18 Regionaal publiek ontwikkelbedrijf (5 Bijlage 3 - Notitie analyse tussenstap deelname RPO)

Memo: Bevindingen tussenstap deelname Besloten Vennootschap Publiek Ontwikkelbedrijf REKS BV Datum: 30 mei 2023 Inleiding Dat er in oktober vorig jaar is besloten tot een tussenstap kon destijds vanuit de positie van Hilvarenbeek goed worden beargumenteerd. Als kleinste gemeente binnen de regio zou Hilvarenbeek ook het kleinste aandeel in de vennootschap krijgen aangezien het aandeelhouderschap, voor wat betreft de deelnemende gemeenten, is gerelateerd aan het aantal inwoners. Tegelijkertijd zou het zo kunnen zijn dat een groot gedeelte van de energie opgave als grootschalige wind- en zonprojecten op Hilvarenbeeks grondgebied landt. Juist de omvang en impact hiervan was in oktober niet duidelijk waardoor de ‘lusten-lasten’ afweging moeilijk te maken was. Daarbij was er ook een aantal vragen omtrent de governance van de vennootschap en in het bijzonder hoe deze governance zich ging verhouden tot de governance van de twee gebiedsprocessen ‘De Baars’ en ‘Kattenberg’. Reden genoeg voor een nadere analyse, die is uitgevoerd door Enter Next Level in samenwerking met Renewablaw. Kernpunten uit de analyse van Enter Next Level De analyse van Enter Next Level is uitgevoerd op een aantal documenten.

Dit betreft openbare documenten, zoals de statuten en de aandeelhoudersovereenkomst van de vennootschap, en geheime documenten, zoals de ruimtelijke analyse die is uitgevoerd vanuit de regio en het bedrijfsplan voor het RPO. Aangezien de rapportage van Enter Next Level uitgebreid en in detail ingaat op alle documenten, waaronder dus ook die documenten waar eerder geheimhouding voor is opgelegd, is ook de rapportage van Enter Next Level geheim. Dit omdat in deze rapportage wordt verwezen naar potentiële ontwikkellocaties en bedrijfseconomisch gevoelige informatie. Hieronder volgt een samenvatting van de conclusies van Enter Next Level waarbij is vermeden bedrijfsgevoelige/-economische informatie te delen. Ten aanzien van de ruimtelijke uitgangspunten zoals deze zijn gehanteerd als onderlegger voor het RPO wordt door Enter Next Level geconstateerd dat deze herkenbaar zijn. Dat betekent dat de gebruikte kengetallen en grootheden en de potentiële zoeklocaties voor grootschalige opwek worden herkend. Wat betreft de bedrijfseconomische uitgangspunten die zijn gebruikt voor businesscases De Baars en Kattenberg zijn ook deze herkenbaar en gebruikelijk. Tegelijkertijd moet ook worden geconcludeerd dat het met de beschikbare informatie niet goed mogelijk was om te beoordelen of deelname aan het RPO voor de gemeente Hilvarenbeek een juiste bedrijfseconomische investering is.

Dit komt doordat er alleen informatie beschikbaar was over de zoekgebieden De Baars en Kattenberg. Overigens geldt dat dus niet alleen voor Hilvarenbeek maar voor alle deelnemende partijen. Daarnaast was en is sprake van een aantal onzekerheden zoals bijvoorbeeld radarverstoring en nog te maken afspraken over laagvliegroutes. Enter Next Level heeft ook een review uitgevoerd op de onderliggende contractuele stukken zoals de statuten van de vennootschap en de aandeelhoudersovereenkomst. Uit de review blijkt dat deze stukken als zodanig in orde zijn en dat tegelijkertijd rond de governance van het RPO een aantal zaken verder uitgezocht en uitgewerkt dient te worden. Dit komt mede doordat het RPO ten tijde van de review (en feitelijk nog steeds) in ontwikkeling is. Enter Next Level noemt dat een ‘moving

1

target’. Zo bekeken is hun algemene conclusie is dat zij niet negatief zijn over deelname aan h et RPO door een gemeente (als de gemeente Hilvarenbeek), maar dat een aantal belangrijke zaken expliciete aandacht en uitwerking verdient. Die onderwerpen hoeven deelname aan het RPO niet te blokkeren, maar dat komt wel met een ‘maar’. Die is dat de onderwerpen aandacht verdienen en meegenomen moeten worden bij het bepalen van de koers van het ‘moving target’. Die aandacht moet het niet alleen hebben van Hilvarenbeek zelf, maar ook van het RPO en de andere gemeenten. Er kan dan aandacht besteed worden om tekortkomingen inzake het RPO te repareren (zie onder andere de zwaktes en de bedreigingen). Met deze aandacht en oplossingen ziet Enter Next Level het gebeuren dat het RPO gaat doen waar het door de initiatiefnemers voor bedacht is. Te weten, maar daar niet toe beperkt (1) laagste maatschappelijke kosten voor energie infrastructuur, (2) minste overlast voor de omgeving, (3) eerlijke verdeling lusten en lasten door bijvoorbeeld burgerparticipatie mogelijk te maken en (4) kennis en kunde te bundelen om zo om efficiënt te werken en van elkaar te leren. Het derde onderdeel van de analyse betrof een inventarisatie van alternatieve mogelijkheden voor deelname aan het RPO.

Met andere woorden: stel dat de gemeente Hilvarenbeek niet instapt in het RPO, op welke andere manieren kan dan toch worden voldaan aan de REKS opgave. Niet instappen betekent óf alles helemaal zelf doen óf zelf in ieder geval de regie nemen/opdracht geven om een derde (commerciële) partij de ontwikkeling uit te laten voeren. De conclusie van Enter Next Level daarbij is dat op basis van de potentie en de mogelijkheden op Hilvarenbeeks grondgebied voor de ontwikkeling van Energiehubs er inderdaad alternatieven bestaan (dus zonder deelname aan RPO) om (anderen) de opwekpotentie te laten benutten en tevens ook om gemeentelijk beleid ten aanzien van hernieuwbare energie te realiseren. Helemaal zelf ontwikkelen lijkt hen vanwege de kleine ambtelijke organisatie niet heel logisch; los van het feit dat bedrijfseconomisch er best wel iets voor te zeggen valt. De andere mogelijkheid is als individuele gemeente de regie nemen om te komen tot alternatieve ontwikkel- en exploitatievormen zoals bijvoorbeeld een energiegemeenschap of een maatschappelijke tender. Dit is mogelijk en te organiseren, maar kan wat Enter Next Level betreft prima parallel aan deelname in het RPO kunnen worden ingezet. Daardoor kan mogelijk de meest optimale verdeling van ‘lusten en lasten’ worden bereikt voor de lokale omgeving.

Een korte analyse op basis van de bevindingen van Enter Next Level en gevoerde gesprekken Uit zowel deze analyse/second opinion als uit de verschillende gesprekken die op ambtelijk niveau met vrijwel alle deelnemende gemeenten zijn gevoerd kunnen wij 4 lijnen destilleren. 1. Beschouwing van het Regionaal Publiek Ontwikkelbedrijf ‘an sich’ Het RPO heeft primair als doel om voor en namens een aantal publiekrechtelijke organen potentiële grootschalige opweklocaties voor wind- en zonne-energie te ontwikkelen én klimaatadaptatie projecten te definiëren en uit te werken. In die zin is er een grote analogie met bijvoorbeeld een Publiek Ontwikkelbedrijf voor een woningbouw- of gebiedsontwikkeling. Met de publiekrechtelijke partijen wat meer op afstand kan het ontwikkelbedrijf zich gefocust richten op de taak waartoe zij in het leven is geroepen. Wat dat betreft is het RPO voor de gemeente Hilvarenbeek een passend vehikel. Het RPO levert de kennis, kunde en capaciteit om een aantal mogelijke opweklocaties te ontwikkelen en klimaatprojecten uit te werken. Daarbij is de inleg van de gemeente Hilvarenbeek relatief gering, zijn de ontwikkelrisico’s voor Hilvarenbeek laag en geeft het RPO een structuur om met de regiopartners in gesprek en vooral in regie te blijven.

Dat de gemeente Hilvarenbeek in financiële zin weinig lasten heeft maar wellicht in ruimtelijke zin veel meer (als een aantal opweklocaties op Hilvarenbeeks grondgebied ‘landen’) is daarbij een belangrijk aandachtspunt. Uit de gesprekken met de regiopartners is duidelijk gebleken dat er geen enkele ruimte is om de verhouding ‘lusten-lasten’ in financiële zin ter discussie te stellen. De lasten zouden ook vertaald kunnen worden naar de inspanning die het kost om in de gebieden van de potentiële projecten de ontwikkelingen uit te leggen en er 2

voldoende draagvlak voor vinden en dat die inspanning niet in verhouding staat tot de potentiële lusten van een grootschalig energieproject. Inderdaad blijkt uit de analyse van Enter Next Level dat in financiële zin de lusten groter kunnen zijn indien de gemeente de ontwikkeling zelf ter hand neemt en daarmee niet in het ontwikkelbedrijf stapt. Echter, het is op dit moment niet mogelijk om een cijfermatige vergelijking te maken tussen wél deelnemen aan het publiek ontwikkelbedrijf en níet deelnemen aan het publiek ontwikkelbedrijf. In ruimtelijke zin zijn er op dit moment nog te veel onzekerheden (radarverstoring, laagvliegzones etc.) om met enige zekerheid te kunnen zeggen op welke locaties windmolens kunnen worden gerealiseerd en daarmee uitspraken te kunnen doen over de opbrengsten. Tegelijkertijd nemen vanzelfsprekend ook de ontwikkelrisico’s toe, risico’s die bij deelname aan het RPO naar evenredigheid verdeeld worden onder de vennootschap. En het zelf ontwikkelen vraagt om expertise en capaciteit die op dit moment niet binnen de ambtelijke organisatie aanwezig is. Niet instappen betekent daarbij ook nog steeds dat de gemeente zich heeft te verhouden tot de regiopartners, niet in de minste plaats doordat beide zoekgebieden De Baars en Kattenberg per definitie over gemeentegrenzen heen gaan.

Gezien de potentiële locaties van de windprojecten is onderlinge afstemming altijd noodzakelijk. Bovenstaande afwegingen en zorgen zijn reëel en zien tegelijkertijd meer toe op de organisatie en afspraken binnen de gebiedsontwikkelingen De Baars en Kattenberg dan op het vehikel RPO ‘sec’. Daarnaast speelt nog een aantal aandachtspunten die te maken hebben met de manier waarop een ontwikkelde energielocatie ‘op de markt komt’ (lees: dus ook beschikbaar en bereikbaar worden voor lokale initiatieven). Dit vormen de tweede resp. derde lijn van de analyse. 2. In de uitwerking van de gebiedsvisies zijn duidelijke afspraken nodig over positie en opdracht RPO Voor het grondgebied van Hilvarenbeek zijn twee zoekgebieden aangewezen waar locaties voor grootschalige opwek kunnen landen: De Baars en Kattenberg. Dit zijn beide gebieden die over gemeentegrenzen heen gaan. Dat vraagt om een gezamenlijke aanpak met de inliggende gemeenten, waterschap en provincie. Deze aanpak reikt verder dan alleen het zoeken naar geschikte locaties voor grootschalige opwek. Het betreft het opstellen van een integrale gebiedsvisie waarin alle bij een gebiedsvisie behorende aspecten zijn betrokken. Over de organisatie van het komen tot die gebiedsvisies en vooral de rol van het RPO was lange tijd onduidelijkheid. Althans, afspraken waren niet goed vastgelegd danwel niet goed bekend voor eenieder.

Duidelijk moet zijn dat de stuurgroepen van de beide gebieden in de lead zijn tot en met het vaststellen van de gebiedsvisies. Het RPO faciliteert dit proces door het ter beschikking stellen van een projectleider en het (doen) opstellen van de visies. De kosten hiervan worden gedragen vanuit het RPO. De projectleider legt verantwoording af aan de stuurgroep van een gebied. Bij een ambtelijke rondgang wordt bovenstaande werkwijze onderschreven en schriftelijk bevestigd. Wij zullen erop toezien dat in de komende periode deze werkwijze verder wordt uitgewerkt en dat de ontwikkeling van de gebiedsvisie voor de beide gebieden conform deze werkwijze plaatsvindt. 3. Een gezamenlijke vervolgagenda met de regiopartners is nodig Een van de conclusies van de second opinion is dat er nog een aantal belangrijke vragen zijn gerelateerd rond het functioneren van het RPO. Deze vragen zien toe onder andere toe op juridische aspecten en op de voorwaarden waaronder ontwikkelde energieprojecten voor de lokale gemeenschap ‘op de markt’ komen. Er is een overzicht gedeeld met de regiopartners met deze vragen. De vragen worden herkend en er wordt onderkend dat deze vragen van een antwoord moeten worden voorzien. Ook wordt daarbij te kennen gegeven dat de regiopartners het vertrouwen hebben dat juist in gezamenlijkheid antwoorden gevonden gaan worden. 4.

De interne organisatie vraagt om kwantitatieve en kwalitatieve versterking Welke route de gemeente Hilvarenbeek ook kiest, de agenda van de energietransitie en 3

klimaatadaptatie is complex en vraagt om een voortdurende tactische aansturing en gerichte uitvoering van werkzaamheden en overleggen. Zowel binnen de gemeentelijke organisatie, als binnen de Hilvarenbeekse gemeenschap en binnen de regio. Op dit moment moeten we constateren dat de tijd ontbreekt om ambtelijk vertegenwoordigd te zijn bij de noodzakelijke overleggen en dat de kennis en ervaring ontbreekt om bij een aantal van deze overleggen de belangen van Hilvarenbeek ook goed te kunnen behartigen. Dit vraagstuk (of eigenlijk complex van vraagstukken) heeft een programmatische en regievoerende aanpak nodig. Dit betekent dat er een formatieve behoefte is aan 1 fte programma manager ‘Duurzaam Hilvarenbeek’, en twee fte beleidsadviseurs die onder andere vormgeven aan de afstemming met de regio en de voorbereiding van de lokale betrokkenheid. Ook de ontwikkeling van de gebiedsvisies vraagt aanvullende capaciteit, die vooral toeziet op kennis van integrale gebiedsontwikkelingen. Op dit moment zitten, door capaciteitsgebrek, niet de juiste personen aan die gebiedstafels. De verwachting is dat deze capaciteit binnen de bestaande formatie vrijgespeeld kan worden indien de hierboven beschreven formatie aanvulling kan worden gerealiseerd.

Vrijthof 10 | 5081 CA Hilvarenbeek Postbus 3 | 5080 AA Hilvarenbeek (013) 505 83 00 | www.hilvarenbeek.nl | @gemeenteHbeek

4