18 Erfgoedvisie (1 raadsvoorstel)

Zaaknummer: 30358

gemeente Hilvarenbeek

In de vergadering van Behandeld in college op Behandeld in commissie(s) Agendapunt Beleidsveld Onderwerp

: 10 november 2022 : 4 oktober 2022 : Ruimte van 13 oktober 2022 : 18 : Cultuurhistorie : Erfgoedvisie Hilvarenbeek

Voorstel 1. Vaststellen van de Erfgoedvisie Hilvarenbeek ‘Het erfgoed is hier écht…van ons samen!’ met geïntegreerde Kerkenvisie. 2. Kennis te nemen van de bij de visie behorende bijlagen. Inleiding In de vorige periode heeft de toenmalige raad uitgesproken het belangrijk te vinden dat we zuinig zijn op ons erfgoed en dat we bewaren wat waardevol is. Hierbij gaat het niet alleen om de cultuurhistorische waarde maar ook om de economische waardering van levend erfgoed. In het vastgestelde Samenlevingsakkoord 2022 - 2026 is cultuur en erfgoed als kernwaarde genoemd. Om richting te geven hoe wij in Hilvarenbeek omgaan met ons cultureel erfgoed is het nodig om dit in een visie vast te leggen. Omdat erfgoed in het algemeen en religieus erfgoed in het bijzonder met elkaar verweven zijn is ervoor gekozen om een Kerkenvisie te integreren in de voorliggende Erfgoedvisie. Op 1 januari 2023 treedt naar verwachting de Omgevingsweg in werking. Op basis van deze wet i s erfgoed een van de nieuwe thema’s dat moet worden betrokken bij de beoordeling van ruimtelijke ontwikkelingen. In de voorliggende concept Erfgoedvisie is in samenspraak met de binnen Hilvarenbeek actieve Erfgoedorganisaties een Erfgoedagenda opgenomen. In dit voorstel bieden wij u de Erfgoedvisie Hilvarenbeek ‘Het erfgoed is hier écht…van ons samen!’ met de bijbehorende bijlagen aan.

Argumenten 1.1 Met de visie geven we erfgoed een belangrijke rol bij de ontwikkeling van onze gemeente . Het is van belang vast te leggen hoe we als gemeenschap voor nu en in de toekomst het erfgoed behouden, versterken en de (maatschappelijke) meerwaarde inzetten. Het doel van de Erfgoedvisie is om het erfgoed een belangrijke bouwsteen te laten zijn bij de ontwikkeling van onze gemeente en om Hilvarenbeek als aantrekkelijke gemeente nog beter op de kaart kunnen zetten. Erfgoed is een dragende en verbindende kracht voor allerlei opgaven en ontwikkelingen binnen onze gemeente. 1.2 De visie geeft richting aan het bepalen van onze erfgoedambities. 1

Raad van 10 november 2022, nr. 18

Bij het tot stand komen van de voorliggende erfgoedvisie zijn bijeenkomsten georganiseerd met collega’s binnen de organisatie vanuit verschillende beleidsvelden, met externe stakeholders en organisaties binnen Hilvarenbeek die specifiek gericht zijn op cultureel erfgoed. Op basis van opgehaalde informatie vanuit de sessies zijn de volgende erfgoedambities bepaald. 1. Inzetten op bescherming, behoud en duurzaamheid. 2. Inzetten op integrale benadering van ons erfgoed. 3. Inzetten op het uitdragen van ons erfgoed. 1.3 De erfgoedvisie geeft richting aan de wijze waarop het gedeelde eigenaarschap van het erfgoed vorm kan worden gegeven. In de voorliggende Erfgoedvisie wordt benadrukt dat het erfgoed binnen onze gemeente van iedereen is en het daarom belangrijk is om samen te werken met bewoners, ondernemers, organisaties, stichtingen en verenigingen. In de visie worden instrumenten aangereikt op welke wijze die samenwerking kan worden ingevuld. Daarnaast is samen met de erfgoedorganisaties binnen Hilvarenbeek (Heemkundige Kring en Stichting Erfgoed Diessen) een uitvoeringsagenda opgesteld. Deze uitvoeringsagenda is een dynamisch uitvoeringsinstrument. Bij het bepalen van de uitvoeringsagenda is rekening gehouden met tijd en middelen van zowel onze gemeentelijke organisatie als van de plaatselijke erfgoedorganisaties.

1.4 Er is voor gekozen om in de voorliggende erfgoedvisie gelijktijdig een Kerkenvisie op te nemen vanwege de directe relatie van religieus erfgoed met cultureel erfgoed. Vanuit het Rijk is een programma ‘Toekomst Religieus Erfgoed’ opgesteld. Op basis van dit programma zijn gemeenten uitgenodigd om een Kerkenvisie op te stellen. Vanwege de relatie van het religieus erfgoed met het cultureel erfgoed in algemene zin is gekozen voor een integrale aanpak. De Kerkenvisie heeft om deze reden een specifieke plek gekregen in de voorliggende Erfgoedvisie. Ten aanzien van de inhoud van het hoofdstuk in de Erfgoedvisie ten aanzien van het Religieus Erfgoed zijn interviews gehouden met de eigenaren en beheerders van kerkgebouwen, met kerkbesturen en met beheerders van binnen onze gemeente gelegen begraafplaatsen. Voor het Religieus Erfgoed binnen Hilvarenbeek zijn drie doelstellingen geformuleerd. 1. In beeld brengen van het religieus erfgoed. 2. Verbinding maken met kerkeigenaren. 3. Resultaten borgen (scenario’s m.b.t. toekomst van religieus erfgoed, plan van aanpak voor toekomstbestendig funerair erfgoed, resultaten vertalen in Omgevingsvisie en Omgevingsplan). Ten behoeve van de in Hilvarenbeek aanwezige kerkgebouwen is een ontwikkelgeschiedenis en een kerkenpaspoort opgesteld.

Onder het religieus erfgoed vallen niet alleen de kerken maar ook de kapellen, pastorieën, tuinen, paadjes en begraafplaatsen. In het onderdeel van de Kerkenvisie in de voorliggende Erfgoedvisie wordt richting gegeven op welke wijze invulling gegeven kan worden een toekomstbestendig Religieus Erfgoed. 1.5 De voorliggende Erfgoedvisie kan straks onderdeel worden van de op te stellen Omgevingsvisie. Er is een start gemaakt met de Omgevingsvisie voor Hilvarenbeek. In deze omgevingsvisie wordt beleid en ambitie voor de fysieke leefomgeving bepaald. De Omgevingsvisie gaat in op de samenhang tussen o.a. ruimte, water, milieu, natuur, landschap, gezondheid, mobiliteit en cultureel erfgoed. Hiermee wordt Erfgoed is ook een aspect bij de afweging of sprake is 2

Raad van 10 november 2022, nr. 18

evenwichtige toedeling van functies bij ruimtelijke ontwikkelingen. De Erfgoedvisie vormt daarom ook een basis voor de op te stellen Omgevingsvisie. Zo worden ambities voor erfgoed en omgevingskwaliteit goed op elkaar afgestemd. Omdat de omgevingswet naar verwachting op 1 januari 2023 in werking treedt is het belangrijk dat nu al een visie op het erfgoed wordt bepaald. 1.6 Bij de totstandkoming van de voorliggende visie is rekening gehouden met de motie van uw raad van 14 november 2019. In deze motie bepaalde uw raad onder andere om vooraf prioriteiten te stellen en keuzes te maken. Daarnaast is in de motie aangegeven om optimaal gebruik te maken van beschikbare documenten, inventarisaties en beleidsstukken. Verder is in de motie aangegeven om op creatieve wijze de plaatselijke erfgoedinstanties te betrekken en waar mogelijk een koppeling te leggen naar het toeristisch beleid. Bij de totstandkoming van de voorliggende visie is Op 25 november 2021 is in de commissie Ruimte over de Erfgoedvisie een discussienota besproken. In de periode na deze commissievergadering tot nu is intensief met de Heemkundige Kring (HKK) en Stichting Erfgoed Diessen (SED) input opgehaald ten behoeve van de voorliggende concept Erfgoedvisie. Voor het onderdeel van de Kerkenvisie zijn de besturen van de Parochie en de PKN betrokken.

Het overleg met de HKK en SED heeft onder andere geleid tot het gezamenlijk opstellen van een Erfgoedagenda. Deze Erfgoedagenda (Top 6) is opgenomen in de voorliggende visie. De uitvoering van deze Erfgoedagenda wordt gezamenlijk opgepakt. 2.1 De bij de erfgoedvisie behorende bijlagen zijn met name bedoeld als uitvoeringsinstrumenten voor zowel onze gemeente als voor de erfgoedorganisaties die actief zijn binnen onze gemeente. Kanttekeningen 1.1 Door de beperkte formatie, kennis en middelen binnen de gemeentelijke organisatie moeten bewuste keuzes gemaakt worden m.b.t. het ambitieniveau De in de uitvoeringsagenda opgenomen Top 6 van activiteiten betreffen enerzijds het zogenaamde ‘laaghangend fruit’ (dus redelijk eenvoudig te realiseren) en anderzijds een activiteit waarvoor veel plaatselijke kennis en tijd nodig is. De in de uitvoeringsagenda genoemde punten zijn in samenspraak met de erfgoedorganisaties binnen Hilvarenbeek opgesteld. Hierbij is bij zowel gemeente als externe partners erkend dat moet worden samengewerkt en hiervoor mensuren en middelen nodig zijn. Hierover moeten nadere afspraken gemaakt worden. 1.2 Bij de vaststelling van de begroting 2022 is door uw raad besloten dat met ingang van 1 januari 2023 Welstand wordt afgeschaft. Op basis van de Omgevingsweg wordt de invoering van een Adviescommissie ruimtelijke kwaliteit voorbereid.

Deze adviescommissie moet niet alleen verplicht adviseren voor Monumenten maar ook voor Cultuurhistorische objecten en structuren. Er wordt op dit moment in GHO verband onderzocht of hiervoor samenwerking kan worden gezocht met een wisselende deskundige plaatselijke aanvulling. Hierover wordt uw raad te zijner tijd nog een apart voorstel aangeboden. Samenwerking Voor de uitvoering van de Erfgoedvisie wordt samenwerking gezocht met plaatselijke erfgoedorganisaties, (gemeentelijke) Monumenteneigenaren, eigenaren-/beheerders van cultuurhistorische objecten en gebieden en scholen. In algemene zin ligt de nadruk op krachtige samenwerking met de gemeenschap om het gedeelde eigenaarschap van ons erfgoed vorm te geven. De zorg voor ons erfgoed is namelijk een gezamenlijke verantwoordelijkheid. 3

Raad van 10 november 2022, nr. 18

Op welke wijze hieraan vorm kan worden gegeven is nader uitgewerkt in de verschillende bij de voorliggende Erfgoedvisie behorende bijlagen. Financiën Om mee te kunnen werken aan initiatieven op basis van de voorliggende Erfgoedvisie stellen wij voor om hiervoor de beschikbare middelen uit de begroting in te zetten, zoals de reserve ‘Uitvoering monumentenbeleid’ en/of de reserve ‘Leefbaarheid/Vrijwilligers’ (o.a. bedoeld voor Erfgoed). Ons college heeft de mogelijkheid om binnen deze budgetten uitgaven te doen. Bij de jaarrekening verantwoorden wij uw raad waarvoor deze budgetten zijn besteed. Communicatie Voor de totstandkoming van de voorliggende Erfgoedvisie is een participatieproces gevolgd. Dit proces is beschreven in Bijlage 17 bij de Erfgoedvisie. De vastgestelde Erfgoedvisie bekendmaken op onze website en op de gemeentepagina in de Hilverbode. Stakeholders via email informeren over de vastgestelde Erfgoedvisie met een verwijzing naar de website. Uitvoering Zie onder kopje ‘Communicatie’. Uitvoering van de Erfgoedvisie in handen stellen van het college en met erfgoedorganisaties binnen Hilvarenbeek aan de slag gaan met de uitvoeringsagenda. Om acties en projecten uit het uitvoeringsprogramma succesvol te laten zijn is het nodig om deze ook gezamenlijk (tussentijds) te monitoren en te evalueren. Dit als een proactief en continu proces.

Dit kan via de voor- en najaarsnota en de jaarrekening. Burgemeester en Wethouders van Hilvarenbeek, secretaris, burgemeester, Frank Jansen

Evert Weys

Advies raadscommissie Dit voorstel is behandeld in de raadscommissie Ruimte op 13 oktober 2022. De commissie is van oordeel dat het voorstel als bespreekstuk voor besluitvorming aan de raad kan worden voorgelegd. De griffier, Maarten Janus Eindvoorstel Het college handhaaft de voorstellen genoemd onder de paragraaf “Voorstel”. Burgemeester en Wethouders van Hilvarenbeek, secretaris, burgemeester, Frank Jansen

Evert Weys

4

Raad van 10 november 2022, nr. 18

Bijlagen (digitaal in raadsinformatiesysteem) Concept Erfgoedvisie Hilvarenbeek ‘Het erfgoed is hier écht…van ons samen!’ met 20 bijlagen: 1. Concept Erfgoedvisie Hilvarenbeek ‘Het erfgoed is hier écht…van ons samen!’. 2. Bijlage 1 Stroomschema initiatieven. 3. Bijlage 2 Erfgoedagenda uitwerking Erfgoedprojecten. 4. Bijlage 3 Van Idee naar Project: invul voorbeelduitwerking. 5. Bijlage 4 Kerken in context: ontwikkelgeschiedenis van de kerken per kern. 6. Bijlage 5 Kerkenpaspoorten. 7. Bijlage 6 Begraafplaatsenpaspoort. 8. Bijlage 7 Handreiking voor begraafplaatsen. 9. Bijlage 8 Aandachtspunten voor het voeren van een dorpsgesprek. 10. Bijlage 9 Kerken in gebruik. 11. Bijlage 10 Toelichting scenario’s toekomstbestendig religieus erfgoed. 12. Bijlage 11 Voorbeelduitwerking van Kerkenvisie naar Omgevingsplan. 13. Bijlage 12 Beleidskaders. 14. Bijlage 13 Financieel kader. 15. Bijlage 14 Verhaal van de plek. 16. Bijlage 15 Verhaallijnen. 17. Bijlage 16 Canon van Hilvarenbeek. 18. Bijlage 17 Beschrijving participatieproces. 19. Bijlage 18 Naar een gelijkwaardig partnerschap vanuit de eigen rol. 20. Bijlage 19 Transparant participeren. 21. Bijlage 20 Overzicht subsidiemogelijkheden.

5