14 Gebiedsvisie Molenstraat en omgeving (3 gebiedsvisie)

Groen Blauw Raamwerk Gebiedsvisie Molenstraat, Hilvarenbeek definitieve versie

2

Inhoud 1. Inleiding

2

Bijlagen

2. Ruimtelijke kwaliteit in gebiedsontwikkelingsprocessen

4

3. Kadernota gebiedsvisie Molenstraat e.o.

6

4. Uitgangspunten Groen Blauw Raamwerk • Bestaande structuren handhaven • Zichten op de molen en de Beekse Toren • Betekenis van de molen • Lange lijnen met eigen signatuur • Ambitie dorpsrand

8

Historie van de molen Het beeldverhaal van het molenlandschap Zicht op kerktoren rondom Hilvarenbeek Dorpsranden van Hilvarenbeek Dorpsranden op de projectlocatie

5. Groen Blauw raamwerk = openbaar

14

6. Elementen binnen Groen Blauw raamwerk • Molenstraat met kerkepad • Bloemenlaantje • Boomweide verlengde Antoon Coolenlaan • Rond Laag Spul • Pad door veld • Overige paden

16

7. Ecologisch netwerk

22

8. Netwerk van groene routes 9. Gebruiksfuncties binnen Groen Blauw Raamwerk • Groene functies • Energieopwek en opslag • Ontwikkelingszones: twee varianten

24

10. Naar een integrale gebiedsontwikkeling

34

25

32 33

Colofon

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

1

1. Inleiding

2

Voor u ligt de rapportage Gebiedsvisie Molenstraat e.o. in concept. Deze rapportage is gebaseerd op de Kadernota gebiedsvisie Molenstraat e.o. Hilvarenbeek. Planproces De planontwikkeling is in stappen in een dialoog met de bewoners en belanghebbenden ontwikkeld. We hebben met elkaar door het gebied gewandeld, we hebben in twee ateliers gevarieerde modellen in het gebied met elkaar besproken en bediscussieerd. De laatste bijeenkomst bestond uit een terugkoppeling en aanscherping van het Groen Blauwe Raamwerk. Projectbegrenzing We zijn uitgegaan van de projectlocatie vastgelegd in de gebiedsvisie. Deze wordt begrensd ten westen door de Gelderstraat/ Esbeekseweg, ten oosten van de wijk Molenakkers, ten zuiden door de Kromstraat en de vijfhoek en ten noorden door de achtertuinen van de woningen aan de Johanna van Brabantlaan. Soms doen we uitspraken over deze grenzen, maar alleen omdat het om een duidelijke ruimtelijk eenheid gaat die deel is het projectgebied ligt.

Leeswijzer Uitgangspunt van deze gebiedsvisie is het creëren van ruimtelijk kwaliteit. Dit veel omvattende begrip is in hoofdstuk 2 gedefinieerd. Een gebiedsvisie met ruimtelijk kwaliteit omvat een gelaagd verhaal van beleving, van herkomst, van gebruikswaarde en toekomstwaarde. In hoofdstukken 4,5 en 6 wordt het Groen Blauwe Raamwerk van concept tot detail beschreven. Maar dan zijn we er nog niet. Eén gebiedsvisie krijgt pas vorm door een gebiedsontwikkelingsproces, in ontwikkeling, in de aanleg tot en met een duurzaam beheerplan. Hier komen we in hoofdstuk 10 op terug. Het opstarten van een gebiedsontwikkelingsproces is belangrijk om te voldoen aan een van de kaders in de Kadernota: ”Zorg voor een eerlijke verdeling van kosten en opbrengsten”. Door de strategie van collectieve voorzieningen en collectief vruchtgebruik kan dit gebied als een ontwikkelingslocatie gezien worden. We hebben om die reden ook in ruimtelijke zin, in de groene en rode componenten ook direct aan elkaar gekoppeld in dit raamwerk (zie hoofdstuk 9). Het projectgebied kent vele verhalen. In de bijlage bundelen we een aantal bijzondere aspecten van de locatie. We hopen met deze gebiedsvisie in concept dat dit gebied zich kan ontwikkelen tot een van de mooiste dorpsranden van Hilvarenbeek waar het goed toeven is en waar het mooi wonen is. We wensen u veel leesplezier Esther Kruit en Mariëlle Kok

Groen Blauw Raamwerk met aansluitingen op de omgeving

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

3

2. Ruimtelijke kwaliteit in gebiedsontwikkelingsprocessen Gevraagd wordt een gebiedsvisie met ruimtelijke kwaliteit. Wat is ruimtelijke kwaliteit? Ruimtelijke kwaliteit bestaat uit 4 onderdelen: Herkomstwaarde = landschap van verhalen Belevingswaarde = identiteit en signatuur van de locatie Gebruikswaarde = wat kan je ermee Toekomstwaarde = flexibiliteit in functies, duurzaam in de toekomst De Provincie Noord Brabant hanteert de volgende definities. Herkomstwaarde Herkomstwaarde gaat onder andere over verbondenheid, eigenheid en herkenbaarheid, cultuurhistorische verscheidenheid en leesbaarheid van de omgeving in tijd en ruimte. Dat wil zeggen cultuurhistorische aspecten als de molen, het molenensemble, de vijfsprong, het buurtschap Laag Spul en historische (zand)paden, historische beplantingselementen en de industriële geschiedenis van Hilvarenbeek in de ELDEE fabriek, de zandwinning. Het gebied kent vele verhalen. Belevingswaarde Voorbeelden van belevingswaarde zijn uitstraling en aantrekkelijkheid, de schoonheid van de omgeving en een omgeving met contrasten, diversiteit, rust en ruimte. Het dorp ligt tegen dit gebied aan. Hier kan nog een zeer gevarieerde dorpsrand ontwikkeld worden, die niet bestaat uit alleen achterkanten en harde wanden.

Gebruikswaarde Gebruikswaarde heeft onder andere betrekking op een goede bereikbaarheid en toegankelijkheid en functionaliteit van locaties, effectiviteit en productiviteit, externe veiligheid, een schoon milieu, gezondheid en een goede waterhuishouding. Toekomstwaarde Bij toekomstwaarde gaat het bijvoorbeeld om stabiliteit en flexibiliteit, duurzaamheid, draagvlak voor een betekenisvolle toekomst, erfgoed, rekening houden met ecologische voorraden en duurzame ecosystemen. Eén duurzame inrichting zorgt ook voor betekenis, waarmee de toekomst van zo’n gebied ook gegarandeerd wordt.

4

Groen Blauw Raamwerk Deze landschapsvisie met ruimtelijke kwaliteit vertalen we naar een gelaagd raamwerk, bestaande uit groenstructuren, lange lijnen, zonering, cultuurhistorische lijnen,- ensembles (als molen met molenbiotoop) en elementen (bijv. solitaire bomen, steilranden), uitzichten en zichtlijnen, en een beeldtaal per deelgebied. Het natuurnetwerk, energienetwerk, recreatief netwerk zijn onderdeel van de gelaagde opbouw. We noemen dit het Groen Blauwe Raamwerk. Om het begrip Raamwerk te verduidelijken maken wij gebruik van de metafoor ‘boekenkast met de boeken’. De kast biedt de stabiele ruggengraat, de boeken kunnen variëren door de tijd en wisselen van inhoud en kleur zonder de boekenkast te beschadigen. Op deze manier creëren we een raamwerk voor de toekomst, waar ontwikkelingen in de toekomst mogelijk blijven. De Boekenkast en de boeken als metafoor van het raamwerk en de vlakken

Duurzame gebiedsontwikkeling Eén duurzame gebiedsontwikkeling bestaat niet alleen uit het ontwerpen van een groen blauw raamwerk. Het is een proces waarbij aan twee essentiële facetten ook tegemoet moet komen: Maatschappelijk draagvlak: Dit participatieproces zijn we gestart met een de wandeling, de dialogen, de ateliers en dit rapport. Het is een van de eerste stappen in een langer proces van gebiedsontwikkeling op deze locatie. Dit participatieproces is vastgelegd in aparte (bijgevoegde) documenten. Financieel economische haalbaarheid De financieel economische haalbaarheid is net zo belangrijk, waarbij het gemeenschappelijk belang tussen alle partijen centraal gesteld wordt. De lokale waardevermeerdering wordt benut.

De drie elementen van een gebiedsontwikkeling

Het groen blauw raamwerk wordt straks bekostigd vanuit woningbouw door strategie van collectieve voorzieningen en collectief vruchtgebruik (waterberging, luchtkwaliteit, gezondheid, sociale cohesie en energieopwek) en door slim subsidiestromen in het kader van recreatie, gezondheid, biodiversiteit, milieu en groen te stapelen. Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

5

3. Kadernota gebiedsvisie Molenstraat e.o.

De kadernota

6

Het Molenkwartier op de kadernota

Dorpsrand Molenstraat op de kadernota

In de Kadernota gebiedsvisie Molenstraat e.o. Hilvarenbeek, maart 2022 zijn een zestal harde randvoorwaarden gedefinieerd voor deze gebiedsontwikkeling:

• De bestaande bebouwingskorrel aan de Geldersstraat voorzetten. De woningbouw in een lossere bebouwingskorrel die zicht oriënteert op de Gelderstraat.

• Het saneren van de aanwezige bedrijfsbebouwing aan de Geldersstraat, de kippenstallen aan de achterzijde van de Johanna van Brabantlaan en de bedrijfsbebouwing rondom de molenromp.

De harde kaders zijn allen in het ruimtelijk raamwerk opgenomen en zowel ruimtelijke zin, in vormgeving als in functie versterkt. Ook wordt aandacht geschonken aan het financiële kader.

Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: Deze elementen kunnen verwijderd worden door het plannen van andere functies ter plaatse of door in een gebiedsontwikkelingproces samen op te pakken.

• Zorg voor een eerlijke verdeling van kosten en opbrengsten.

• De bedrijfslocaties herbestemmen met woningbouw met een programma in de lijn van de Woonvisie. • De oorspronkelijke karakteristiek van de cultuurhistorische akker behouden en versterken in haar verschijningsvorm. De vorm van de akker, de samenhang met de aangrenzende onverharde paden en de ensemblewerking met de molen zijn hierbij uitgangspunt. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: Zie hoofdstuk 4 • De onverharde paden en haar karakteristiek behouden: onverhard, vrij liggend in het landschap en niet inzetten voor ontsluiting van de woningen. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: De ontsluiting van de nieuwe woningen geschiedt vanaf de Gelderstraat en de Johanna van Brabantlaan/Doctor P.C. de Brouwerlaan. • Het ontwikkelen van een nieuw dorpsrand aan de noordzijde als overgang van het dorp naar het landschap. Lage bebouwing in een groene setting. Aansluiting op de lage bebouwingshoogte van de wijk Molenakker en Laag Spul. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: Vastleggen van de groene setting en betekenis geven aan deze groene setting.

Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: Dit lossen we in dit ruimtelijk raamwerk niet op, maar we geven aan dat het een integrale gebiedsontwikkeling is. De groene component in het plan geeft immers een mooie omgeving, levert ruimte voor een duurzaam watersysteem, geeft luchtkwaliteit, gezondheid, sociale cohesie, en daardoor lokale waardevermeerdering aan de rode componenten. Er zijn zelfs mogelijkheden om de groene ruimte voor de woningbouw te gebruiken als energiebuffer en warmtenet, waardoor een woonwijk ontstaat die volledig gasloos kan zijn. De zachte kaders gelden als vragen, die we met deze rapportage zullen beantwoorden.

• Onderzoek of bestaande hoogteverschillen ingezet en benut kunnen worden als ontwerpmotief voor de gebiedstransformatie. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: We hebben de bebouwingslocaties op de hogere delen gesitueerde en de lagere delen in het gebied gebruikt voor infiltratielaagtes. Zo hebben we een duurzaam watersysteem meteen onderdeel laten zijn van het Groen Blauwe Raamwerk. • Houd rekening met het kleinschalige van het buurtschap Laag Spul en onderzoek hoe nieuwe woonbebouwing hierop kan aansluiten. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: We stellen voor om dit buurtschap in te passen in kleine landschapselementen, waardoor afstand gecreëerd wordt tot de nieuwe ontwikkelingen. De bedrijfslocatie binnen Laag Spul kan gesaneerd worden door het toevoegen van woningbouw passend in het agrarische karakter van het buurtschap, in. Aanvullende kader: • Het ELDEE-gebouw is een belangrijk te handhaven gebouw, vanwege de industriële geschiedenis van Hilvarenbeek. Onderzoek naar behoud en hergebruik, wordt meegenomen in het gebiedsproces.

• De romp van de molen vrijlaten staan in het landschap en onderzoeken of er meer betekenis kan worden gegeven als onderdeel van een bebouwingsensemble (erf, hof). Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: Daartoe hebben we een onderzoek naar werkende molens en molenomgevingen gedaan (zie bijgevoegde rapportage). • Streef naar behoud en inpassing van de karakteristieke boom- en boomgroepen. Uitgangspunt Groen Blauw Raamwerk: In het groen blauwe raamwerk zijn juist alle bomen zeer essentieel voor de beeldkwaliteit en voor de cultuurhistorische en ecologische betekenis. Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

7

4. Uitgangspunten Groen Blauw Raamwerk Op basis van de kadernota, de wandelingen en de analyse van het gebied kunnen we een aantal keuzes maken voor de opbouw van het Raamwerk. Bestaande structuren handhaven Allereerst willen we de bestaande structuren, van de routes, de beplantingen en bijzondere gebouwen die een verhaal van de plek vertellen handhaven. De projectlocatie kent een middeleeuws padennetwerk, wat op historische kaarten heel goed zichtbaar is. De oorspronkelijke zessprong is nu een vijfsprong waarvan de weg Laag Spul uit de tweede helft van de 20ste eeuw stamt en twee van de historische paden naar de erven combineert. De vijfsprong De kwaliteit van de vijfsprong zit niet alleen in de herkenbaarheid van de structuren, maar ook in de afstand van de omringende bebouwing. De vijfsprong ligt nog voldoende vrij in het veld. Er is altijd met een zeker respect tot deze vijfsprong ontwikkeld, namelijk met een afstand van 35m.

Belangrijke landschapselementen; de Beemd, Vijfsprong en buurtschap ‘Laag Spul’ uit Stedenbouwkundig-landschappelijke analyse Heemkundekring

Zandpad Het zandpad van de Molenstraat ligt nog steeds op dezelfde locatie. In de 20ste eeuw is hier aan de oostkant een klinkerstrook toegevoegd. Tijdens de wandeling werd verteld dat Janus van Gestel, een van de boeren uit Laag Spul voor zijn echtgenote, Bertha van Bruin en voor zijn dochter een smal klinkerpad heeft aangelegd zodat ze schoon en zonder modder konden fietsen naar de kerk. Dit privé kerkpad is nog steeds aanwezig in de oostrand van het profiel van het zandpad. (Mededeling Ed Smulders). Bloemenstraatje Het Bloemenstraatje ligt op de kaarten steeds iets anders. Het paadje is in 1850 aan de oostzijde met een rij bomen beplant (1850) en vanaf 1890 met een dicht houtwal aan beide zijden (vanaf 1890). In 1950 is de beplanting weer verdwenen. Bij de ontwikkeling van de woningbouw op de Molenakker wordt het pad weer afgeplant. 1900

8

1950

Driehoekige ruimte, de molenbeemd Typerende voor de zandgronden is het ontstaan van driehoekige ruimtes tussen de paden. Op deze locatie kwamen meerdere paden samen en ontstonden er ook meerdere driehoekige ruimtes. De grootste ruimte is gehandhaafd als de molenbeemd. Deze akker werd voor de aanleg van de Geldersstraat ontzand, en om die reden ligt de akker nu ook veel lager dan zijn omgeving. Molenerf De omgeving van de molen bestaat vanaf 1890 ook uit een erf in de vorm van een driehoek. De molen staat in de noordwestelijke hoek, met de poort gericht naar het verlengde van de Molenstraat richting centrum van Hilvarenbeek. Het erf is noodzakelijk voor opslag en het keren van de wagens. Naast de molen zijn een aantal andere gebouwen cruciaal voor dit gebied, de boerderijensembles in Laag Spul en de ELDEE fabriek. Buurtschap Laag Spul Buurtschap Laag Spul is als bebouwingsconcentratie nog steeds goed herkenbaar in de stedenbouwkundiglandschappelijke structuur. Het bestaat uit een losse korrel van bebouwing langs de Kromstraat. De bebouwing staat niet in altijd in een rooilijn evenwijdig een weg. De organische groei brengt interessante overhoeken en bijzondere boomgroepen in het straatbeeld. Het onderscheid tussen hoofd- en bijgebouwen is niet altijd aanwezig.

Vrije ruimte rond vijfsprong

Bestaande structuren handhaven

De rand van het buurtschap heeft veel kwaliteiten als overgang van erf naar buitengebied in zich, maar dit kan versterkt worden door extra landschapselementen als boomgaard, solitaire kavelbomen, en haagstructuren rondom het buurtschap toe te voegen. Het gaat niet om het afplanten maar juist om een afgewogen compositie tussen bebouwing en groen.

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

9

De Eldee fabriek De historie van deze industriële ontwikkeling binnen het dorp Hilvarenbeek zal nader onderzocht moeten worden, in combinatie met het verhaal van de tramlijn TilburgPoppel (1907-1935). Het bedrijfsgebouw was onderdeel van het bedrijf Eldee (stalenramen en deurenfabriek van van Loon en van Dooren), die zich in dit gebouw in 1956 vestigde. Het gebouw was een verbouwde machineloods, die ongeveer 1941 gebouwd (mail van Ton de Jong e.a.). Belangrijke lagen in het raamwerk; • Bestaande structuren handhaven • Vrije ruimte rond vijfsprong Zichten op de molen en de Beekse Toren Zichten op de molen zijn essentieel voor het beleven van de ruimte als geheel. In het raamwerk willen we de zichten vanaf de Gelderstraat, vanaf de vijfsproneg en ook vanaf de Johanna van Brabantlaan vastleggen en dus open houden.

Laag Spul, Kromstraat

Karakteristiek van Hilvarenbeek is het zicht op de Beekse Toren vanaf alle invalswegen naar het centrum toe. We hebben dit bijzondere ruimtelijk feit geïnventariseerd. De inwoners van Hilvarenbeek zijn hier ook zeer trots op. Belangrijke lagen in het raamwerk; • Zichten op de molen en de kerktoren vastleggen Dorpsrand Laag Spul

Zichten op de molen en de kerktoren vastleggen

Eldee gebouw

10

Betekenis van de molen De Hilvarenbeekse Akkermolen is een zogenaamde ‘grondzeiler’. In het algemeen werden dit soort molens gebouwd op hogere plekken waar een goed molenbiotoop voorhanden was. In dit geval stond de molen op een hogere plek in aan een open akker. Omdat paarden konden schrikken van de beweging van de wieken is de molen op enige afstand geplaatst van de Gelderstraat. In de bijlage is de lange geschiedenis van de molen van gebruik, brand en weer opbouw beschreven. De huidige romp is gemeentelijk monument. De stichting Akkermolen Hilvarenbeek zou deze molen graag willen restaureren tot een werkende molen. Een molenbiotoop is niet te realiseren op deze plek, vanwege bestaande bebouwing en beplanting.

Molen ombouwen: Molen als woonobject

Molen met nieuwe functie, vleermuizentoren

In deze gebiedsvisie gaan we uit van de volgende uitgangspunten: De molen en het molenerf geven identiteit en betekenis aan dit ontwikkelingsgebied, dus flexibiliteit in keuze van functie in de toekomst. We willen de keuze tussen ombouwen, hergebruiken en restaureren afhankelijk stellen van de exploitatie van de molen (bouw en beheer) en planologische randvoorwaarden. De ontwikkeling van de molen en het molenerf dient dus in samenhang met toekomstige ontwikkelingen in de gebiedsontwikkeling geschieden. Bij de herontwikkeling van de molen zal geen molenbiotoop juridisch worden vastgelegd. Dit om verdere ontwikkeling van het gebied mogelijk te maken. Belangrijk uitgangspunt in het raamwerk; • De molen en het molenerf geven identiteit en betekenis aan dit ontwikkelingsgebied, en moet als zodanig ook ontwikkeld worden, met flexibiliteit in keuze van functie in de toekomst.

Molen ombouwen: Molen als sociaal object (Wind Mill Park, London)

Voorbeeld werkende grondzeiler, referentie molen te Hapert

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

11

Lange lijnen met eigen signatuur Het Bloemenstraatje en het zandpad van de Molenstraat zijn cultuurhistorische elementen en essentieel voor de betekenis van deze locatie. Bijzonder is dat deze routes een totaal andere signatuur hebben, wat de beleving in het gebied doet toenemen. Deze beeldkwaliteit tussen een pad tussen de houtwallen en een zandpad in een open setting willen we versterken. We leggen in hoofdstuk 5 deze twee profielen vast. Hetzelfde geldt ook voor de Kromstraat, de route naar het erf en de straat Laag Spul. Deze vallen buiten het onderzoek. Belangrijke laag in het raamwerk; • Groene routes: Lange lijnen met eigen signatuur en duidelijke maatvoering

Referentie signatuur Bloemenstraatje

Lange lijnen met eigen signatuur: cultuurhistorische betekenis

Referentie signatuur Zandpad met verhard kerkepad

12

Ambitie dorpsrand De locatie is een van de enige locatie in de dorpsrand van Hilvarenbeek waar het landschap letterlijk naar binnen komt. De dorpsrand van Hilvarenbeek kent een aantal zeer gave en gevarieerde composities van groene en rode elementen, met de Beekse Toren als landmark. Dit is een bijzondere ruimtelijke kwaliteit die gekoesterd moet worden. Op de huidige locatie hebben we de kans door ontwikkeling een aantal harde wanden te saneren en het gebied door te ontwikkelen tot een gevarieerde en duurzame dorpsrand, waar het landschap doorloopt tot diep in het dorp. We noemen deze typologie van dorpsranden, het doorlopende landschap in de rand.

Huidige situatie

Gewenste typologie: Het dootrlopende landschap in de rand

Maar we willen meer, zo’n dorpsrand fungeert ook uitloopgebied vanuit de woonwijken en als startpunt van routes naar het landelijk gebied. Zo’n dorpsrand heeft ook betekenis voor de uitwisseling van flora en fauna tussen stad en buitengebied. De natuur wordt dichtbij gebracht en de rand fungeert ook vaak als refugium voor plantenen diersoorten die nu geen plek krijgen in het agrarisch gebied. Dit gebied kan door middel van slimme ingrepen ook een belangrijk element worden in een groen netwerk, aansluitend op andere delen van de dorpsrand maar ook op de groenstructuren in het stedelijk gebied. Belangrijke laag in het raamwerk; • Projectgebied als onderdeel van groen netwerk van binnen naar buiten, verbinding leggend tussen stedelijk gebied en landelijk gebied. Het gebied wordt onderdeel van het uitloopgebied rondom het stedelijk weefsel.

Gewenste situatie : Projectgebied als onderdeel van groen netwerk van binnen naar buiten Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

13

5. Groen Blauw raamwerk = openbaar Deze landschapsvisie met ruimtelijke kwaliteit hebben we vertaald naar een integrale opbouw van het groen blauwe raamwerk, bestaande uit lange lijnen met signatuur, cultuurhistorische ensembles en - elementen, monumentale groenstructuren en uitzichten en zichtlijnen en een duurzaam watersysteem. De groene elementen zijn verbeeld in hoofdstuk 6. Duurzaam watersysteem Groen Blauw Raamwerk Op de lager delen, als versterking van de aanwezige steilranden, stellen we infiltratiezones en waterbergingen voor om te voldoen aan de integrale eisen van het duurzame watersysteem. Al het water, wat in dit gebied valt op daken en wegen, dient in dit gebied geïnfiltreerd te worden. We zetten dit water in om extra biodiversiteit te ontwikkelen door gradiënten te creëren tussen hoog en droog en lager en dras. Zonering van groen en rood We geven een zonering van groene en rode componenten en een beeldtaal per deelgebied aan in hoofdstuk 9. Netwerken voor natuur, voor energie en recreatie Het natuurnetwerk, energienetwerk, recreatief netwerk zijn ook een onderdeel van deze gelaagde opbouw, deze netwerken beschrijven we in hoofdstuk 7 en 8. Alles te samen bouwen we gezamenlijk het Groen Blauwe Raamwerk op. Openbaarheid en beheeropgave Om dit netwerk voor de toekomst goed te behouden, stellen we om dit openbaar te laten zijn.

Het beheer van dit netwerk dient over een langere periode biodivers en ecologisch te zijn om ook de gewenste ecologische potenties en de gewenste beeldkwaliteit vast te ontwikkelen en vast te houden. Op deze wijze voldoen we dan aan de vier waarden die belangrijk zijn om ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen en te borgen in dit gebied (de herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde en de toekomstwaarde). Groen Blauw Raamwerk met aansluitingen op de omgeving

14

groenroute oost=west over velden doorzetting boomweide Doctor P.C.de Brouwerlaan

waterberging en infiltratiezone

waterberging en infiltratiezone versterking Molenstraat

versterking Bloemenstraatje landschappelijke versterking rand Laag Spul

waterberging en infiltratiezone

Groene en Blauwe elementen binnen het Raamwerk

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

15

6. Elementen binnen Groen Blauw raamwerk

Groen Blauw raamwerk: Molenstraat met kerkepad

16

Groen Blauw raamwerk: Bloemenstraatje

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

17

Groen Blauw raamwerk: Boomweide verlengde Doctor P.C. de Brouwerlaan

18

Groen Blauw raamwerk: Landschappelijke versterking rond Laag Spul

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

19

Groen Blauw raamwerk: Pad door veld

20

Groen Blauw raamwerk: Overige paden

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

21

7. Ecologisch netwerk Het Groen Blauwe Raamwerk is ook een ecologisch netwerk. Het legt groene, droge en drasse, verbindingen tussen de stedelijke groenstructuur en het buitengebied. Dit gebied kan ook op zichzelf een refugium worden voor planten- en diersoorten, waarvoor in het agrarisch gebied nu geen plek is. De groene dorpsranden zijn op dit moment de plekken met potentieel de meeste biodiversiteit. Deze biodiversiteit willen we hier in de gebiedsvisie Molenstraat e.o. versterken en robuust maken in maat en diversiteit van biotopen. De biotopen binnen dit raamwerk bestaan uit kruidenrijke bermen, houtwallen, zoomvegetaties, solitaire inheemse bomen, drasse plekken, akkeronkruidranden en het zandpad. De Molenstraat als zandpad is een belangrijk milieu voor diverse soorten sluipwespen en deze biotoop staat in Brabant onder druk. Het Bloemenstraatje versterken we door een nieuwe houtwal aan de westzijde van de bestaande beplanting te plaatsen. Deze houtwal bestaat uit inheemse soorten als eik, linde, es, hazelaar en heesters als kardinaalsmuts, egelantiersroos, meidoorn en sleedoorn. Framboos en braam zullen spontaan zich vestigen. Het is een biotoop voor struweelvogels, vlinders en insecten die hier foerageren en dekking en warmte zoeken. De expositie op de zon is perfect. Wilde hagen geven dekking en zijn foerageergebieden voor o.a.

kleine zoogdieren als egels en diverse muizensoorten, voor vlinders, insecten, en voor struweelvogels. Op drasse plekken gekoppeld aan het duurzaam watersysteem van de woongebieden kunnen we diverse amfibieën verwachten. De bermen zijn allen kruidenrijk ingezaaid met een lokaal zaadmengsel.

Ecologisch netwerk met aansluitingen op de omgeving

22

Op deze manier ontstaat ook een jachtgebied voor een kerk- of steenuil en een torenvalk. De lange lijnen van het groen blauwe raamwerk ontsluit voor vleermuizen het buitengebied. Deze fungeren straks als (aan)vliegroutes. Belangrijk is dat de nieuwbouw ook natuurinclusief wordt. In de nieuwbouw kunnen we broed- en overwinteringsplaatsen integreren voor vleermuizen en nesten voor mussen, zwaluwen en overige holenbroeders. Hoe mooi zou het zijn als de molen ook een vleermuistoren of uilentoren is! Het groen blauwe raamwerk versterkt de biodiversiteit en brengt de natuur dicht bij de bewoners. Het zal een prima plek zijn om natuureducatieve wandelingen te starten om de diversiteit van de natuur van het boerenland te laten zien.

Voorbeelden van doelsoorten

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

23

8. Netwerk van groene routes Het groen blauwe raamwerk zorgt voor een netwerk van routes en plekken. Op de verschillende vijfsprongen en het molenerf ontstaan ontmoetingsplekken. Men kan hier wandelen. Het gebied kan fungeren als startplek voor wandelingen naar buiten of voor een wandeling rondom Hilvarenbeek. Maar men kan ook kleine ommetjes maken. Juist het verschil in aanbod zorgt voor meer gebruikers en daarmee voor een beter uitgangspunt voor de gezondheid van meer mensen. De toekomstige functie van het molenerf en de Molenbeemd kunnen in de invulling ook dit recreatieve aanbod versterken. Deze flexibiliteit zit in het raamwerk.

Netwerk van groene routes met aansluitingen op de omgeving

24

Netwerk van groene routes met vijfsprongen

9. Gebruiksfuncties binnen Groen Blauw Raamwerk De molenbeemd: Groene functies én warmtenet De Molenbeemd is een essentieel onderdeel van deze gebiedsontwikkeling. De woningbouw wint aan ruimtelijke kwaliteit door deze open ruimte. De groene ruimte van de beemd is belangrijk in het verminderen van hittestress. Maar de beemd kan ook een essentieel onderdeel zijn van het netwerk van energieopwekking en opslag door middel van het creëren van een warmte koude opslag. De invulling van de Molenbeemd kan op een tweetal wijzen met behoud van het open karakter: Ondergronds: onderdeel van het warmtenetwerk van de nieuw te ontwikkelen woongebied en eventueel van de bestaande woongebieden. Het gebied is als het ware de batterij van de opgewekte zonne-energie (van de panelen op alle daken) en geeft warmte terug aan de woningen. Bovengronds; we hebben een scala aan mogelijkheden in de rapportege “Groene functies” aangegeven, variërend van graanakker, weide met jongvee, tot tuinderij en open boomgaard, van speeltuin tot natuur spelen. De functie ondergronds hoeft de functie bovengronds niet te frustreren. Het dorp Nagele is hiervoor een mooi voorbeeld.

Groene functies op de Molenbeemd

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

25

Energie opwek en -opslag van warmte en koude ondergronds de Molenbeemd (systeem HoCoSto)

26

De ontwikkelingszones Binnen het groen blauwe raamwerk kunnen we op twee conceptuele manieren de vlakken van de ontwikkelingszones invullen. De keuze voor de éne of de andere wijze is een fundamentele keuze. In de variant Molenkwartier gaan we uit van een nieuwe woonidentiteit in nieuwe stedenbouwkundige ensembles die zich onderscheiden van de stedenbouw van de omgeving. Zo ontstaat een differentiatie in het aanbod op de woningmarkt van Hilvarenbeek en omgeving en kan er voor specifieke doelgroepen gebouwd worden. In de variant dorpsrand wordt juist gekozen om aan te sluiten op de woonvormen en de identiteiten van de directe omgeving. We sluiten aan op de randen van de bestaande bebouwingsranden en borduren voort op dezelfde stedenbouwkundige principes. De combinatie van de ontwikkelingszone “aansluiting op de villawijk” met een nieuw stedenbouwkundige ensemble met groene zones aan de Gelderstraat kan ook ontwikkeld worden onder voorwaarden van beeldkwaliteit en sfeer. Of een mix van de woonvormen die aansluiten bij de Gelderstraat met de ontwikkeling van een nieuw gehuchtje “Nieuw Spul” met geheel eigen identiteit aan de noordoost zijde van de projectlocatie. De beeldkwaliteit en sfeer per ontwikkelingsvlak zijn in de volgende pagina’s omschreven. Ontwikkelingszone Molenkwartier

Ontwikkelingszone Afronding dorpsrand

Doelgroepen In de kadernota is een van de subdoelen in de harde kaders dat de woningbouw is conform de woonvisie. Uit de ateliers blijkt dat er vooral behoefte is aan (kleinere) woningen voor starters, senioren, en doorstromers in het middensegment. In beide varianten zijn deze te realiseren.

Groen Blauw raamwerk met ontwikkelingszones (2 varianten)

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

27

Ontwikkelingszone Molenkwartier

28

In beide varianten: Versterking Laag Spul In beide ontwikkelingsvarianten wordt Laag Spul versterkt. De kadernota beschrijft de wens tot borgen van de leesbaarheid en herkenbaarheid van dit buurtschap. In de gebiedsvisie worden de randen van het buurtschap aan de noordzijde en richting de vijfsprong versterkt door een compositie van groene elementen. Deze groene elementen zijn kleine boomgaarden, her en der een solitaire kavelboom, hagen, geriefbosjes etc. Deze groenelementen bedden het buurtschap in, inclusief de te ontwikkelen ruimte voor ruimte woning om te zorgen dat er een groene buffer ontstaat naar de overige ontwikkelingen in dit gebied. De achtererven worden als het ware versterkt in beeld door de introductie van een groene wandelroute (zie hoofdstuk 6). De bedrijfskavel aan de Kromstraat zal op den duur niet meer passen in deze gebiedsvisie. We stellen voor om ook hier nog één agrarisch ensemble in combinatie met de vrijstaande woning en de ruimte voor ruimte kavel te ontwikkelen als duurzame afronding van het buurtschap. Door ontwerpende onderzoek kan het laadvermogen van de plek nader onderzocht worden. Ontwikkelingszone Molenkwartier: Nieuw Spul Hilvarenbeek kent een traditie van kleine buurtschappen in het landelijk gebied, die zich door de eeuwen heen ontwikkeld hebben.

We willen op deze locatie een hedendaags buurtschap ontwikkelen, wat we Nieuw Spul hebben genoemd. Belangrijk is om een bebouwingsensemble te realiseren waarbij de sociale cohesie een van de drijfveren is. Het nieuwe buurtschap organiseert zich rond een brink, onderdeel van het groen blauwe raamwerk. De brink is de gemeenschappelijke ruimte (zie hoofdstuk 6). De woningbouw is geïnspireerd op agrarische typologieën, lage goothoogte, steil dakvlak en langgerekte volumes, wisselende rooilijnen en gemeenschappelijke tuinen en erven.

Het geheel kan een zeer eigentijdse beeldkwaliteit hebben, zodat we ook de cultuurhistorie van morgen maken. De randen van het buurtschap worden bepaald door de infiltratielaagtes, hogen en boomgroepen. Het groen blauwe raamwerk is onderdeel van het buurtschap, waardoor het ook een extra betekenis heeft. Ontwikkelingszone Molenkwartier: Sectie-H Analoog aan het bijzonder project Sectie-C te Rotterdam en met een knipoog naar de fonetische uitspraak hebben we het nieuwe buurtschap aan de westzijde SectieH(ilvarenbeek) genoemd. Deze nieuwe woonwijk ligt op een hogere rug in het gebied, de steilranden vormen de randen. De identiteit van deze ontwikkelingslocatie bestaat uit een verwijzing naar een meer bedrijfsmatige agrarische typologie, waar zowel de molen als het gebouw van de Eldee fabriek in passen. Sectie-H is een autovrij, dwaalgebied met woongebouwen van maximaal 3 lagen, appartementen, grondgebonden wonen, maisonnettes met gemeenschappelijke tuinen en hoven, daktuinen en groene wanden. De signatuur is dorps industrieel. Referenties zijn melkfabrieken, brouwerijen, lage bedrijfseenheden met sheddaken etc. Sectie-H heeft een hogere dichtheid en bestaat uit een zeer gemengd woonmilieu. Hier spelen de kinderen voor de deur. Vanaf de Gelderstraat is deze wijk te bereiken via de open groene ruimtes, die ook de entree naar deze wijk van af deze straat identiteit geven.

In deze groene gebieden is eventueel (bezoekers)parkeren in het groen ingebed. De groene ruimtes aan de Gelderstraat vinden we in de sequentie van de weg van het centrum naar buiten belangrijk bij dit concept. Langzamerhand opent de lintbebouwing zich om het landschap als het ware aan te kondigen. Sectie-H ligt als nieuw woonenclave in het landschap en binnen het groen blauwe raamwerk.

Referentiebeelden Sectie-H

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

29

Ontwikkelingszone Afronding dorpsrand

30

Ontwikkelingszone Afronding Dorpsrand: Noordelijk deel In de ontwikkelingszone Afronding Dorpsrand stellen we voor om aan te sluiten op de identiteit en typologieën van de directe omgeving. De woonvlek aan de noordzijde sluit aan op de beeldkwaliteit van de Molenakker, bungalows met eigen tuinen of kleiner patio’s, parkeren op eigen terrein en bezoekers parkeren in de straat. Belangrijk is hier het omgaan met de randen naar het groen blauwe raamwerk. Deze moeten zorgvuldig en robuust stedenbouwkundig zijn ingepast om “nare” achterkanten en wanden te voorkomen. Dit vergt extra aandacht ook aan de betekenis van deze kavelgrenzen. Ontwikkelingszone Afronding Dorpsrand: Westelijk deel De woonvlek aan de Gelderstraat sluit aan op de losse bebouwingskorrel van het lint, dorps wonen met de auto in de straat en op eigen terrein. Om de woningbouwopgaven te halen stellen we voor om in een hogere dichtheid te bouwen, kleinere beukmaten en kleinere woningen. Te denken valt aan 3-5 kappers of vrijstaande lage urban villa’s met appartementen. Ontwikkelingszone Afronding Dorpsrand: Hagen Beide wijken zijn geheel omhaagd met een haag van minimaal 1,5 meter breedte. Deze hagen zouden in collectief beheer moeten komen of onderdeel moeten zijn van de randen van het groen blauwe Raamwerk, waardoor de beeldkwaliteit van deze randen ook gewaarborgd blijft.

Ontsluiting in beide Ontwikkelingszonen Op basis van de modellenstudie en de op- en aanmerkingen die hierop gemaakt zijn (vastgelegd in aparte documenten), is gekozen voor een drietal ontsluitingen voor de auto vanaf de Gelderstraat en de Johanna van Brabantlaan. Deze is in beiden varianten gelijk.

Ontsluiting in beide varianten conform Kadernota

Referentiebeelden gekoppelde wooneenheden

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

31

10. Naar een integrale gebiedsontwikkeling Duurzame gebiedsontwikkeling Eén duurzame gebiedsontwikkeling bestaat niet alleen uit het ontwerpen van een groen blauw raamwerk. Het is een proces waarbij aan twee essentiële facetten ook tegemoet moet komen: Maatschappelijk draagvlak: Dit participatieproces zijn we gestart met een de wandeling, de dialogen, de ateliers en dit rapport. Het is een van de eerste stappen in een langer proces van gebiedsontwikkeling op deze locatie.

Op basis van deze informatie kunnen we het raamwerk verder aanscherpen en uitvoeringsgericht maken. Het cyclisch proces naar realisatie is dan begonnen.

32

p

In een gebiedsontwikkeingsproces is de financiële economische haalbaarheid de volgende stap.

n

sta

Het groen blauwe raamwerk wordt straks bekostigd vanuit woningbouw door strategie van collectieve voorzieningen en collectief vruchtgebruik (waterberging, luchtkwaliteit, gezondheid, sociale cohesie en energieopwek) en door slim subsidiestromen in het kader van recreatie, gezondheid, biodiversiteit, milieu en groen te stapelen.

Vo l ge

de

Financieel economische haalbaarheid De financieel economische haalbaarheid is net zo belangrijk, waarbij het gemeenschappelijk belang tussen alle partijen centraal gesteld wordt. De lokale waardevermeerdering wordt benut.

Colofon Titel:

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat definitieve versie

Opdrachtgever:

Gemeente Hilvarenbeek

Uitgevoerd door: Kruit | Kok Landschapsarchitecten Projectarchitect: Mariëlle Kok Ontwerpteam:

Esther Kruit, Mariëlle Kok, Britt de Jongh

Foto’s:

Kruit Kok Landschapsarchitecten

Projectnummer:

L2207

Documentnummer:

L2207 R009

Datum | locatie:

26 01 2023 | Eindhoven

Adres: Eindhoven Strijp-S SWA 4.013 Torenallee 45 5617 BA Eindhoven 040-2516114 Oss Raadhuislaan 2a 5341GM Oss 0412-624468 Website: www.kruitkok.nl Email : marielle@kruitkok.nl

Groen Blauw Raamwerk Molenstraat e.o. | Hilvarenbeek

33

Bijlage: Historie van de molen Tijdlijn 1452 Eerste benoeming van de dorps-korenmolen bij de Esbeekse weg

1859 Op 24 januari brand de Esbeekse molen af, een houten standaardmolen 1861 De stenen vervanger wordt gebouwd. Molenaars Adriaan en Anthony Coppens worden eigenaar van de Akkermolen

1886 Jan van Rijswijk wordt eigenaar van de molen

1910 Zijn zoon Harrie van Rijswijk wordt eigenaar van de molen

1950 Zijn zonen Jan, Sjef en Ferd van Rijswijk worden eigenaar van de molen. Later gaat Jan verder in de textiel.

1961 Het houtwerk van de molen brandt af tot 2019 Machinaal gemaald in de romp en bijgebouwen 1974 Zoon van Sjef, wordt na overlijden van zijn vader mede eigenaar.

2020 Twee neven verkopen de molen aan een projectontwikkelaar

34

Bijlage: Het beeldverhaal van het molenlandschap

Ansichtkaart Doelenstraat met de molen op de achtergrond c.a. 1913

Eerste steenlegging van het st. Leonarduspatronaat c.a. 1900, de molen op de achtergrond

35

Bijlage: Zicht op Beekse Toren rondom Hilvarenbeek

36

37

Bijlage: Dorpsranden van Hilvarenbeek

38

A

B

C

D

E

F

Bijlage: Dorpsrand op de projectlocatie

A

C

E

39