15 Economisch Actieplan 2026-2030 (4 Bijlage 2 Economisch Profiel Hilvarenbeek)

ECONOMISCH PROFIEL HILVARENBEEK Analyse & Position Paper (eindversie)

Aangeboden aan: gemeente Hilvarenbeek Datum: 26 september 2024 Auteurs Bureau BUITEN: Bart van Rijkom, Ruben Schepens Projectnummer: 2133 – 2024 Gemeente Hilvarenbeek (ambtelijk): Jeske van Dommelen Gemeente Hilvarenbeek (bestuurlijk): Piet Machielsen

1

Inhoud 1

Inleiding

3

1.1 1.2 1.3

Aanleiding & proces Aan de slag volgens vijf principes Leeswijzer

3 3 4

2

Economische analyse Hilvarenbeek

5

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9 2.10

Structuur en ontwikkeling economie Hilvarenbeek Toegevoegde waarde van de economie Arbeidsmarkt Hilvarenbeek Verwachte werkgelegenheidsgroei tot 2040 Brede Welvaart Duurzaamheid economie Hilvarenbeek Bedrijventerreinen Detailhandel & leegstand SWOT-analyse Hilvarenbeek Conclusie Economische Analyse Hilvarenbeek en opmaat naar Position Paper

5 10 10 14 14 15 15 16 17 19

3

Position Paper: aanknopingspunten vervolg

20

4

Bijlage documenten

23

2

1 Inleiding 1.1 Aanleiding & proces Aanleiding & proces opstelling EAP Het Economisch Actieplan (EAP) 2020-2023 van de gemeente Hilvarenbeek is verouderd en aan actualisatie toe. In het Collegeprogramma 2023-2026 heeft het College van Burgemeester en Wethouders opgenomen om een nieuw EAP op te stellen. De gemeente Hilvarenbeek werkt in drie stappen naar een nieuw EAP toe. Dit proces ziet er als volgt uit: 1. Evaluatie van het huidige EAP: hier trekken we lessen uit voor het vervolg. Dat doet de gemeente Hilvarenbeek samen met Ondernemend Hilvarenbeek (O.H.), die de ondernemers in onze gemeente vertegenwoordigen. Het vorige plan heeft de gemeente samen met hen opgesteld. Zij waren ook medeverantwoordelijk voor de uitvoering van dit plan. 2. Economische Analyse van de huidige situatie: de gemeente Hilvarenbeek heeft Bureau BUITEN gevraagd een economische analyse uit te voeren van de gemeente Hilvarenbeek. Voorliggend stuk is het resultaat van een brede analyse van het Economisch Profiel van de gemeente Hilvarenbeek, en geven we aanknopingspunten voor het vervolg van het opstellen van het EAP, door middel van een Position Paper. 3. Opstellen Economische Visie 2025 – 2030 & Uitvoeringsprogramma: aan de hand van de resultaten van stap 1 en 2 (hierboven beschreven) gaat Hilvarenbeek in het najaar van 2024 aan de slag met een integrale economische visie en uitvoeringsprogramma.

Hierbij wordt aangesloten bij bestaande visies en beleidsstukken en lopende trajecten.

1.2 Aan de slag volgens vijf principes In dit rapport leest u de resultaten van stap 1 en 2, de evaluatie van het huidige EAP en de Economische Analyse van de huidige situatie. We gaan hierbij aan de slag volgens zes principes: • Herkenbaar ‘Hilvarenbeeks’: Hilvarenbeek heeft veel ‘economische parels’ en een authentieke Brabantse sfeer en omgeving. Van deze kracht gaan we uit in het economisch beleid. We koesteren wat we hebben. Dat zorgt ervoor dat het Economisch Profiel dus ook herkenbaar en specifiek ‘Hilvarenbeeks’ is. Dat betekent ook dat we aandacht hebben voor het brede, en sterk lokaal verankerde MKB, met mooie (familie)bedrijven. Hilvarenbeek heeft een relatief sterk imago ondanks de bescheiden grootte, omdat Hilvarenbeek nationaal bekend is door de Beekse Bergen en verschillende grootschalige evenementen. • Vernieuwend & gedegen: door middel datagedreven onderzoek verwerven we inzicht in economische ontwikkelingen. Dat doen we op basis van de laatste data, van verschillende bronnen (LISA, CBS, PBL, Primos Prognose Demografische data, aangevuld met kwalitatief onderzoek (onder andere in GIS) en nadere analyse van externe adviseurs. • We hanteren een brede zienswijze van de economie, waarbij we de relatie leggen met de brede welvaart en het welzijn van bewoners, ondernemers en bezoekers.

Economische groei kan namelijk ook een negatieve impact hebben op de levenskwaliteit. Denk aan milieu- en klimaatschade, slechte arbeidsomstandigheden en (mentale) gezondheidsklachten. Voor dit soort effecten hebben we ook aandacht. • We hanteren een regionale blik & context, want de economie stopt niet bij de gemeentegrens. Hilvarenbeek is een gemeente met een bescheiden omvang, daarom is het belangrijk om ook oog te hebben voor de regionale context, kansen en (ruimtelijke) opgaven. Dat betekent ook dat we bij de beleidsanalyse ook regionaal en provinciaal beleid in ogenschouw nemen, de Economische Visie haakt hierop in. Ook vanuit Hart van Brabant (Regionaal afsprakenkader BT) en Stedelijke Regio Breda Tilburg (SRBT) nemen we de belangrijkste inzichten mee. 3

• Gedragen door stakeholders: dit document betreft een feitelijke analyse, waar Ondernemend Hilvarenbeek ook input op heeft gegeven tijdens een gebiedsbezoek aan Hilvarenbeek en ook via de evaluatie van het voorgaande EAP. In latere fasen van het opstellen van het EAP zal de verdere uitwerking samen met ondernemers en Ondernemend Hilvarenbeek plaatsvinden. • Samen gezond groeien: het nieuwe EAP draagt bij aan de kernvisie en ambities uit de Omgevingsvisie van Hilvarenbeek: samen gezond groeien. De twaalf centrale ambities van de gemeente Hilvarenbeek staan in figuur 1 weergegeven. Figuur 1: Omgevingsvisie Samen gezond groeien & Kaart gemeente Hilvarenbeek; scope onderzoek

1.3 Leeswijzer Dit rapport over het Economisch Profiel van Hilvarenbeek is als volgt opgebouwd: • Hoofdstuk 2: Economische Analyse van Hilvarenbeek; • Hoofdstuk 3: Position Paper, met aanknopingspunten voor het vervolg Het nieuwe EAP past binnen bestaand beleid. In het kader van het onderzoek naar het Economisch Profiel zijn ook de Centrumvisie Hilvarenbeek 2040, de Omgevingsvisie Hilvarenbeek en de Toeristisch-Recreatieve Beleidslijn Hilvarenbeek inhoudelijk meegenomen.

4

2 Economische analyse Hilvarenbeek 2.1 Structuur en ontwikkeling economie Hilvarenbeek 2.1.1 Kerncijfers economie De economie van Hilvarenbeek heeft zich gestaagd ontwikkeld. Het aantal banen groeide van 5.971 in 2014 naar 7.254 in 2023, wat neerkomt op een groei van 21,5%. In dezelfde periode nam het aantal bedrijven (zoals geregistreerd in de provinciale LISA-data) toe van 1.591 naar 2.123, een stijging van 33,4%. Figuur 2 toont de groei van zowel het aantal banen als het aantal bedrijven in Hilvarenbeek. Wat opvalt, is dat het aantal bedrijven procentueel aanzienlijk sterker is gegroeid dan het aantal banen. Dit is onder andere te verklaren door de toename van het aantal ZZP'ers, waar we in paragraaf 2.1.4 dieper op ingaan. Figuur 1: Ontwikkeling aantal banen en bedrijven Hilvarenbeek 2014-2014 (Index; LISA, 2023) 150% 140% 130% 120% 110% 100% 90% 80% 70% 2014

2015

2016

2017

2018

Banen Hilvarenbeek

2019

2020

2021

2022

2023

Bedrijven Hilvarenbeek

Wanneer de groei van het aantal banen in Hilvarenbeek in regionaal perspectief wordt geplaatst, valt op dat deze groei nagenoeg overeenkomt met die van de regio Hart van Brabant; beide kennen een toename van 21,5% (figuur 3). Hiermee ligt de groei van het aantal banen in zowel Hilvarenbeek als de regio boven het landelijk gemiddelde, dat uitkomt op 17%. Figuur 2: Ontwikkeling aantal banen Hilvarenbeek, HvB en Nederland 2014-2023 (Index; LISA 2023) 130% 125%

120% 115% 110% 105% 100% 95% 90% 2014

2015

2016

2017

Banen Hilvarenbeek

2018

2019

Banen Hart van Brabant

2020

2021

2022

2023

Banen Nederland

5

2.1.2 Economische structuur In figuur 4 wordt het aantal banen onderverdeeld naar sectoren. De groot- en detailhandel is met 1.366 banen de grootste sector. Belangrijke werkgevers binnen deze sector zijn onder andere supermarkten en groothandels. Ook de sectoren overheid, zorg en onderwijs zijn met 1.346 banen aanzienlijk vertegenwoordigd in de gemeente Hilvarenbeek. Belangrijke werkgevers in deze sectoren zijn onder meer de gemeente en zorginstellingen zoals De Clossenborch en dagcentrum Amarant. Daarnaast speelt de toeristische sector een belangrijke rol als werkgever in Hilvarenbeek. De sector toerisme en recreatie omvat in de figuur de subsectoren horeca en cultuur, sport en recreatie, die gezamenlijk goed zijn voor 1.059 banen in 2023. De bekendste en grootste werkgever in deze sector is Safaripark de Beekse Bergen. Daarnaast beschikt Hilvarenbeek over een groot aantal cafés en restaurants. Kleinere sectoren zijn onder andere informatie en communicatie, overige dienstverlening, en vervoer en opslag. Figuur 3: Aantal banen naar sector Hilvarenbeek 2023 (LISA, 2023) 436

579

Bouw

351 Financiële- en zakelijke dienstverlening Groot- en detailhandel

183

852

Horeca Industrie en nutsbedrijven

1.346

Informatie en communicatie Landbouw 1.366

Overheid, zorg en onderwijs Overige dienstverlening

708

Vervoer en opslag 127 647

659

Cultuur, sport en recreatie

Figuur 5 toont de ontwikkeling van de werkgelegenheid per sector in de afgelopen tien jaar. De horizontale as geeft de procentuele groei of krimp van de sectoren weer, terwijl de verticale as de omvang van de sectoren in termen van werkgelegenheid aangeeft. De grootte van de bollen representeert het aandeel van elke sector in de economie van Hilvarenbeek. Opvallend is dat alle sectoren, op één na, een groei hebben doorgemaakt. Alleen het aantal banen in de sector cultuur, sport en recreatie is licht gedaald, voornamelijk door de sterke fluctuaties in het personeelsbestand van Safaripark de Beekse Bergen. De sectoren die een sterke groei vertonen zijn onder andere de industrie en nutsbedrijven, de overheid, zorg en onderwijs, de bouw en overige dienstverlening. Het is echter belangrijk om op te merken dat de omvang van de sectoren in Hilvarenbeek relatief klein is, waardoor het toetreden of verlaten van enkele bedrijven een aanzienlijke invloed kan hebben op de waargenomen groei of krimp. Het is daarom zinvoller om te kijken naar de sectoren waarin Hilvarenbeek zich onderscheidt qua werkgelegenheid. Figuur 6 laat zien dat de economie van Hilvarenbeek zich kenmerkt door een relatief grote landbouwsector. In Hilvarenbeek is de landbouw goed voor 9,8% van de banen, terwijl dit percentage regionaal op 1,6% en nationaal op 2,4% ligt.

Daarnaast heeft Hilvarenbeek een aanzienlijk grotere toeristische en recreatieve sector. De horecasector vertegenwoordigt 9,1% van de werkgelegenheid en de sector cultuur, sport en recreatie 6,0%. Ook deze percentages liggen aanzienlijk hoger dan de regionale en nationale gemiddelden. Sectoren waar Hilvarenbeek ondervertegenwoordigd is, zijn de financiële en zakelijke dienstverlening, vervoer en opslag, evenals de sector overheid, zorg en onderwijs, die in deze gemeente aanzienlijk kleiner is. 6

Figuur 4: Ontwikkeling sectorale werkgelegenheid 2014-2023 (LISA, 2023) 2.000 Aantal banen 1.800 Groot- en detailhandel

1.600

Overheid, zorg en onderwijs

1.400 1.200 1.000

Landbouw

Financiële- en zakelijke dienstverlening

800

Industrie en nutsbedrijven

Horeca

600

Bouw

400

Vervoer en opslag Cultuur, sport en recreatie

200

Informatie en communicatie

Overige dienstverlening

0 -10%

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

% groei aantal banen sector

Figuur 5: sectorale werkgelegenheid Hilvarenbeek afgezet tegen HvB en Nederland (2023; LISA) 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Hilvarenbeek (%)

Hart van Brabant (%)

Nederland (%)

2.1.3 Verdieping toerisme en recreatie en landbouw Tabel 1 en 2 bieden een gedetailleerder inzicht in de samenstelling van de toeristische en recreatieve sector, alsmede de landbouwsector in Hilvarenbeek. Binnen de toeristische sector zijn cafés, restaurants en Safaripark de Beekse Bergen belangrijke werkgevers. Opvallend is echter dat de werkgelegenheid in de restaurantsector afneemt en dat het aantal banen bij Safaripark de Beekse Bergen sterk fluctueert.

7

Tabel 1: ontwikkeling werkgelegenheid subsectoren toerisme en recreatie 2014-2023 (LISA, 2023) Subsectoren 2014 2023 Groei % Cafés 210 264 26% Pret- en themaparken 284 264 -7% Restaurants 200 172 -14% Cafeteria’s, lunchrooms, snackbars, eetkramen e.d. 33 71 115% Kampeerterreinen 42 68 62% Hotel-restaurants 85 51 -40% Schrijven en overige scheppende kunst 28 26 -7% Sporthallen, sportzalen en gymzalen 27 26 -4% Overige 113 153 35% Totaal 1.022 1.095 7% Tabel 2: ontwikkeling werkgelegenheid subsectoren landbouw 2014-2023 (LISA, 2023) Subsectoren 2014 2023 Groei % Houden van melkvee 178 195 10% Dienstverlening voor de akker- en/of tuinbouw 50 106 112% Akker- en/of tuinbouw i.c.m. met veehouderij 47 72 53% Dienstverlening voor fokken en houden van dieren 42 52 24% Teelt van boomkwekerijgewassen in de volle grond 81 49 -40% Vleesvarkensbedrijven 56 46 -18% Fokken en houden van paarden en ezels 16 24 50% Gesloten en deels gesloten varkensbedrijven 23 24 4% Teelt van voedergewassen 7 19 171% Overige vleesveehouderij en zoogkoeienbedrijven 45 18 -60% Overige landbouw 121 103 -15% Totaal 666 708 6% Een groot deel van het buitengebied van Hilvarenbeek wordt gebruikt voor agrarische activiteiten. In de sector vindt schaalvergroting plaats; het aantal bedrijven neemt af, maar bijvoorbeeld het aantal dieren en het areaal agrarisch grondgebruik blijft min of meer gelijk.

In de landbouwsector is er een significante toename in het aantal banen binnen de dienstverlening voor de akker- en/of tuinbouw1, evenals in de sectoren akker- en/of tuinbouw en melkveehouderij. Tegelijkertijd neemt het aantal veehouderijen af en is er een daling te zien in de teelt van boomkwekerijgewassen. In Hilvarenbeek blijft het aantal banen in de agrarische sector dus in stand. Dat is best opmerkelijk; de landelijke trend voor landbouw is dat de sector in veel gemeenten krimpt. In landelijke gebieden komt ook Vrijkomende Agrarische Bebouwing voor. In de periode van 1970 tot aan 2023 zijn er in Hilvarenbeek ca. 130 agrarische bedrijven gestopt. Steeds vaker komen er aanvragen om dit vastgoed te herbestemmen naar andere bedrijfsfuncties. In principe wordt hier door de gemeente Hilvarenbeek (en ook vanuit deze analyse) positief tegenover gestaan, mits het past bij de locatie en de omgeving. In de periode 2014-2023 zijn 16 vrijgekomen agrarische bedrijven herbestemd (4x is bestemd naar ‘bedrijf’, 9x is bestemd naar ‘wonen’ en 3x is bestemd naar ‘recreatie’). Het toevoegen van deze functies leidt tot diversificatie van bedrijvigheid en functies in deze gebieden.

1

De grote groei van deze sub sector wordt grotendeels veroorzaakt door de vestiging van een bedrijf met ca. 40 banen in 2015. De jaren daarna blijft het aantal banen in de gehele sector vrij stabiel en rond de 700 banen.

8

2.1.4 ZZP’ers in de economie Hilvarenbeek heeft in 2023 ruim 1.500 ZZP’ers, dit komt neer op 21% van de banen in de gemeente. De afgelopen jaren is deze groep ook flink gegroeid. Voor de komende jaren is het de verwachting is dat deze groep nog verder zal toenemen (eventuele beleidskeuzes op Rijksniveau zijn hier wel van invloed op). Tabel 3 geeft weer in welke sectoren de ZZP’ers met name actief zijn; dit zijn voornamelijk de overige dienstverlening, de financiële- en zakelijke dienstverlening en informatie en communicatie. Het aantal ZZP’ers in Hilvarenbeek is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde: circa één op de vijf Nederlandse banen is een ZZP Tabel 3: aantal ZZP'ers naar sector (LISA, 2023) Sector Aantal banen % van totaal aantal banen van de sector Bouw 191 33,0% Financiële- en zakelijke dienstverlening 385 45,2% Groot- en detailhandel 188 13,8% Horeca 42 6,4% Industrie en nutsbedrijven 65 10,0% Informatie en communicatie 46 36,2% Landbouw 122 17,2% Overheid, zorg en onderwijs 287 21,3% Overige dienstverlening 116 63,4% Vervoer en opslag 22 6,3% Cultuur, sport en recreatie 71 16,3% Totaal 1535 21,2%

2.1.5 Ruimtelijke spreiding werkgelegenheid Figuur 7 toont de ruimtelijke spreiding van de werkgelegenheid binnen de gemeente Hilvarenbeek. Op deze kaart zijn tevens de contouren van de bedrijventerreinen aangegeven. De meeste economische activiteiten zijn geconcentreerd rondom het centrum van Hilvarenbeek. Daarnaast zit er veel werkgelegenheid in de woonwijken (van Hilvarenbeek en de andere dorpen) en ook op (maar dus niet alleen!) de bedrijventerreinen. Daarnaast is Safaripark de Beekse Bergen, gelegen aan de noordzijde van de gemeente, duidelijk zichtbaar als de grootste werkgever in Hilvarenbeek. Figuur 7: ruimtelijke spreiding werkgelegenheid Hilvarenbeek (links ingezoomd, rechts hele gemeente)

Biest-Houtakker

Hilvarenbeek

Haghorst Hilvarenbeek Diessen Diessen

Esbeek

Esbeek

9

2.2 Toegevoegde waarde van de economie De totale toegevoegde waarde van de economie van Hilvarenbeek bedraagt bijna 750 miljoen euro in 2023. De toegevoegde waarde betreft het verschil tussen de marktwaarde van productie en de daarvoor ingekochte grondstoffen. Het is dus gelijk aan de omzet minus het aankoopbedrag; het is de waarde die is toegevoegd aan het productieproces van producten en/of diensten. Vanuit het perspectief van toegevoegde waarde zijn de sectoren overheid, zorg en onderwijs, financiële en zakelijke dienstverlening, en groot- en detailhandel van groot belang voor de lokale economie. Hoewel de voor Hilvarenbeek kenmerkende sectoren binnen toerisme en recreatie in termen van toegevoegde waarde niet de belangrijkste sectoren zijn, dragen zij wel bij aan het in stand houden van voorzieningen en verwante bedrijvigheid en zijn daarmee wel van uiterst belang voor de brede welvaart en leefbaarheid van de gemeente Hilvarenbeek. Tabel 4: Toegevoegde waarde per sector Hilvarenbeek 2023 (doorrekening o.b.v.

CBS Cijfers) Sector Toegevoegde Banen Toegevoegde waarde per Hilvarenbeek waarde sector (* baan miljoen €) Bouw €114.404 579 €66,2 Financiële-en zakelijke dienstverlening €151.786 852 €129,3 Groot-en detailhandel €80.752 1.366 €110,3 Horeca €37.679 659 €24,8 Industrie en nutsbedrijven €139.523 647 €90,3 Informatie en communicatie €129.757 127 €16,5 Landbouw €140.194 708 €99,3 Overheid, zorg en onderwijs €103.310 1.346 €139,1 Overige dienstverlening €66.428 183 €12,2 Vervoer en opslag €105.056 351 €36,9 Cultuur, sport en recreatie €51.520 436 €22,5 7.254 Totaal €747,3

2.3 Arbeidsmarkt Hilvarenbeek 2.3.1 Demografische ontwikkeling gemeente Hilvarenbeek Het aantal inwoners van de gemeente Hilvarenbeek is in de afgelopen tien jaar met 5,7% toegenomen, van 15.092 naar 15.949 inwoners. Hoewel deze groei iets lager is dan het Nederlandse gemiddelde van 5,8%, blijft deze aanzienlijk achter bij de regionale groei van 8,3%. Deze ontwikkeling is te zien in figuur 8. Figuur 8: ontwikkeling bevolkingsgroei 2014-2023 (index; CBS 2023) 110% 108% 106% 104% 102% 100% 98% 96% 94% 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Nederland Noord-Brabant Midden-Noord-Brabant

Tabel 5: Ontwikkeling bevolking naar leeftijdsgroep Hilvarenbeek 2014-2023 (CBS, 2023) Leeftijdsgroep Jonger dan 5 jaar 5 tot 10 jaar 10 tot 15 jaar 15 tot 20 jaar 20 tot 25 jaar 25 tot 45 jaar 45 tot 65 jaar 65 tot 80 jaar 80 jaar of ouder Totaal

2014 647 893 1.012 976 792 3.145 4.692 2.367 568 15.092

2023 757 735 820 934 827 3.251 4.822 2.861 942 15.949

Groei % 17,0% -17,7% -19,0% -4,3% 4,4% 3,4% 2,8% 20,9% 65,8% 5,7%

Hilvarenbeek

10

Wanneer de ontwikkeling van de bevolking van Hilvarenbeek wordt opgesplitst naar leeftijdsgroepen, valt op dat vooral het aandeel ouderen flink toeneemt, terwijl het aantal jongeren afneemt (zie tabel 6). Hierdoor stijgt de demografische druk, met name de grijze druk, aanzienlijk. Dat is nadelig voor de lange termijn groei van de lokale economie.

Figuur 9: Verwachte bevolkingsgroei (2024 t/m 2038) naar woningmarktregio (Primos Prognose, 2024)

In juli 2024 is er een nieuwe Primos Prognose gepubliceerd2, met de nieuwste regionale en gemeentelijke demografische groeicijfers (rekening houdend met demografische druk en vergrijzing). De bevolkingsgroeicijfers zijn naar beneden bijgesteld op basis van de eerdere Primos Prognose (2023). De Primos Prognose verwacht een bevolkingsgroei van 5% in Hilvarenbeek en in totaal 7% in de Regio Tilburg (ABF-Woningmarktregio Tilburg) tot 2040 (zie figuur 9 rechts).

Tabel 6: Bevolkingsgroeicijfers Hilvarenbeek en Regio Tilburg (Bron: Primos Prognose 2024) 2024 2025 2030 2035 2040 Groei tot Primos Prognose 2040 bevolkingscijfers Gemeente Hilvarenbeek 15.970 16.000 16.080 16.400 16.830 860 Regio Tilburg (ABF431.750 434.910 444.230 452.080 459.960 28.210 woningmarktregio)

% groei 2040

5% 7%

2.3.2 Arbeidsmarktopbouw Tabel 7 toont de arbeidsmarktopbouw voor Hilvarenbeek, Noord-Brabant, Midden-Noord-Brabant en Nederland. Het valt op dat de bruto en netto arbeidsparticipatie in Hilvarenbeek hoger dan gemiddeld is. Ook is de werkloosheid laag vergeleken met de regionale en nationale cijfers. Deze lagere werkloosheid is zoals figuur 10 laat zien structureel. Sinds 2021 is het zelfs zo dat de werkloosheid onder de 3% is uitgekomen. De 3% grens wordt doorgaans gezien als het frictiewerkloosheidspercentage; het minimum dat nodig is voor een goed functionerende arbeidsmarkt met voldoende doorstroming. Tabel 7: Arbeidsmarktdeelname cijfers 2023 (CBS), afgerond Onderwerp Hilvarenbeek NoordMidden-NoordNederland Brabant Brabant Beroeps-en niet-beroepsbevolking 13.000 1.969.000 379.000 13.326.000 (15-75 jaar) Bevolking (<15 jaar en >75 jaar) 3.000 657.210 124.798 4.485.291 Beroepsbevolking (15-75 jaar) 10.000 1.502.000 289.000 10.096.000 Niet-beroepsbevolking 3.000 467.000 90.000 3.230.000 Werkzame beroepsbevolking 9.750 1.453.000 280.000 9.737.000 Werkloze beroepsbevolking 250 49.000 10.000 359.000 Werkloosheidspercentage 2,5% 3,3% 3,4% 3,6% Netto-arbeidsparticipatie 75,0% 73,8% 73,9% 73,1%

2

Primos Prognose: https://primos.abfresearch.nl/dashboard/dashboard/

11

Figuur 10: Ontwikkeling werkloosheidspercentage 2024-2023 (CBS) 9,0% 8,0% 7,0% 6,0% 5,0% 4,0% 3,0% 2,0% 1,0% 0,0% 2014

2015 Nederland

2016

2017

2018

Noord-Brabant

2019

2020

2021

Midden-Noord-Brabant

2022

2023

Hilvarenbeek

2.3.3 Krapte op de arbeidsmarkt De arbeidsmarkt in de regio Midden-Brabant, waar Hilvarenbeek onderdeel van is, wordt door het UWV bestempeld als krap (3,37). De krapte is daarmee iets minder groot dan de meeste arbeidsmarktregio’s rondom de grote steden maar nog steeds groot. Kijkend naar de krapte in de verschillende beroepsklassen is met name de krapte voor de agrarisch en de dienstverlenende beroepen relevant voor de economie van Hilvarenbeek. De krapte op de arbeidsmarkt in deze sectoren is regionaal hoger dan de nationale krapte (zie figuur 11). Het is en wordt voor bedrijven actief in deze sectoren daardoor lastig om nieuw personeel aan te trekken. Figuur 61: Spanningsindicator naar beroepsklasse 2024 (UWV, 2024) Zorg en welzijn Transport en logistiek Techniek Pedagogiek Openbaar bestuur Managers ICT Dienstverlening Creatief en taalkunde Commercieel Bedrijfseconomie en administratie Agrarische beroepen 0

1

2 Nederland

3

4

5

6

7

8

9

10

Midden Brabant

Verantwoording: De spanningsindicator van het UWV geeft een indicatie van de spanning tussen de openstaande vraag naar werk (arbeidsvraag) en het direct beschikbare aanbod op de arbeidsmarkt (arbeidsaanbod van vacatures). Deze wordt uitgedrukt in een typering van de markt (zeer krap tot zeer ruim). Een spanningsindicator boven de 1,5 wordt geïdentificeerd als krap en een waarde van boven de 4 als zeer krap. Bij veel openstaande vacatures ten opzichte van het aantal werklozen is de arbeidsmarkt zeer krap. Bij een ruime arbeidsmarkt is er sprake van weinig openstaande vacatures en veel werklozen (Bron: https://www.werk.nl/arbeidsmarktinformatie/dashboards/spanningsindicator)

12

2.3.4 Pendelstromen In tabel 8 zijn de gegevens met betrekking tot de pendelstromen in de gemeente Hilvarenbeek weergegeven voor de periode 2015-2020 (2020 is meest recent, nadien is het niet meer onderzocht). Gedurende deze periode is er een toename van de verschillende pendelstromen waargenomen. Bovendien werken er meer inwoners buiten de gemeente dan er van buiten de gemeente naar Hilvarenbeek komen, resulterend in een negatief pendelsaldo. De grootste uitgaande pendelstromen zijn gericht op Tilburg (2.000 personen), Eindhoven (700 personen) en Goirle (400 personen). De belangrijkste inkomende pendelstromen komen uit Tilburg (1000 personen), Oisterwijk (400 personen) en Oirschot (300 personen). Het negatieve pendeloverschot van Hilvarenbeek is afgenomen tussen 2015 en 2020. Een heel duidelijke verklaring hiervoor ontbreekt, maar wat wel uit de cijfers blijkt, is dat de uitgaande pendel iets gegroeid is (+600) maar de totale inkomende pendel nog veel sterker (+1000). Ondernemers uit Hilvarenbeek hebben dus succesvoller personeel aan weten te trekken uit de regio, met name vanuit Tilburg. Ook is wonen én werken in Hilvarenbeek toegenomen (+200) wat over het geheel genomen tot een kleiner negatief pendelsaldo leidt.

Tabel 8: Pendelstromen Hilvarenbeek 2015-2020 (CBS, 2020) Stromen Stromen 2015 2020 Totale uitgaande pendel 7.400 8.000 Totale inkomende pendel 4.500 5.500 Wonen en werken Hilvarenbeek 1.800 2.000 Totaal -1.100 -500 2.3.5 Talent in de regio Talent in de Regio heeft landelijk onderzoek gedaan naar reisbewegingen van studenten tussen hun 16e en 28e levensjaar. Hieruit blijkt dat het percentage MBO’ers dat in Hilvarenbeek blijft wonen vrij hoog (60-80%) is. Het percentage universitair geschoolden dat in Hilvarenbeek blijft wonen is laag (20-40%). Dit beeld komt overeen met grote delen van Nederland, zeker vergeleken met andere landelijke gemeenten (zie figuur 12). Het wegtrekken van hoogopgeleiden zegt iets over de baankansen die zij zien in de eigen gemeenten: als die er voldoende zijn, is de kans groter dat zij na hun studie in dezelfde gemeente blijven wonen. De grote steden vallen hierdoor in positieve zin op. Het beeld van Hilvarenbeek komt overeen met andere landelijke gebieden in Noord-Brabant. De dichtstbijzijnde universiteit in de buurt van Hilvarenbeek is Tilburg University, niet ver weg gelegen. Figuur 7 Links: Percentage van de MBO-afgestudeerden per gemeente uit de cohorten 1984-1992 dat op hun 28e levensjaar in dezelfde gemeente woont als toen zij 16 waren.

Rechts: Percentage van de universitair afgestudeerden per gemeente uit de cohorten 1984-1992 dat op hun 28e in dezelfde gemeente woont als toen zij 16 waren (Bron: Talent in de Regio, CBS microdata)

13

2.4 Verwachte werkgelegenheidsgroei tot 2040 Afzwakkende werkgelegenheidsgroei; verwachte groei van ongeveer 400 banen tot 2040 Voor een analyse van de verwachte werkgelegenheidsgroei baseren we ons op de laatste Primos Prognose (2024), die doorgerekend is naar de verwachte werkgelegenheidsgroei op basis van de baneninwonersratio in Hilvarenbeek. De banen-inwonersratio is 0,45 in Hilvarenbeek (dit is betrekkelijk laag maar normaal voor een landelijke gemeente in de nabijheid van een stad). Wel heeft de baneninwonersratio in Hilvarenbeek zich langjarig positief ontwikkeld (0,40 in 2014 naar 0,45 in 2023). Op basis van de bevolkingsgroei van de Primos Prognose (die rekening houdt met demografische druk en vergrijzing) wordt een groei verwacht van het aantal inwoners van Hilvarenbeek van 5% tot 2040 (absoluut gezien zijn dit 860 inwoners). Bij een gelijke banen-inwonersratio (terwijl hij langjarig groeit) betekent dat een verwachte werkgelegenheidsgroei van iets minder dan 400 banen in Hilvarenbeek tot 2040. Dat komt neer op een verwachte afzwakkende groei tot 2040 (ter vergelijking: tussen 2014 en 2023 is de werkgelegenheid met bijna 1.300 banen gegroeid). Verklaringen voor de afzwakkende groei zijn de ouder wordende beroepsbevolking en de lagere aanwas in de cohorten van 10-25 jarigen in Hilvarenbeek.

Ook weet Hilvarenbeek wat weinig jongeren vast te houden; dat komt enerzijds door dat jongeren elders gaan studeren, maar houdt ook verband met de woningmarkt in de gemeente. Let wel: de groei van de werkgelegenheid is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder de ontwikkeling van werklocaties. Als Hilvarenbeek ook regionale bedrijvigheid aantrekt naar nieuwe bedrijventerreinen, kan de groei hoger uitvallen. De raming is dus beleidsarm. Als de baneninwonersratio zich ook de komende jaren positief door ontwikkelt, kan dat er ook voor zorgen dat de daadwerkelijke groei van de werkgelegenheid wat hoger uitvalt. We zien de groei van 400 banen dus meer als een ondergrens dan een bovengrens.

2.5 Brede Welvaart Hilvarenbeek scoort vergeleken met Nederland (en ook veel delen van Noord-Brabant) relatief goed op vlak van de brede welvaart (zie onderstaande kaarten figuur 13)3. Wat met name opvalt is dat de werkloosheid in Hilvarenbeek in 2022 slechts 2,6% is, zoals eerder al benoemd. Daarmee is Hilvarenbeek 11e gemeente van de 342 gemeenten. Ook op vlak van arbeidsparticipatie, opleidingsniveau, besteedbaar inkomen en vermogen van huishoudens scoort Hilvarenbeek relatief goed. Hilvarenbeek scoort slechter als het gaat om gemiddelde schuld per huishouden, maar daarbij past de kanttekening dat hypotheekschulden hierin ook worden meegerekend. Ook scoort Hilvarenbeek goed op vlak van natuurlijk kapitaal, waarbij bijvoorbeeld duurzaamheidsaspecten, natuur en bosgebieden per inwoner en het percentage bebouwd gebied in de gemeente worden berekend; dat zal geen verrassing zijn.

3

Op de volgende link kan meer inzicht worden verworven in de indicatoren waarop Hilvarenbeek goed en minder goed scoort: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-bredewelvaart/thema. 14

Figuur 8: Indicatoren met een groene trend voor brede welvaart ‘hier en nu’ en ‘later’ (links), indicatoren met een rode trend in de brede welvaart ‘hier en nu’ en ‘later’ (rechts)

2.6 Duurzaamheid economie Hilvarenbeek In tabel 9 zijn een aantal kerncijfers ten aanzien van de verduurzaming van de Hilvarenbeekse economie opgenomen. In de periode 2013-2022 is zowel de CO2-uitstoot als het energieverbruik gedaald. Echter is deze daling minder sterk dan de nationale daling. Wel stijgt het aandeel hernieuwbare energie hard en flink harder dan het nationale gemiddelde. Het elektriciteitsverbruik van bedrijven is iets toegenomen, daar waar dit nationaal is afgenomen. Wel zijn de Hilvarenbeekse bedrijven fors minder aardgas gaan gebruiken in de bedrijfsvoering. Dit is het gevolg van de stijgende aardgasprijzen en de verdere elektrificatie van bedrijfsprocessen. Tabel 9: Cijfers verduurzaming economie Hilvarenbeek 2013-2022 (Bron: Regionale Klimaatmonitor) Categorie Hilvarenbeek Nederland 2013 2022 Groei % Groei % CO2-uitstoot (kton) 94 75 -20% -28% Energieverbruik (TJ) 1.308 1.206 -8% -17% Totaal hernieuwbare energie (TJ) 50 182 264% 152% Elektriciteitsverbruik bedrijven (kWh) 42.797.000 43.475.000 2% -4% Aardgasverbruik bedrijven (m3) 5.655.000 3.146.000 -44% -27%

2.7 Bedrijventerreinen De gemeente Hilvarenbeek heeft 7 bedrijventerreinen met een totaaloppervlak van 43,8 ha. Deze bedrijventerreinen zijn momenteel volledig uitgegeven, wel wordt er gewerkt aan de uitbreiding van 2 bestaande bedrijventerreinen om extra ruimte voor bedrijven te creëren. Tabel 10 geeft de kerncijfers van deze terreinen weer.

15

Tabel 10: Kerncijfers bedrijventerreinen gemeente Hilvarenbeek 2023 (IBIS, 2023) Plannaam Planfase Netto ha. Uitgeefbaar Milieu(toekomstig) categorie Wilhelminadijk Vastgesteld en onherroepelijk 3,3 0 3 Slibbroek Vastgesteld en onherroepelijk 8,1 0 3 Bukkumweg Vastgesteld en onherroepelijk 9,1 0 3 Nieuwe Erven Vastgesteld en onherroepelijk 1,3 0 2 Julianastraat Vastgesteld en onherroepelijk 2,0 0 3 Beekseweg Vastgesteld en onherroepelijk 1,9 0 3 Mierbeek Vastgesteld en onherroepelijk 18,0 0 3 Mierbeek-Noord Ontwerp bestemmingsplan 2,7 2,7 3 Slibbroek-Noord Ontwerp bestemmingsplan 3,0 2,7 2 Totaal 49,5 5,3* *de uitgeefbare grond betreft geplande maar nog te realiseren aantallen ha. Op de bedrijventerreinen ondernemen voornamelijk familiebedrijven en MKB’s die niet alleen economisch, maar ook maatschappelijk bijdragen aan de gemeenschap. Echter, er is een ernstig tekort aan bedrijfsruimte, wat leidt tot suboptimale, organische groei van bedrijven binnen de gemeentegrenzen. Dit probleem wordt versterkt doordat familiebedrijven die groeien, niet willen uitwijken naar nabijgelegen steden zoals Tilburg. Bedrijven zijn sterk verbonden aan Hilvarenbeek en dat wordt gekoesterd, want het is waardevol voor de economie, leefbaarheid en sociale cohesie. Verder is er sprake van functiemenging op bestaande terreinen.

Soms is dat wenselijk, maar we zien ook dat sommige functies nu op bedrijventerreinen gevestigd zijn die daar eigenlijk niet horen. Er liggen ook kansen in het benutten van het buitengebied voor economische ontwikkeling, en er zijn mogelijkheden om de ruimte intensiever te benutten. Toch vormen bedreigingen zoals een overmatige focus op kwaliteit ten koste van kwantiteit, en een gebrek aan doorstroom naar nieuwe bedrijventerreinen, risico’s voor de toekomst. Bedrijven in Hilvarenbeek behouden hun locaties of breiden uit door naburige percelen over te nemen, wat de dynamiek beperkt en de beschikbare ruimte nog schaarser maakt.

2.8 Detailhandel & leegstand Tabel 11 bevat de gegevens met betrekking tot de ontwikkeling van het aantal vierkante meters winkelvloeroppervlakte (wvo) en de leegstand voor zowel de gemeente Hilvarenbeek als de stedelijke regio Breda en Tilburg (SRBT). De leegstand is in Hilvarenbeek sterk afgenomen en is momenteel slechts 2,9%; in de regio is de leegstand hoger met 8,5% in 2024 (maar ook gedaald door de jaren heen, het landelijk gemiddelde is 8,3%). De reden voor de sterke daling van de winkelleegstand in Hilvarenbeek is transformatie; de voorraad wvo in de detailhandel is afgelopen jaren behoorlijk gedaald. Hierbij dient opgemerkt te worden dat het totale aantal vierkante meters winkelvloeroppervlakte in Hilvarenbeek klein is, waardoor veranderingen in absolute termen tot aanzienlijke procentuele schommelingen kunnen leiden. Tabel 11: Cijfers retail & leegstand in Hilvarenbeek en de SRBT (Bron: Locatus via waarstaatjegemeente) Leegstand 2017 2019 2022 2024 Leegstand wvo (m²) 1.909 2.906 2.601 479 Winkelvloeroppervlakte incl. horeca & 14.051 20.906 18.203 16.316 leegstand (m²) Leegstaande winkelvloeroppervlakte (%) 13,6% 13,9% 14,3% 2,9%

16

2.9 SWOT-analyse Hilvarenbeek Hieronder staat de SWOT-analyse van Hilvarenbeek. Een SWOT-analyse is een effectief instrument om de economische situatie van Hilvarenbeek samen te vatten, omdat het zowel interne (sterktes en zwaktes) als externe factoren (kansen en bedreigingen) in kaart brengt. Het grootste deel van de SWOT-inhoud komt uit de economische analyse, maar er zijn ook onderdelen toegevoegd die vanuit andere beleidsstukken komen van de gemeente Hilvarenbeek. De SWOT-analyse kan dienen als uitgangspunt voor het formuleren van strategieën en beleidsplannen in het EAP. Door te bouwen op sterkten en kansen, en tegelijkertijd zwakten en bedreigingen aan te pakken, kunnen gerichte acties worden ondernomen om de economische ontwikkeling van Hilvarenbeek te bevorderen.

Sterkten

Zwakten

Economisch klimaat en werkgelegenheid • Goed ondernemersklimaat met sterk groeiende werkgelegenheid, (+21,5%) over de laatste 10 jaar • Toegankelijke gemeente met goede ondernemersdienstverlening • Kiezen voor kwaliteit; Hilvarenbeek heeft een hoge omgevingskwaliteit, in een landschap met veel ruimte, groen en water • Hilvarenbeek heeft ondanks de bescheiden omvang een landelijk bekend merk, door de Beekse Bergen, de Kempen en ‘Het is hier Echt’ • Sterke dorpse samenleving; eenheid en saamhorigheid bestaat hier nog • Grootstedelijke voorzieningen zijn nabij in Tilburg en Eindhoven • Lage structurele werkloosheid en hoge arbeidsparticipatie • Sterke en relatief grote agri-sector en recreatie en toerisme (incl. horeca) Werklocaties • Relatief grote verscheidenheid aan bedrijven op bedrijventerreinen • Bedrijven zijn gehecht aan de gemeente; er zijn verder sterke MKB sectoren en veel mooie (familie)bedrijven in de gemeente Retail & vitaliteit centra • Hoog voorzieningenniveau in de gemeente, o.a. door toeristen en recreanten, ook relatief laag leegstandsniveau (2,9%) in centrum Hilvarenbeek Recreatie & toerisme • Sterke en veelzijdige leisurebedrijven, met Beekse Bergen ook nationaal bekende parel • Toonaangevende en veelzijdige evenementen zoals Best Kept Secret, Elastiek en Decibel Outdoor • Sterk verenigingsleven draagt bij aan recreatie voor bewoners

Economisch klimaat en werkgelegenheid • Ietwat perifere ligging ten opzichte van nationale infrastructuur • (OV)bereikbaarheid is matig in grensgebieden; al is busverbinding naar Tilburg redelijk • Hilvarenbeek weet relatief weinig hbo- en wo-geschoolden te binden • Huidige arbeidsmarkt in Hilvarenbeek en de regio is zeer krap Werklocaties • Regionale bereikbaarheid van werklocaties is niet sterk • Werklocaties hebben geen duidelijk onderscheidend profiel, zijn met name gericht op MKB • Huidige markt voor bedrijfsruimte is krap en uitbreidingsmogelijkheden zijn beperkt. Ook regionaal is de markt krap (weinig uitbreidingsmogelijkheden) Retail & vitaliteit centra • Er worden weinig bestedingen gedaan in de retailsector door toeristen en recreanten die naar de trekkers uit de gemeente komen Recreatie & toerisme • Het aanbod is versnipperd en onvoldoende met elkaar verknoopt • Relatief weinig bestedingen door recreanten en toeristen omdat er weinig aan combinatiebezoek gedaan wordt 17

Kansen Economisch klimaat en werkgelegenheid • Demografische groei leidt ook in de toekomst tot werkgelegenheidsgroei, al zwakt de groei naar verwachting iets af • Regionale economie groeit en maakt kwaliteitsslag door (‘Human Centered Innovation’). Hilvarenbeek kan hierbinnen strategische positie nemen als landelijke gemeente met een sterke leisuresector • Groei van Brainport Eindhoven levert kansen in Hilvarenbeek op: keuzes maken waar Hilvarenbeek op in wil zetten (wonen, werken, specifieke werkmilieus, arbeidsmarkt, ..) • Meer benutten samenwerking met regionale partners zoals HvB, SRBT, VisitBrabant, Midpoint, Prov. NB, Huis van Brabantse Kempen • Woningen voor starters ontwikkelen, zodat jongeren beter gebonden worden aan Hilvarenbeek • Verbinding met onderwijs- en opleidingsmogelijkheden in de regio versterken • Ontwikkeling van aan R&T gerelateerde bedrijvigheid • Betere organisatie van ondernemers, o.a.

via Ondernemend Hilvarenbeek • Verduurzaming van de economie vergroot de leefbaarheid en kan ook verdienmodellen opleveren voor ondernemers Werklocaties • Uitbreiding, kwalitatieve verbetering en meer doorstroming op de bedrijventerreinen kunnen bijdragen aan kwaliteit economie Hilvarenbeek • Intensiveren van de ruimte op bestaande bedrijventerreinen, in lijn met regionale inzet • VAB’s herbestemmen met oog voor (ruimtelijke) kwaliteit, duurzaamheid en economische vitaliteit van het landelijke gebied Retail & vitaliteit centra • Groei van het aantal inwoners zorgt voor draagvlak voor het voorzieningenniveau Recreatie & toerisme • Groei van bijzonder R&T aanbod zoals de Beekse Bergen • Verdere versterking naamsbekendheid van de R&T sector, met Beekse Bergen als trekker • Hilvarenbeek onderdeel van de Brabantse Kempen, waar nog ruimte is voor groei van toeristisch aanbod voor gezinnen

Bedreigingen Economisch klimaat en werkgelegenheid • Trek naar de stad van hoger opgeleiden die uit Hilvarenbeek komen, er is enige ‘braindrain’ • Grote steden (Tilburg, Breda, Eindhoven) hebben veel agglomeratiekracht (aantrekkende werking economische functies); leidt in sommige sectoren tot minder kansen in Hilvarenbeek • Bereikbaarheid is matig (geen directe aansluiting op autosnelwegen en toenemende verkeersdruk op hoofdwegen, bijvoorbeeld tijdens evenementen) en kan mogelijkheden voor toekomstige economische ontwikkeling beperken • Krappe arbeidsmarkt voor dienstverlenging, ICT, techniek en agrarische beroepen. Vergrijzing verergert deze situatie in de toekomst. • Krappe markt voor bedrijventerreinen, te weinig doorstroming Werklocaties • Netcongestie zorgt ervoor dat nieuwe bedrijven niet op het stroomnet aangesloten kunnen worden en zit verduurzaming (en groei) van bestaande bedrijven in de weg Retail & vitaliteit centra • Retailontwikkelingen (o.a. online shopping, toenemende concurrentie) kunnen het perspectief voor retail in de dorpscentra in de gemeente onder druk zetten.

Hierdoor kan de leefbaarheid afnemen Recreatie & toerisme • De sector leunt sterk op de aanwezigheid van de Beekse Bergen en een aantal grote evenementen en is hierdoor kwetsbaar in economisch mindere tijden • Regionale verstedelijking en groei inwoners in Hart van Brabant en in Brainport Eindhoven kunnen draagkracht van recreatiegebieden in Hilvarenbeek onder druk zetten

18

2.10 Conclusie Economische Analyse Hilvarenbeek en opmaat naar Position Paper De belangrijkste conclusies die we trekken uit het onderzoek naar de economie van Hilvarenbeek, zijn als volgt: • Hilvarenbeek ontwikkelt zich economisch goed. De werkgelegenheid en het aantal bedrijven stijgen allebei langjarig. Ook stijgt het aantal ZZP’ers; dit past bij een flexibiliserende arbeidsmarkt, maar is een positief teken. Het zegt iets over de kansen die mensen zien om voor zichzelf te beginnen en dat er dus positief tegen het ondernemerschap aangekeken wordt. Tegelijkertijd moet hier ook voorzichtig mee omgegaan worden: het kan ook betekenen dat rechten van medewerkers verminderen en het perspectief op vaste banen afneemt (maar die signalen heeft de gemeente niet). • De kwaliteit van leven is over het algemeen goed in Hilvarenbeek. Dat blijkt ook uit de brede welvaartsmonitor; op vlak van arbeidsparticipatie, opleidingsniveau, besteedbaar inkomen en vermogen van huishoudens scoort Hilvarenbeek goed. Ook scoort Hilvarenbeek goed op vlak van natuurlijk kapitaal, waarbij bijvoorbeeld duurzaamheidsaspecten, natuur en bosgebieden per inwoner en het percentage bebouwd gebied in de gemeente worden meegenomen. • Hilvarenbeek wordt gekenmerkt door een grote toeristische en recreatieve sector.

Ook heeft Hilvarenbeek een relatief sterk eigen merk en imago, voor de bescheiden omvang van de gemeente. De recreatieve en toeristische sector biedt op verschillende plekken in de gemeente (zie ToeristischRecreatieve Beleidslijn Hilvarenbeek) nog kansen voor ondernemers. Safaripark Beekse Bergen is een belangrijke trekker van bezoekers, maar combinatiebezoek blijkt nog lastig realiseerbaar. Ook is de sector relatief kwetsbaar in economisch mindere tijden, is ook tijdens de coronacrisis gebleken. • De landbouwsector bepaalt ook in grote mate het karakter van de gemeente. Als landelijke gemeente wordt een groot deel van het buitengebied benut voor productie van voedsel. Het is belangrijk dat agrariërs in de gemeente op een goede manier hun bedrijf kunnen runnen, passend bij de regels die provincie en Rijk daarvoor opstellen. • Hilvarenbeek heeft een bijzonder lage werkloosheid. De werkloosheid is met 2,6% buitengewoon laag (zelfs lager dan frictiewerkloosheid) en de arbeidsparticipatie is hoger dan Noord-Brabant en Nederland. Dit wijst op een actieve beroepsbevolking en relatief hoge arbeidsparticipatie, wat goed is voor de lokale economie. • De arbeidsmarkt is krap, met name in de horeca, ICT, techniek en agrarische beroepen. Dit beeld komt overeen met de regio en is niet verrassend. • Hilvarenbeek vergrijst wel; de demografische druk stijgt.

Er is een sterke toename van de ouderenpopulatie en een afname van het aantal jongeren. Dit kan wel negatief zijn voor de toekomstige arbeidsmarkt. • Netcongestie beperkt economische groei; nieuwe bedrijven kunnen niet worden aangesloten op het elektriciteitsnet. Dit vormt een beperking in de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen, maar ook voor de verduurzaming van bestaande bedrijven. • Er is weinig ruimte meer uitgeefbaar op de bedrijventerreinen, bedrijven zitten ‘op slot’ en daardoor is er te weinig doorstroming. Dit belemmert verdere economische ontwikkeling van andere bedrijven ook, omdat start-ups geen bedrijfsruimte hebben om te kunnen doorgroeien tot scale-up. Dit vraagt extra aandacht. • Hilvarenbeek heeft enige last van 'braindrain' (hoger opgeleiden die wegtrekken uit landelijke gebieden naar steden toe), maar wel in de mate die normaal is voor landelijke gemeenten. Wat wel positief is, is dat er in Tilburg hogere onderwijsfaciliteiten gevestigd zijn; Hilvarenbekenaren kunnen dus wel op een goede onderwijsinstelling studeren, en nog steeds in Hilvarenbeek blijven wonen. • De werkgelegenheid groeit in Hilvarenbeek naar verwachting met zo’n 400 banen tot 2040 (beleidsarm, op basis van de huidige werkgelegenheidsgraad en demografische ontwikkelingen).

Als er in Hilvarenbeek voor die tijd nieuwe werklocaties ontwikkeld worden, of ondernemers weten meer mensen aan zich te binden (bijvoorbeeld arbeidsmigranten) kan een hogere werkgelegenheidsgroei plaatsvinden.

19

3 Position Paper: aanknopingspunten vervolg In dit position paper worden de aanknopingspunten voor het nieuwe EAP beschreven. Deze komen onder andere uit de analyse, uit gesprekken met de gemeente Hilvarenbeek (ambtelijk en bestuurlijk) en vanuit de evaluatie van het voorgaande EAP met Ondernemend Hilvarenbeek. Samen gezond groeien Het nieuwe EAP moet bijdragen aan de uitvoering van de kernvisie en ambitie uit de Omgevingsvisie van Hilvarenbeek: ‘Samen gezond groeien’. Dit is de door de gemeenteraad van Hilvarenbeek vastgestelde basis waar het nieuwe EAP aan moet voldoen. De twaalf centrale ambities (zie figuur 1 in hoofdstuk 1) hebben ook raakvlakken met economisch beleid en economie in brede zin. We lichten er in het kader van het nieuwe EAP een paar uit: • Naar een duurzame economie met lage belasting van het milieu: we streven naar verduurzaming van de economie en proberen bedrijven hierbij te helpen en te ondersteunen. Ook zetten we ons als gemeente in regionaal verband en met verschillende organisaties in om de verduurzaming van de economie mogelijk te maken, bijvoorbeeld bij het aanpakken van netcongestie. De innovatiekracht in de regio, die zich laat samenvatten als verstand van mens én techniek (‘Human Centered Innovation’) willen we benutten en aan het lokale bedrijfsleven verbinden, om de economie duurzamer, grondstoffenefficiënter en productiever te maken.

Het groene karakter van onze gemeente is belangrijk; daarom moet er een goede balans gevonden worden tussen het groene karakter van de gemeente enerzijds en economische ontwikkeling anderzijds. • Natuurinclusieve agrarische sector: de agrarische sector stijgt qua werkgelegenheid, tegen de landelijke trends in (met enige nuance4). Ook lijkt de agrarische sector qua karakter te verduurzamen (minder veeteelt, meer diensten en teelt van voedergewassen). We streven naar een economisch vitale agrarische sector, die meer en meer natuurinclusief wordt. Wat dat betekent en hoe we daar in Hilvarenbeek een bijdrage aan willen leveren, krijgt in het EAP meer aandacht. Een belangrijk aandachtspunt voor de landbouwsector en het buitengebied is dat het toevoegen van extra recreatieve functies in het buitengebied kan gaan botsen met de bedrijfsvoering van vitale landbouwbedrijven. Maatwerk is hier dus geboden en krijgt ook in het EAP meer aandacht. • Meer recreatie en toerisme: er wordt gestreefd naar kwalitatieve groei van de toeristisch-recreatieve sector, waarbij de mooie bedrijven die we op dit vlak al rijk zijn kunnen groeien. De toeristen en recreanten in de gemeente zorgen voor een hoog voorzieningenniveau in Hilvarenbeek en Diessen, en zorgen dus ook voor leefbaarheid voor de lokale bewoners en inkomsten voor de gemeente, waar inwoners dus ook van profiteren.

Er liggen in de gemeente verschillende groeikansen. Op dit vlak sluiten we aan bij de toeristisch-recreatieve beleidslijn van Hilvarenbeek en de verschillende ontwikkelperspectieven die er per locatie in de gemeente geschetst worden. Wel is het van belang om goed te kijken of er voldoende vraag is naar extra verblijfsaccommodaties in het buitengebied van Hilvarenbeek (en omgeving). Ook regionaal zijn er grote kansen; immers groeien zowel Hart van Brabant als de Brainportregio sterk in banen en inwoners. Dit vergroot de vraag naar recreatieve voorzieningen en biedt groeikansen. Dit maakt ook dat een vitale leisuresector van strategisch regionaal belang is. Het is van belang dat Hilvarenbeek hierbinnen de eigen positie helder heeft, en daarbij ook het lokale draagvlak en de draagkracht voor leisure in de gemeente in de gaten te houden. Hier wordt ook in het EAP nadere aandacht aan besteed.

4

De toename in de sector wordt voornamelijk gedreven door de uitbreiding van diensten in de agrarische sector. Deze groei is wel enigszins vertekend door de vestiging van een relatief groot bedrijf (ongeveer 40 arbeidsplaatsen) in Hilvarenbeek in 2015.

20

• Ruimte voor bedrijven: wordt hieronder als apart punt toegelicht, en krijgt ook aandacht in de Omgevingsvisie van Hilvarenbeek. Krachten van Hilvarenbeek benutten; Brede Welvaart versterken Het EAP moet de krachten van Hilvarenbeek benutten. Dat zijn onder andere de sterke sociale cohesie, hoge arbeidsdeelname (en lage werkloosheid) en betrokkenheid van het lokaal gewortelde bedrijfsleven en de mooie (familie)bedrijven die de gemeente rijk is. Ook zorgt het natuurlijk kapitaal en verschillende dagattracties zoals de Beekse Bergen en grootschalige evenementen aldaar voor een toestroom van recreanten en toeristen naar de verblijfsaccommodaties van de gemeente. Het sterke recreatie en toerismeprofiel heeft de gemeente hier (deels) ook aan te danken. Van de lokale kracht gaan we uit; deze willen we beter benutten. Samen met het lokale bedrijfsleven, vertegenwoordigd door Ondernemend Hilvarenbeek, gaan we aan de slag om in het EAP hier meer richting aan te geven, en richtinggevende keuzes te maken over de toekomst. Ruimte voor werken: markt is te krap, ruimte voor lokaal mkb is nodig & kwalitatieve opgaven Bedrijven zijn gehecht aan Hilvarenbeek. Er zijn veel mooie MKB-(familie)bedrijven, die ook een maatschappelijke bijdrage leveren, zoals sponsoring van (sport)verenigingen en lokale activiteiten.

Op vlak van ruimte voor werken zijn er een aantal knelpunten die aandacht vragen in het EAP: • Er wordt gestreefd naar het bieden van kwantitatief voldoende en kwalitatief goede ruimte voor werken, voor Hilvarenbeekse bedrijven. Momenteel is er in Hilvarenbeek te weinig ruimte voor het laten groeien van de lokale ondernemers en dat kan de vitaliteit en groei van de lokale economie beperken. Daarom is er een wens om de bedrijventerreinen uit te breiden, binnen de segmenten waar vraag naar is vanuit de lokale MKB-bedrijvigheid. Het is zaak om op dit thema voortgang te realiseren om zo ook de ondernemers in deze gebieden te faciliteren, en bij de bedrijventerrein Mierbeek en Slibbroek door te pakken met bestaande plannen. De ondernemers kunnen ook betrokken worden bij de uitwerking van de planvorming. Voor de locatie Mierbeek-Noord leven bij ondernemers verschillende ideeën rondom de uitbreiding van het terrein maar ook over het verbeteren van de doorstroming van verkeer nabij Mierbeek, de nieuwe woonwijk in Hilvarenbeek Zuid (Gelderakkers 2) en het centrum van Hilvarenbeek. Het is van belang om de ontwikkeling van extra planaanbod voor bedrijventerreinen regionaal af te stemmen, en daarbij ook oog te hebben voor de kwaliteit van de bedrijventerreinen (in lijn met het afsprakenkader Hart van Brabant dat in ontwikkeling is).

• Naast uitbreiding liggen er ook kansen om bedrijventerreinen (en ruimte in het algemeen) intensiever te benutten. Dit is een uitdagende opgave, en intensivering gaat zeker niet vanzelf. Alleen door regionale inzet, afspraken en een passend instrumentarium kan intensivering van bestaande terreinen echt slagen. Ook voldoende schuifruime is hierbij van belang. • Het uitbreiden van bedrijfsruimte moet ervoor zorgen dat de doorstroming op de bedrijfsvastgoedmarkt op gang komt, zodat startende (en het groeiende aantal ZZP) ondernemers ook passende bedrijfsruimten kunnen vinden, en kansen zien om het bedrijf in Hilvarenbeek te laten groeien. Dat de huidige bedrijfsvastgoedmarkt min of meer op slot zit, is niet goed voor het ondernemerschap in de gemeente. Het is momenteel voor start-ups moeilijk om bedrijfsruimte te vinden en op de bedrijfsvastgoedmarkt te kunnen doorstromen naar scale-up. • Ruimte bieden voor bedrijven kan samengaan met lage belasting van het milieu, maar betekent wel iets voor welke bedrijfstypen en sectoren wél passend zijn Hilvarenbeek, en welke bedrijven beter passen elders in de regio (neem bijvoorbeeld grootschalige logistiek). Daar gaat in het EAP meer aandacht naar uit. • Er zijn ook kwalitatieve opgaven (betere inrichting, doorontwikkeling, profilering en verduurzaming) op de bedrijventerreinen.

Zo zitten er op bedrijventerreinen functies gevestigd die hier eigenlijk niet horen (denk daarbij aan detailhandel). Ook zijn er kansen om bedrijventerreinen te verduurzamen, te vergroenen en beter in te richten. De keuzes die de gemeente op dit vlak de komende jaren gaat maken, worden samen met ondernemers onderzocht en in het EAP gemaakt. Het huidige traject in de regio Hart van Brabant (afsprakenkader bedrijventerreinen) levert hier ook inzichten voor aan. 21

Ook is er nader onderzoek nodig naar de toekomst van de bedrijventerreinen van Hilvarenbeek in de komende jaren. • Vrijkomende agrarische bebouwing kan ervoor zorgen dat er meersoortige bedrijvigheid naar het buitengebied komt. Dit kan (in kleine mate) voor ontlasting van de bedrijfsvastgoedmarkt zorgen. Ook kan het bijdragen aan de dynamiek en economische vitaliteit in het buitengebied. In de Omgevingsvisie geeft Hilvarenbeek ook aan verschillende soorten bedrijvigheid in het buitengebied te gaan toestaan, passend bij de plek waar het specifiek om gaat. Wat wel en niet toegestaan wordt kan meer aandacht krijgen in het EAP. Een belangrijk aandachtpunt vanuit de ondernemers is dat te veel bedrijfsactiviteiten in het buitengebied ten koste kan gaan van de voorzieningen in de centra van Hilvarenbeek en Diessen; maatwerk is ook hier geboden. Vitaliteit centra en winkelgebieden aandacht geven Een aantrekkelijk centrum, met aansprekende detailhandel en voldoende voorzieningen vormt het visitekaartje van iedere gemeente. De centrumgebieden van Hilvarenbeek en Diessen zijn aansprekende plekken, waar mensen graag komen, plezierig werken, goed kunnen ondernemen en ook graag wonen. Het zijn plekken met verschillende functies waartussen een goede en gezonde balans moet zijn. In het EAP zal ook aandacht zijn voor de vitaliteit van de centra van Hilvarenbeek en Diessen.

Hierbij wordt aangehaakt bij de Centrumvisie Hilvarenbeek 2040 die in grote lijnen nog actueel is. Op dit vlak heeft Hilvarenbeek ook stappen gezet, die benoemd worden in het EAP. Zo heeft de leegstand (2,9%, 2024) zich positief ontwikkeld, met name door transformatie. Tegelijkertijd verdient dit thema doorlopend aandacht, omdat de centra van kleine landelijke gemeenten in de toekomst qua voorzieningenniveau steeds verder onder druk kunnen komen te staan. In Hilvarenbeek is dit ook het geval; de winkelvloeroppervlakte neemt langjarig af. Regionale samenwerking en afstemming De economie stopt niet bij de gemeentegrens. Als gemeente met een bescheiden omvang heeft Hilvarenbeek maar beperkt invloed op de ontwikkeling van de economie. Daarom werken we veelvuldig samen met de regio. In het EAP schenken we aandacht aan de rol van samenwerking bij economische stimulering. Op sommige thema’s heeft de gemeente namelijk een directe lokale invloed (bijvoorbeeld de bedrijventerreinenmarkt) en op andere thema’s is regionale samenwerking (bijvoorbeeld innovatie, arbeidsmarkt en regionale- en OV-bereikbaarheid) noodzakelijk. De kernpunten van de regio Hart van Brabant op economische vlak zijn leisure, maakindustrie en grootschalige logistiek. Hiervan passen leisure en (sommige) maakindustrie in Hilvarenbeek wel. Grootschalige logistiek past niet bij Hilvarenbeek.

Tot slot is het, gezien de ligging van Hilvarenbeek, ook van belang om oog te hebben voor de sterke economische ontwikkeling van de Brainportregio, de kansen die dit voor Hilvarenbeek oplevert, en eventuele nieuwe vraagstukken die hierdoor ontstaan. Realistische plannen, vaststelling door de gemeenteraad, beschikbaarheid van middelen In het vorige EAP (2020-2023) zijn mooie plannen en ideeën opgenomen. Echter zijn niet alle plannen uitgevoerd. Uit de evaluatie en gesprekken met ondernemers blijkt dat hier enige onvrede over bestaat. Het is belangrijk om het volgende EAP door de gemeenteraad te laten vaststellen, waarbij ook financiële middelen beschikbaar worden gesteld (en die afweging is natuurlijk aan de gemeenteraad). Dan kan er ook geïnvesteerd worden in acties die opgenomen zijn in het EAP. De ondernemers wijzen erop dat er veel ideeën en acties worden benoemd in het EAP, maar dat het van belang is om duidelijke, realistische keuzes te maken: niet alles kan, prioriteren is noodzakelijk. ‘Less is more’ is hier het adagium. Het is voor het volgende EAP belangrijk om dit leidend te laten zijn en hierover met de ondernemers uit de gemeente in gesprek te blijven.

22

4 Bijlage documenten In dit hoofdstuk zijn als achtergrond informatie, een aantal relevante passages uit de omgevingsvisie van Hilvarenbeek opgenomen

23

24

25

26

27

28