

Actie Hilvarenbeek infopunt: Wandel- en fietsroute over de ‘bekendste Bekenaar’: Ioannes Goropius Becanus (Jan) Naaijkens. De route wordt binnenkort gelanceerd waar op de route mensen op punten staan om de verhalen die normaal gesproken op bordjes staan zelf vertellen. Dit is een actie die je eigenlijk zou willen herhalen, zoals op Open Monumentendag. Actie: blaas nieuw leven in Open Monumentendag. Of bijv. een podcast/luistertour te maken die mensen tijdens de wandel- en fietsroute zelf kunnen luisteren. Rol gemeente: er zijn al heel veel mooie initiatieven die zelf goed aan de slag zijn gegaan zonder (al te veel) hulp van de gemeente. Maar het is wel fijn als de gemeente actief kan meedenken met initiatieven. Verduurzaamheidsopgave: “wind boven bos en bos landhuizen’. Dit is zorgwekkend! Hoe moeten we hiermee omgaan en zorgen dat erfgoedafdeling goed is aangesloten bij deze discussies?

Gesprekstafel Landschap als drager van omgevingskwaliteit Verhaallijn: Leven met het land - Het is hier écht … natuurlijk verbonden” Verhaal: Hilvarenbeek heeft een eeuwenoud landschap van beken, moerassen en vennen waar de dorpen écht onderdeel van zijn. Vraag: Hoe zorgen we samen dat het cultuurlandschap toekomstbestendig is? -

Hoe wordt nu omgegaan met belangrijke landschappelijke structuren? Hoe kunnen we het Coulisselandschap versterken? Zijn de landgoederen herkenbaar en toegankelijk?

Samenvatting Beschermen van het landschap tegen ‘moderne’ interventies zoals uitbreiding boerderijen, zonnepanelen, bebouwing, etc. Ook bescherming/behoud van de natuur door middel van een gericht plan i.p.v. een plan voor landbouw. Ook mag toerisme en recreatie niet zorgen van vernieling van het landschap. Hierdoor is het belangrijk dat de visie zich focust op de inwoners van Hilvarenbeek die zich bewuster zijn van de kwaliteiten van het landschap. Type landschap wat meer aandacht verdient: -

Coulisselandschap Zandpaden Karakteriserende heggen in het coulisselandschap

Gemeente, Rijksdienst en afdeling cultuurhistorie Brabant moeten meer een controlerende functie hebben nadat plannen ten uitvoering komen. Je kan als Rijksdienst en gemeente wel veel regels opstellen, maar als niemand dit controleert in het uitvoeringsproces voelt het bij veel mensen dat er geen verantwoordelijkheid wordt genomen. Grote veranderingen of niet omgaan met de regels moet niet gedogen worden. Hierdoor gaan mensen het heft in eigen hand nemen. Nieuwbouw: haal inspiratie uit het oude karakter van het Vrijhof.

Uitwerking kaartjes -

Verhaal van de plek Hilvarenbeek vertoont hinderlijke hiaten en tekortkomingen.1 Voorkom Grant Hotel Europe op een zakdoek in het geval van Hilvarenbeek. Toerisme & recreatie mag geen vernieling tot gevolg hebben. Inwoners zijn primair. Gehuchtenpleintjes van de kerkdorpen in Hilvarenbeek herstellen en/of 'bewaren'. In een coulisselandschap worden percelen vaak begrensd en afgeschermd door heggen. Benadruk het belang voor het behoud en het revitaliseren van het

De schrijver van het kaartje ligt het verder niet toe.

coulisselandschap met de karakteriserende heggen. Zie uitzending VPRO 26/9 NP6-2. Hoe wordt nu omgegaan met landschappelijke structuur? Er komt steeds meer visie voor mijn gevoel en samenwerking tussen particulieren. Educatie voor jeugd. Inwoners en ondernemers (incl. eigenaren van landhuizen) is zeer gewenst. Bebouwing lijkt zonder visie. Vergelijk nieuwbouw met Vrijthof. Ik geloof dat erfgoed toekomst bestending wordt wanneer mensen beseffen wat en waarom iets erfgoed is. Het visueel maken / uiten van culturele waarde, maakt dat mensen door hebben wat er was. Foto's / verhalen ingesproken / beelden tegels / anekdotes. Zandpaden ‘vogelvrij’ maken? De zandpaden werden beschouwd als belangrijke elementen van het cultuurlandschap. Kavels worden steeds groter, er komt veel kassenbouw en er is sprake van schaalvergroting van boerderijen. Hierdoor dreigt de kans dat het coulisselandschap met de zandpaden verdwijnt. Landschap moet beschermd worden tegen o.a. plaatsen van zonnepanelen en bouwen van huizen. Landgoederen zijn toegankelijk. De landgoederen zijn herkenbaar en toegankelijk. Handhaving moet beginnen bij gemeente en moet gedragen worden door elke politieke partij. Handjeklap met zogenaamde achterban moet verboden zijn. Landgoederen zijn herkenbaar... Maar worden niet zo erkent bij 'wind boven bos' (zie REKS...) Beplantingsplan maken en uitvoeren i.s.m. landbouw.

Niet meegaan met verdienmodellen van landgoedeigenaren. Welk coulisselandschap? Eerst herstellen. Aandacht voor de communicatie tussen lokale monumentencommissie, Rijksdienst en afdeling cultuurhistorie Brabant + controlerende functie nadat plannen ten uitvoering komen. Terugkijken als analyse, maar landschap is ook een onderdeel van de eigen tijd. Les 1: Als je wilt dat iets niet verdwijnt: o zet het op een lijst o bescherm het Laat analyse en natuurlijke ligging i.c.m. gebruik leidend zijn, niet een "romantisch beeld". Hoe toekomstbestendig? Nog meer onder aandacht van de lokale belangengroepen / coöperaties. Respecteer het landschap. Gedoog in geen geval dat mensen het heft in eigen hand nemen. Een agrariër naast een oud pad, om een weiland te kunnen doortrekken. Na 6/7 jaar is het pad nog steeds niet terug. zandpaden en andere cultuurlandschappelijke elementen lijden onder de uitbreiding van moderne landbouw, die gestimuleerd wordt door de lokale overheid.

Wensen en ideeën Deelvragen: -

Welke plek in gemeente Hilvarenbeek heeft meer aandacht nodig? Nomineer het monument voor de toekomst Welk onderwerp mag er niet ontbreken in de visie?

Oude grondkuilen / Wouwers (visvijvers) lokaliseren en beschrijven Nieuwbouw passend in de historische omgeving, qua maatvoering, hoogte en dakconstructies. Molenromp (+wieken!) omgeving. Akkermolen + biotoop. Neanderthaler gebied is uniek en monument waardig. Dit soort archeologische vondsten moeten leiden tot een aanpassing van de huidige cultuurhistorische inventarisatie en het historische verhaal van Hilvarenbeek. Samenleving in relatie tot bebouwde omgeving. De wisselwerking maakt de plek. Oude structuren, muren, bomen, waterlopen. Educatie van jeugd, overige inwoners en ondernemers is noodzakelijk. Monumentale status pastorietuin/ pastoriemuur Diessen. Museale objecten casu quo historie van Hilvarenbeek Archeologische kaart is niet volledig en zonder systematiek opgesteld. o Aanvulling op post-it: Cultuurhistorische waardenkaart is onbruikbaar: er staat niet op wat beschermd is / moet worden! Beginnen met het uitrijden van mest op het land ten behoeve van het nieuw gebruik van de volgende generatie. Boerderij aan de Spaeneindsestraat 26 met camping. Spaeneind in Esbeek Wederloop Diessen: Pad langs Wederloop in stand houden en onderhouden.

Monument van de toekomst: Neanderthaler nederzetting Diessen / Esbeek (2x) in beeld brengen. Monument van de toekomst: Geboortehuis Iohannes Goropius Becanus in Gorp. Museale verzameling: "collectie Hilvarenbeek" doorontwikkeling (in toren) Aparte visie voor gebieden die grenzen aan bebouwde kommen. Historische zandpaden hebben meer aandacht nodig. Behoud oude zandpaden in het buitengebied. Monument van de toekomst: alle niet-monumenten waarvan je toch niet wilt dat die verdwijnen. Bijv. woonhuizen uit eerste helft 20e eeuw. Kapellen in de gemeente aanmerken als cultureel erfgoed. Oorlogsgraven en historische familiegraven op de begraafplaatsen aanmerken als cultureel erfgoed. Meer aandacht voor: o De schijf / Groot Westerwijk o De toekomst Diessen o 't Laar Diessen o Lage Haghorst o Biestse gemeynt /Biest Vergroenen van buitengebied voor beter milieu. Het stelsel van oude beken heeft meer aandacht nodig i.s.m. waterschap. Monument van Diessen: Pastorie van Diessen (of is dat er al één?) Akkermolen of Esbeekse molen restaureren (laag spul) Monument v/d toekomst: de gemeenschap van: o Hilvarenbeek o Diessen o Esbeek o Baarschot o Biest Houtakker o Haghorst Monument v/d toekomst: Molen van Renco diervoeders Oude molenlocaties: investeren en beschermen. Monument voor de toekomst: Doortrekken van zandpad Diessen - Brakenweg Baarschot.

In de visie mag niet ontbreken: o hoe de verschillende partijen / belanghebbenden blijvend samenwerken en hoe dit procesmatig moet worden begeleid. o voor verschillende thema's zullen aparte samenwerkingsmodellen nodig zijn. In alle opzichten: een integrale benadering. Reclame beleid en handhaaf wijzigingen in beschermd stadsgezicht. Niet ontbreken: Toekomst 15e -eeuwse kerken. Vanuit gemeente duidelijk en samenhangende ruimtelijke visie → sturing Pastorietuin Diessen toegankelijk maken als park. De lokale beken (Spruitenstroompje, Reusel) m.n. de beekdalen meer onderzoeken op archeologische waarden. Multifunctioneel gebruik kerkgebouw St. Petrus Hilvarenbeek Monument voor de toekomst: Wilhelminakanaal. Pastorie Diessen met tuin en ommuring beschermd dorpsgezicht maken Monument van de toekomst: Vrijthof 19 Brakenweg (verlegd) in oude staat (zandweg) herstellen / handhaven. Monument voor de toekomst: Gildewei Diessen, Klein Laar Diessen, de Biest, Kapel Westerwijk. Boeren kleinschalige laten boeren duurzaam en groen kavels verkleinen dus.

Post it aanvulling: De Gemeynt in de Biest.

Dialoogsessie Sessie Erfgoed nu en in de Toekomst Hilvarenbeek, 27 september 2021

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Verslag Dialoogsessie- Sessie Erfgoed nu en in de Toekomst Gemeente Hilvarenbeek

Contactpersoon TML: Contactpersoon GH: Versie: Datum: Project:

Hanneke Masselink-Duits 07-10-2021 07-10-2021 2453

The Missing Link 2e Daalsedijk 6a 3551 EJ Utrecht +31 (0) 614325141 info@the-missinglink.nl

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Inhoud Inhoud

Inleiding

Bijeenkomst 5 1.1 Beoogde opbrengst 5 1.2 Programma 5 1.3 Verhaallijnen 5 1.4 Gesprekstafels 6 1.4.1 Gespreksthema’s 7 Uitkomsten

Vooruitblik

Bijlagen 14 1.5 Bijlage 1: Deelnemerslijst 14 1.6 Bijlage 2: Complete verslaglegging gesprekstafels 14

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Inleiding De gemeente is een proces gestart om het erfgoedbeleid vorm te geven, een overkoepelend beleidsdocument dat niet alleen overzicht aanbrengt, maar ook de visie op de omgang met het erfgoed verwoordt. Hiervoor willen we graag samen met verschillende stakeholders de belangrijkste thema’s van de erfgoedvisie bepalen en met elkaar bekijken waar precies behoefte aan is. Het doel van deze bijeenkomst is om inzicht te krijgen in uw bevindingen en wensen voor de toekomst. Daarbij willen we de unieke geschiedenis van de gemeente koppelen aan de beleidsagenda. Hierdoor kunnen we ervoor zorgen dat Hilvarenbeek ook in de toekomst nog steeds een aangenaam en bijzonder gebied is, waar zowel bewoners, ondernemers en bezoekers zich thuis voelen.

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Bijeenkomst 1.1

Beoogde opbrengst -

1.2

Samen bepalen wat de belangrijkste thema’s van de erfgoedvisie worden Inzicht krijgen in uw bevindingen en wensen voor de toekomst Inzicht krijgen in wat er nodig is om het beleid te kunnen vertalen naar uitvoering Programma

Na het korte welkomstwoord van wethouder Leon van Moosdijk is The Missing Link direct de inhoud in gedoken. Omdat veel van de deelnemers al aanwezig waren bij de kernwaarden sessie die gehouden is in 2019. Er wordt tijdens de presentatie kort teruggeblikt op de kernwaarden en de drie verhaallijnen van Hilvarenbeek. Het uitgangspunt van de verhaallijnen is om een kader te bieden dat het verleden en de toekomst samenbrengt. Dit is dus niet hét verhaal van Hilvarenbeek, maar een concept waarmee de geschiedenis wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven. Met de verhaallijnen in het achterhoofd dook de groep de diepte in door middel van drie gesprekstafels met ieder een hoofdvraag, passend bij een van de verhaallijnen. In drie rondes kregen de deelnemers ruim kans om input en ervaringen te delen. Daarnaast was er in de aankomsthal een wensenwand aanwezig om aanvullende wensen en ideeën aan te kaarten die niet ter sprake kwamen tijdens de drie rondes.

1.3

Verhaallijnen Leven met het land “Het is hier écht … natuurlijk verbonden” Hilvarenbeek heeft een eeuwenoud landschap van beken, moerassen en vennen waar de dorpen écht onderdeel van zijn.

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Krachtige samenwerking “Het is hier écht … van ons samen” Beekse ondernemers werken al eeuwen op een bijzondere manier met elkaar samen. Trots, eigenzinnig en écht de handen uit de mouwen is de bindende mentaliteit.

Verrassend vertrekpunt “Het is hier écht … te beleven” In Hilvarenbeek is tot in alle kernen en daarbuiten véél meer te ontdekken en te beleven dan alleen de Beekse Bergen.

1.4

Gesprekstafels

Verhaallijn

Tafel thema

Verdiepende vraag

Leven met het land

Landschap als drager van omgevingskwaliteit

Krachtige samenwerking

Erfgoed is van ons allemaal!

Verrassend vertrekpunt

Erfgoed moet je beleven!

Hoe zorgen we samen dat het cultuurlandschap toekomstbestendig is? Hoe zorgen we samen dat het erfgoed toekomstbestendig is? Hoe kunnen we samen het erfgoed beleefbaar en toegankelijk maken voor iedereen?

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

1.4.1

Gespreksthema’s

De gemeente streeft naar een meer faciliterende rol. Verder is de wens om het erfgoed op een ontwikkelingsgerichte manier te benaderen. Met andere woorden: het erfgoed moet gekoppeld worden aan ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Op die manier kan het erfgoed bijdragen aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. Tijdens de drie rondes zijn de volgende onderdelen besproken, toegespitst op de thema’s genoemd in 1.3.2. • Wat heb je hierbij nodig van de gemeente? regels of stimulans? • Wat kom je zelf brengen? (denk aan kennis, inzet, ideeën, investering) In het gesprek bij de gesprekstafels is het belangrijk om de facetten van erfgoed duidelijk te hebben. Als wij het hebben over erfgoed hebben wij het niet alleen over monumenten, maar de volgende verschillende type en onderdelen: - Monumenten & herbestemmingen - Landschap en groen erfgoed - Religieus erfgoed - Funerair erfgoed - Gebruik & beleving - Onderscheidend vermogen van de kernen - Kwaliteiten waarderen en uitdragen - Beheer, onderhoud & verduurzaming - Vrijwilligers & participatie - Informatievoorziening

1.5

Sfeerimpressie

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Uitkomsten De deelnemers kwamen met veel verschillende en diverse suggesties en antwoorden. Lees hierbij een beknopte samenvatting van de verschillende gesprekstafels. Landschap als drager van omgevingskwaliteit Hoe zorgen we samen dat het cultuurlandschap toekomstbestendig is? Veel deelnemers benoemen dat het beschermen van het landschap tegen ‘moderne’ interventies belangrijk is. Veel benoemen dat door bijv. uitbreiding boerderijen, zonnepanelen, bebouwing het historisch natuurlandschap onder druk komt te staan. Ook is bescherming/behoud van de natuur belangrijk door middel van een gericht plan i.p.v. een plan voor landbouw. Toerisme en recreatie mag niet zorgen voor vernieling van het landschap. Hierdoor is het belangrijk dat de visie zich focust op de inwoners van Hilvarenbeek die zich bewuster zijn van de kwaliteiten van het landschap. Het volgende type landschap mag volgens de deelnemers meer aandacht krijgen: - Coulisselandschap - Karakteriserende heggen in het coulisselandschap - Zandpaden - Historisch karakter van het Vrijthof in nieuwbouw Verschillende deelnemers benoemen dat de gemeente, Rijksdienst en afdeling cultuurhistorie Brabant meer een controlerende functie moeten hebben nadat plannen ten uitvoering komen.

Je kan als Rijksdienst en gemeente wel veel regels opstellen/opleggen, maar als niemand dit controleert in het uitvoeringsproces voelen veel mensen dat er geen verantwoordelijkheid genomen wordt. Grote veranderingen of niet omgaan met de regels moet niet gedoogd worden. Hierdoor gaat men (b.v. agrariërs) het heft in eigen hand nemen. Erfgoed is van ons allemaal! Hoe zorgen we samen dat het erfgoed toekomstbestendig is? Toekomstbestendig erfgoed werd in de gesprekken heel breed beschouwd. In de verschillende rondes werd gesproken over monumenten, de kerken en het landschap maar ook over tradities. Immaterieel erfgoed, zoals carnaval en gilden. Het doorgeven van dit erfgoed wordt ook als uitdaging gezien. Voor het doorgeven van erfgoed aan de volgende generaties is het aanhaken van jongeren erg belangrijk. Ook zou er meer aandacht moeten zijn voor een meer representatieve

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

vertegenwoordiging in commissies, stichtingen en besturen. Diversiteit qua geslacht, leeftijd en nieuwe Nederlanders. Toekomstbestendig erfgoed gaat voor veel deelnemers ook over het blijven gebruiken van monumenten en vooral de kerken. Hoe kunnen we daar samen voor zorgen? Er werden tijdens de gesprekken al verschillende vormen geopperd, zoals een routekaart een intentieovereenkomst tussen verschillende belanghebbenden of een stichting. Het zoeken naar een juiste samenwerkingsvorm tussen publiek en gemeente waarin afspraken gemaakt kunnen worden over het gebruik en de lange termijn, word als een mogelijkheid gezien om het gebruik voor en door de gemeenschap te borgen. Een ander belangrijk aspect van toekomstbestendig erfgoed wat steeds terugkwam is: kennis vergaren, weten wat er is, en kennis delen: verhalen vertellen. Erfgoededucatie als leerdoel op alle scholen en het geven van cursussen wordt genoemd om zo de omgevingsgeschiedenis door te geven. Voor meer inzet op het behoud van het fysieke erfgoed werd ook aandacht gevraagd. Dat is toch het fundament, zonder de stenen geen verhalen. Aan bescherming en bewaking kan veel meer worden gedaan. De gewenste rol van de gemeente werd vaak als aanjagend en faciliterend genoemd. Op het gebied van de bebouwde omgeving mag deze rol wel meer kaderstellend en handhavend worden om de (hoge) kwaliteit te behouden en te versterken.

Erfgoed moet je beleven! Hoe kunnen we samen het erfgoed beleefbaar en toegankelijk maken voor iedereen? Veel mensen vroegen zich tijdens het gesprek af, voor wie maken we het erfgoed? Enerzijds wil je graag trots laten zien wat je gemeente te bieden heeft aan bezoekers. Maar om dat goed te kunnen doen moeten meer mensen in Hilvarenbeek zich beter verbonden voelen met de geschiedenis en het erfgoed van de streek. Een betere beleving kan zorgen voor meer binding. Hier kan educatie en het initiatief Het Historiater een belangrijke rol in spelen. De vraag is of je je moet focussen op doelgroepen als je werkt aan de erfgoedbeleving. De vraag is hoe je deze acties voor de doelgroepen in de visie specifieker kan maken. Dit kan bijdragen aan logische haakjes voor de uitvoering van de visie. Het volgende type erfgoed mag volgens de deelnemers meer aandacht krijgen voor de beleving: • Immaterieel erfgoed wordt heel veel genoemd! Waaronder behoud van het dialect van de streek. Nog maar weinig mensen spreken het oude dialect. Het zou zonde als dit verloren gaat. Ook benoemen veel aanwezigen dat elke kern zijn eigen type dialect had. Het zou mooi zijn om dit vast te leggen in bijv. geschreven taal of audio voor volgende generaties. • Veel erfgoed is helaas verdwenen in het landschap.

Je kan je er bij neerleggen dat dit verdwenen is, maar je kan ook zorgen dat dit ‘verborgen’ verleden zichtbaar gemaakt wordt.

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

De inzet van digitale middelen werd genoemd als manier om erfgoed beleefbaar te maken. Denk hierbij aan apps, VR, verhalenroute of podcasts om verhalen beeldend maken. De Diessen app is hier een goed en leuk lokaal voorbeeld van. Veel aanwezigen vermelde dat er heel veel initiatieven goed lopen en dat ieder initiatief zich prima weet te organiseren, zonder al te veel hulp van de gemeente of vragen voor de gemeente. Hierdoor geven ze aan dat weinig mensen aan de tafel concrete hulpvragen hebben voor in de visie. Zorg als gemeente dat de basis goed is geregeld en maak af en toe wat geld vrij voor ondersteuning van initiatieven voor bijv. de communicatie. Ook een suggestie is dat het bepalen wat erfgoed is een gedeeld proces mag zijn. Gooi het open en vraag de inwoners van Hilvarenbeek welk erfgoed zij willen nomineren voor op de monumentenlijst. Dit draagt bij aan het gevoel van eigenaarschap en betere binding met het erfgoed in eigen streek. Leuk om te volgen: Het Historiater. Kom naar de voorstelling op 26 oktober in CC Elckerlyc Hilvarenbeek. Bekijk de website voor meer informatie of het programma. Of neem contact op met Anke Spieringhs (hethistoriatier@gmail.com of LinkedIn). Wensen en ideeën bord

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Deelnemers hebben verschillende plekken in de gemeente Hilvarenbeek genoemd die meer aandacht verdienen of zelfs ingediend moeten worden als het monument voor de toekomst. Hierbij een selectie van de voorstellen: - Bijzondere archeologische vondsten zoals de nieuwste archeologische Neanderthaler vondst in het gebied. Dit soort archeologische vondsten moeten leiden tot een aanpassing van de huidige cultuurhistorische inventarisatie en het historische verhaal van Hilvarenbeek. - Oude structuren zoals muren, bomen en waterlopen. - De pastorietuin en/of pastoriemuur in Diessen verdient een monumentale status. - Pad langs Wederloop in stand houden en onderhouden. - Museale verzameling: "collectie Hilvarenbeek" doorontwikkeling (in toren) - Historische zandpaden - Kapellen in de gemeente aanmerken als cultureel erfgoed. - Oorlogsgraven en historische familiegraven op de begraafplaatsen aanmerken als cultureel erfgoed. - Breng het stelsel van oude beken beter in beeld (i.s.m. Waterschap). Verken de archeologische waarden van de beekdalen. - Esbeekse Molen/ Akkermolen - Wilhelminakanaal - Vrijthof 19 De volgende selectie van onderwerpen moeten volgens de aanwezigen zeker opgenomen worden in de Erfgoed- en Kerkenvisie: -

Educatie van jeugd, overige inwoners en ondernemers. Dit is noodzakelijk om mensen beter te binden met het erfgoed van de gemeente. De archeologische / cultuurhistorische kaart is niet volledig en zonder systematiek opgesteld. Voor de waardenkaart is niet specifiek gemaakt wat beschermd is / moet worden. Inventariseer dit. Hoe de verschillende partijen / belanghebbenden blijvend samenwerken en hoe dit procesmatig moet worden begeleid. Voor verschillende thema's zullen aparte samenwerkingsmodellen nodig zijn. In alle opzichten: een integrale benadering. Handhaaf het reclamebeleid in beschermd stadsgezicht De toekomst van 15e -eeuwse kerken en de mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik / herbestemming.

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Vooruitblik -

De resultaten vormen de ingrediënten voor de Erfgoedvisie. Graag willen wij zo transparant mogelijk zijn hoe de resultaten van de verschillende sessies worden verwerkt. Daarom koppelen wij onze verwerking als beknopte organogram terug, als bijlage in de visie. Gemeenteraad informeren we in november 2021, we streven naar besluitvorming in februari 2022

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Bijlagen 1.6

Bijlage 1: Deelnemers

Aan de bijeenkomst over Erfgoed nu en in de Toekomst werd door veel belanghebbenden deelgenomen. Naast betrokken inwoners en ambtenaren waren er (bestuurs)leden en vertegenwoordigers van de Heemkundige Kring Hilvarenbeek-Diessen, de Monumentenstichting, Stichting Dorspbehoud Hilvarenbeek, kerkeigenaren, De Molenstichting, Cooperatie Esbeek, de Stichting Erfgoed Diessen, Het Historiater, de monumentencommissie en een architect aanwezig.

1.7

Bijlage 2: Complete verslaglegging gesprekstafels • • • •

Gesprekstafel Landschap als drager van omgevingskwaliteit Gesprekstafel Erfgoed moet je beleven! Gesprekstafel Erfgoed is van ons allemaal! Wensen en ideeën

Verslag Dialoogsessie Hilvarenbeek

Gesprekstafel Erfgoed is van ons allemaal!

Ronde 1

Ronde 2

Ronde 3

Erfgoedvisie en Kerkenvisie Hilvarenbeek: Discussienotitie 1. Inleiding De gemeente Hilvarenbeek is een proces gestart om erfgoedbeleid te ontwikkelen. Op dit moment is er een archeologische verwachtings- en beleidskaart (2012) en een cultuurhistoriekaart (2013). Ook is er een erfgoedverordening (2017) en een verordening op de monumentencommissie. Met deze instrumenten is het cultureel erfgoed van de gemeente beschermd en verankerd in ruimtelijke plannen. Echter, een heldere visie op de verdere omgang met het erfgoed ontbreekt. Er is behoefte aan een overkoepelend beleidsdocument dat inzicht geeft in de manier waarop de gemeente in de toekomst met haar erfgoed om wil gaan. De Raad heeft aangegeven het belangrijk te vinden om haar beleidsruimte op dit vlak invulling geven. Daar waar geen gemeentelijke visie vastligt, geldt immers het beleid van de provincie of het rijk. In het programma akkoord (2018) wordt gesproken over het belang van het erfgoed en het inzetten van cultuurhistorische waarden voor een mooie leefomgeving voor inwoners, bedrijven en recreanten. Met andere woorden; er is behoefte aan een vliegwiel om het aanwezige kapitaal te verzilveren. Het vertalen van het aanwezige erfgoed naar de identiteit van de gemeente helpt tevens om vorm te geven aan de omgevingsvisie.

Niet alleen vormt het ‘verhaal van de gemeente’ het startpunt van de visie, ook is er in het participatieproces meteen de link met de omgevingsvisie gelegd. Zo vormt de ontwikkeling van het erfgoedbeleid tevens de eerste bouwsteen voor de omgevingsvisie. In 2019 zijn wij al gestart met het opstellen van een ‘Verhaal van de plek’. In dit document is de gebiedsgeschiedenis geïnventariseerd en de belangrijkste historische thema’s belicht. Aan de hand van dit document is in overleg met de verschillende interne vakdisciplines, de Monumentencommissie, de adviescommissie Cultuurhistorie en de Heemkundige Kring is een startnotitie opgesteld met daarin de geïnventariseerde beleidsambities. In deze startnotie is onder andere opgenomen dat de gemeente streeft naar een meer faciliterende rol. Verder is de wens om het erfgoed op een ontwikkelingsgerichte manier te benaderen. Met andere woorden; het erfgoed moet gekoppeld worden aan ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Op die manier kan het erfgoed bijdragen aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. In 2021 hebben we het proces vervolg kunnen geven en is besloten de Kerkenvisie onderdeel uit te laten maken van de Erfgoedvisie. Het proces voor de Erfgoedvisie en Kerkenvisie bestaat uit meerdere fases: -

Fase 1: Erfgoedveld en het Kerkenlandschap in beeld Fase 2: Dialoog over Erfgoed nu en in de toekomst Fase 3: Uitwerken: Schrijven Erfgoedvisie + Plan van aanpak funerair erfgoed

In Fase 1 zijn wij van start gegaan met een startgesprek met de gemeente en is er een stakeholderanalyse uitgevoerd om de juiste mensen te kunnen betrekken voor het opstellen van de visies. Vervolgens is het ‘Verhaal van Hilvarenbeek' vertaald naar drie verhaallijnen en zijn deze verhaallijnen en moodboards tijdens een online sessie op 12 juli met ambtenaren besproken en is hierop gereflecteerd. In Fase 2 zijn er gesprekken gevoerd met de besturen van de kerken binnen de Hilvarenbeek die nog in gebruik zijn voor de gebedsdiensten. Zij zijn samen met de 1

gebruikers/eigenaren van de overige (voormalige) kerkgebouwen uitgenodigd voor de stakeholdersessie Erfgoed nu en in de toekomst die (live) op 27 september in het gemeentehuis is gehouden. Het doel van de bijeenkomst was om samen te bepalen wat de belangrijkste thema’s van de erfgoedvisie moeten worden. De deelnemers zijn met elkaar in gesprek gegaan over de vragen ‘Hoe zorgen we samen dat het erfgoed en cultuurlandschap toekomstbestendig zijn?’ en ‘Hoe kunnen we samen het erfgoed beleefbaar en toegankelijk maken voor iedereen?’ Een belangrijke stap om inzicht te verwerven hun ervaringen en bevindingen en wensen voor de toekomst. De 22 aanwezigen kwamen met veel verschillende en diverse suggesties en antwoorden tijdens drie gesprekstafels en aanvullende kaartjes met ideeën en wensen. Voor de opbrengsten van deze bijeenkomst zie de bijlagen van de raadsinformatiebrief van november 2021 over erfgoed. We hebben dus al veel input opgehaald bij verschillende belanghebbenden. We willen de gemeenteraad graag meenemen in dit proces van de totstandkoming van de Erfgoedvisie en de Kerkenvisie, dit is onderdeel van de visievorming. Deze discussienotitie is bedoeld ter ondersteuning voor de oriënterende vergadering in de commissie Ruimte op 25 november 2021. Doel van de discussie Eerst informeren we u kort over de vorderingen in het proces tot nu toe.

Daarna voeren we een inhoudelijke discussie over de keuzes die te maken zijn. Op deze manier kunnen we ons een beeld vormen van de aandachtspunten en meningen die er bij de Raad leven op dit onderwerp en dit meenemen bij de uitwerking van de Erfgoedvisie en Kerkenvisie. De vragen gaan over: -

Welk type erfgoed vinden wij belangrijk om voor de toekomst te behouden? Erfgoed is van ons allemaal, maar wie is hier verantwoordelijk voor? Hoe zorgen we ervoor dat het erfgoed beleefbaar en toegankelijk is?

2. Discussiepunten 1.

Welk type erfgoed vinden wij belangrijk om voor de toekomst te behouden?

Hilvarenbeek heeft een eeuwenoud landschap van beken, moerassen en vennen waar de dorpen écht onderdeel van zijn. Hoe zorgen we samen dat het cultuurlandschap toekomstbestendig is? De erfgoedwaarden van de historische dorpskernen en het landschap staan onder druk. Door ruimteclaims en opgaven zoals energieopwekking en verduurzaming is er een roep om meer (potentieel) erfgoed te beschermen. Denk hierbij aan cultuurhistorische elementen van het landschap, zandpaden en waardevolle panden of funerair erfgoed. Om dit (potentieel) erfgoed te behouden en behoeden voor ‘moderne’ interventies is meer bescherming nodig. Door meer te beschermen en meer gemeentelijke monumenten aan te wijzen behouden we meer erfgoed voor de toekomstige generaties. De gemeentelijke monumentenlijst moet dus uitgebreid worden. Aan de andere kant is het ook mogelijk om een goede en zorgvuldige omgang met erfgoed te borgen door het opstellen en inzetten van instrumenten. Voorwaarde is wel dat de betekenis(sen) van het erfgoed goed in beeld zijn. Het recent vastgestelde Parapluplan Cultuurhistorie Hilvarenbeek is hier een mooi voorbeeld van. Op het gebied van verduurzaming van monumenten zou een leidraad voor verduurzaming er bijvoorbeeld voor kunnen zorgen dat monumenteigenaren in het voortraject goed geïnformeerd zijn over de mogelijkheden en de monumentencommissie (straks Adviescommissie 2

Ruimtelijke Kwaliteit) goed kan adviseren en toetsen. Door samen goede kaders vast te stellen kunnen we op een ontwikkelgerichte manier ook goed met ons erfgoed omgaan.

2. Erfgoed is van ons allemaal, maar wie is hier verantwoordelijk voor?

Beekse ondernemers werken al eeuwen op een bijzondere manier met elkaar samen. Trots, eigenzinnig en écht de handen uit de mouwen is de bindende mentaliteit. ‘Juist in coronatijd is iedereen meer teruggeworpen op zijn eigen omgeving. En door wandelen, fietsen, en rondstruinen waarderen we ons erfgoed meer. Tegelijkertijd moeten we dit niet voor lief nemen. Erfgoed biedt schoonheid, troost en plezier, maar dat vraagt ook om blijvende investeringen. Wat moeten we doen om ons erfgoed te behouden en het een proactieve rol te laten spelen bij de ontwikkeling van een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving’ (Campagne Kunsten ’92) Hoe zorgen we er samen voor dat het erfgoed toekomstbestendig is? Toekomstbestendig erfgoed gaat over het blijven gebruiken van monumenten. De lasten die met het onderhoud en de exploitatie gepaard gaan vragen om een meer evenredige verdeling van de inzet en de kosten. Het is goed om op zoek te gaan naar manieren om het gedeelde eigenaarschap, wat vaak ervaren wordt, concreter te vertalen. Om ook grote panden (vaak maatschappelijk vastgoed zoals bijvoorbeeld scholen, kerken en postkantoren) aan toekomstige generaties door te kunnen geven, zullen we op zoek moeten naar nieuwe samenwerkingsvormen.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10849888/1