12 Grondstoffenbeleid (5 bijlage Kansenanalyse met uitgangspunten)

rapport Gemeente Hilvarenbeek

Kansenanalyse met uitgangspunten Van Afval Naar Grondstof

4

Omdenken in afval

Project Kansenanalyse met uitgangspunten, Van Afval Naar Grondstof – Gemeente Hilvarenbeek

In opdracht van Jack Timmermans j.timmermans@hilvarenbeek.nl Angelique Geuze a.geuze@hilvarenbeek.nl

Opgesteld door Pieter Reus mail@metpieter.com 06-12768415

Datum 28 januari 2022

Kenmerk 2021HI01-concept

5

Omdenken in afval

Inhoudsopgave Conclusies en aanbevelingen

1

1

Inleiding

2

1.1 1.2 1.3 1.4

Verzoek Doel van dit briefrapport Aanpak Leeswijzer

2 2 2 2

2

Uitgangspunten

3

2.1 2.2 2.3

4P-model Global Goals-model Uitgangspunten voor Hilvarenbeek

3 3 4

3

Situatie in Hilvarenbeek

5

3.1 3.2

Hoeveelheden kosten

5 6

4

Verbeterkansen voor afval

7

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

Rijksprogramma Van Afval Naar Grondstof Toekomst milieustraat Afvalstromen restafval (aan huis en op de milieustraat) Kosten Overige aandachtspunten Overzicht verbeterkansen

7 7 8 11 12 13 13

6

Omdenken in afval

Conclusies en aanbevelingen Conclusies Er zijn verbeterkansen voor de volgende afvalstromen: 1. Afgedankte elektr(on)ische apparaten (vanwege de waarde) 2. GFT en groenafval (vanwege het grote aandeel GFT in het restafval) 3. Hout AB (vanwege het volume en de aanwezigheid van recyclingbedrijven) 4. KCA (vanwege de zeer hoge kosten voor een kleine hoeveelheid) 5. Metalen (vanwege de waarde) 6. PMD (kwaliteit wordt bepalend en daarmee een risico voor afkeur van vrachten pmd) 7. Puin (vanwege het volume en de aanwezigheid van recyclingbedrijven) 8. Restafval (vanwege 90% grondstoffen in het restafval, de afvalstoffenbelasting, de CO2heffing en de marktsituatie). Aanbevelingen Op ecologisch en economisch vlak: • bevorder preventie (voorkomen is beter dan genezen); • maak minder restafval aan huis (door bijstellen van de inzamelmethode); • maak minder restafval op de milieustraat (door bijstellen van de inzamelmethode); • stuur op meer hergebruik via de kringloop (ga actief samenwerken); • stuur op kwalitatief hoogwaardige grondstoffen (ga toezicht verbeteren). Op zuiver economisch vlak: • maak gebruik van het bedrijfsleven voor acceptatie van bepaalde afvalstromen; • werk samen met omliggende gemeenten met dezelfde uitdaging; • faciliteer een vrijwilligersstructuur voor zwerfafvalbestrijding.

Op beleidsmatig vlak: Het verbeteren van 8 van de gangbare 32 stromen vraagt om een samenhangende benadering. Daarom wordt nieuw beleid aanbevolen voor het maken van een aanpak gericht op prioriteit, samenhang en koppelkansen met bijvoorbeeld het sociaal domein. Uitgangspunten voor afvalbeheer Uitgangspunten worden in belangrijke mate afgeleid van doelen, normen en waarden. Daarmee is het kiezen van uitgangspunten een politieke zaak. Gemeenten gebruiken doorgaans twee modellen: het 3P-model (planet, people, profit) en/of de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties. Aanbevolen wordt de SDG’s te vertalen naar lokale uitgangspunten en deze met overige uitgangspunten te verwerken in het 3Pmodel als sturingsinstrument voor afvalbeheer in Hilvarenbeek.

1

1

Inleiding

1.1

Verzoek

De gemeente Hilvarenbeek wil haar afvalinzameling verbeteren. Als eerste stap daarvoor is aan MetPieter verzocht hiervoor een set uitgangspunten en een kansenanalyse voor alle afvalstromen - van huishoudelijke en gemeentelijke herkomst - te verstrekken. Ook is verzocht het college mee te nemen in de achtergrond van deze eerste stap.

1.2

Doel van dit briefrapport

Het doel van dit rapport is een overzicht te verstrekken van uitgangspunten die als afwegingskader kunnen dienen en daarop aansluitend een overzicht van verbeterkansen voor gemeentelijke afvalstromen.

1.3

Aanpak

1.4

Leeswijzer

De aanpak van dit verzoek is als volgt opgebouwd: o Werkbezoek o Informatieverzoek o Data verzamelen o Informatie analyseren en evalueren o Rapporteren o Presentatie achtergrond en (eerste) resultaten aan het college.

In hoofdstuk 2 zijn uitgangspunten voor afvalbeheer beschreven. Hoofdstuk 3 beschrijft in het kort de huidige situatie voor afvalbeheer in Hilvarenbeek. De verbeterkansen zijn beschreven in hoofdstuk 4.

2

Omdenken in afval

2

Uitgangspunten

Er loopt een dunne scheidingslijn tussen wanneer iets een doel of een uitgangspunt is. Door verkenning van enkele modellen wordt dit allereerst verduidelijkt. Vervolgens zijn een aantal voor Hilvarenbeek bruikbare uitgangspunten opgesomd.

2.1 2.2

4P-model

Sinds 1994 worden uitgangspunten vaak gebaseerd op het 3P-model: People - Planet Profit. De laatste jaren wordt hier ook het woord Purpose (doel) of Prosperity (welvaart) aan toegevoegd voor het maatschappelijk belang. Het 4P-model is een goede kapstok voor een verdere uitwerking van onderliggende uitgangspunten voor het afvalvraagstuk.

De oorspronkelijke bedenker1 van het 3P-model had ook een gedetailleerder model uitgewerkt. Beide modellen worden hieronder naast elkaar afgebeeld. economic

€

growth socio-

eco-

economic

efficiency

(livable) sustai (equitable) social progress

nability socio-

environmental

environ

stewardship

mental

Planet People Purpose Profit

(viable)

Uit bovenstaand model wordt duidelijk dat de drie P’s met elkaar zijn verbonden en daarom ook vanuit een duurzame samenhang moeten worden benaderd voor natuurbehoud, sociale gelijkheid en welvaart.

2.3

Global Goals-model

De Verenigde Naties hebben 17 duurzame ontwikkelingsdoelstellingen met 169 onderliggende ‘targets’ vastgesteld in 2015. Deze doelstellingen zijn gericht op een breed veld; van armoede, klimaatactie tot en met vrede. In de kern komt het neer op eenzelfde benadering als het 4P-model.

1

Elkington, J: Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business, 1992, ISBN 1841120847

3

Omdenken in afval

De ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties kunnen aanknopingspunten geven voor uitgangspunten in Hilvarenbeek. Vanuit afvalbeheer is doel 12 ‘verantwoorde consumptie’ belangrijk. De omslag Van Afval Naar Grondstof biedt ook kansen voor vele andere doelen: 1, 2, 7, 8, 9 10, 11, 13, 14 en 15. De Verenigde Naties hebben per ontwikkelingsdoelstelling een tiental subdoelen nader uitgesplitst.

2.4

Uitgangspunten voor Hilvarenbeek

Uitgangspunten worden in belangrijke mate afgeleid van doelen, normen en waarden. Daarmee is het kiezen van uitgangspunten een politieke zaak. Ter voorbeeld zijn hieronder uitgangspunten opgenomen die recent in andere gemeenten zijn vastgesteld.

€

Planet: Planet People Purpose Profit • we vertalen nationale ambities naar lokale mogelijkheden; • we nemen bronscheiding als basis voor meer hergebruik en de beste kwaliteit grondstoffen; • nascheiding en alternatieve afzetmogelijkheden zien wij als aanvulling op bronscheiding; • we gebruiken de minst schadelijke brandstof voor onze vuilniswagens; People: • het inzamelsysteem moet zoveel mogelijk aansluiten op de behoefte van de gebruikers (inwoner bepaalt) in plaats van andersom (inzamelaar bepaalt); • te nemen specifieke maatregelen dienen afgestemd te zijn op het volledige servicepakket dat wordt geboden aan onze inwoners; • de voor grondstoffeninzameling gewenste inzamelservice dient negatieve neveneffecten als bijzet (bijplaatsingen of verweesde afvalzakken) en dump van huishoudelijk afval te verminderen; • we stimuleren ook lokale ondernemers hun afvalscheiding te verbeteren; • inspraak door en samenwerking mét alle betrokkenen (participatie); • we streven naar een groter bewustzijn over de noodzaak tot afvalscheiding, bijvoorbeeld door het stimuleren van educatie over de gevolgen van bijplaatsingen, zwerfafval en de noodzaak van afvalscheiding op onze scholen en buiten schoolse opvanglocaties; • we nemen als gemeente onze eigen verantwoordelijkheid door ook binnen onze organisatie het afval allereerst te voorkomen door duurzame inkoop en vervolgens het afval zo goed

mogelijk te scheiden tot grondstoffen; Purpose: • we willen een schoon en gezond Hilvarenbeek; • afvalbeheer vergt continuïteit voor de volksgezondheid en een schone leefomgeving; • afval zien we als een middel voor lokale werkgelegenheid en andere doelen; • we scheppen lokale kansen voor de gemeenschap in de breedste zin des woords; • onze gemeente geeft het goede voorbeeld (waarde gedreven); Profit: • de vervuiler betaalt (voortzetting van diftar); • waar mogelijk bevorderen we de lokale economie; • effectief en efficiënt: wij zoeken naar een duurzame balans tussen milieu, service, doel en kosten, waarbij wij kosten en opbrengsten vanuit een bredere maatschappelijke samenhang benaderen; Aanpak: • het omslagproces ‘Van Afval Naar Grondstof’ leggen wij in samenhang af met thema’s als mobiliteit, werk en inkomen, duurzaamheid, et cetera voor een zo groot mogelijke bijdrage aan de lokale gemeenschap; • we werken samen met inwoners, ondernemers en andere organisaties (participatie); • we werken waar mogelijk samen voor de benodigde invloed op onze omgeving.

4

Omdenken in afval

3

Situatie in Hilvarenbeek

Op 6 december 2021 is door MetPieter een werkbezoek aan de milieustraat en gemeentewerf afgelegd in aanwezigheid van mevrouw Angelique Geuze en de heer Wilfrank van Logten. De situatie is wederzijds besproken en bezichtigd. Een behandeling van de vele afvalstromen van Hilvarenbeek maakt dit rapport moeilijk leesbaar. Daarom maakt deze evaluatie gebruik van gegroepeerde afvalstromen met uitzondering van stromen die belangrijk zijn. Daarbij zijn gegevens van 2019 gebruikt, omdat de Coronapandemie een sterk vertekend beeld heeft veroorzaakt in 2020 en cijfers van 2021 nog niet beschikbaar zijn. Een kwalitatieve situatiebeschrijving van de inzameling en de milieustraat als ‘dienst’ (service) valt buiten het aandachtsveld van dit rapport.

3

2

20

3.1

Hoeveelheden

Omgerekend naar kilogram per huishouden per jaar zijn de volgende hoeveelheden ingezameld in 2019. Figuur 1. Hilvarenbeek 2019: ingezameld huishoudelijk afval in kilogram per huishouden.

1.265 kg verpakkingen

35

spullen

278 kg

ab-hout

39 kg 40 kg 49 kg

bouw bio restafval

558 kg

Toelichting: verpakkinge n Verpakkingen = glas, PMD, luiers en papier spullen spullen = verzamelstroom van autoband tot en met zaklamp ab-hout

= afvalhout dat schoon is van impregneermiddelen ab-hout = bouwstromen die vooral in bulk worden aangeboden bio = GFT en tuinafval restafval bouw= ongescheiden afval dat is ingezameld aan huis en op de milieustraat bio bouw

10

restafval 302 kg

9

Wat opvalt zijn de grote volumes aan verpakkingen, bio(massa) en restafval. Voor inwoners zijn dit de belangrijkste stromen wat betreft volumes in en om huis. In de afgelopen twintig jaren is daarbij het nodige veranderd. Dit wordt verduidelijkt in figuur 2 wat de trend geeft sinds 2002 van de hoeveelheid huishoudelijke afvalstromen. Figuur 2. Hilvarenbeek 2002-2022: trend trend huishoudelijk afval in kilogram per inwoner per jaar (kg/p/j). Hilvarenbeek: afval 2002-2020 in kg/p/j 600 500 groen

400

puin&tuin spullen

300

papier + verpakkingen gft

200

ongesorteerd grof ongesorteerd fijn

100 0 2002

2005

2008

2011

2014

2017

2020

In figuur 2 vallen twee zaken op: • sinds 2005 een plotse stijging van de hoeveelheid groen(afval); • sinds 2009 en nogmaals in 2013 een daling van de hoeveelheid restafval.

5

Omdenken in afval

De plotse toename komt door de gezamenlijke afvoer van gemeentelijk en particulier groen vanaf de milieustraat vanaf dat jaar. Voor een correcte verantwoording naar het CBS dient deze stroom te worden gesplitst in gemeentelijk groen en huishoudelijk groen. De reden van de daling van het restafval is hoogstwaarschijnlijk de invoering van diftar (gedifferentieerde afvaltarieven / de vervuiler betaalt) in 2009. Vanaf 2013 is de daling veroorzaakt door invoering van de huidige driewekelijkse inzamelmethode voor GFT, PMD en restafval aan huis.

3.2

kosten

Er worden kosten gemaakt voor het afval inzamelen, het beheren van de milieustraat, het verwerken van alle stromen en het aansturen en verantwoorden van deze activiteiten. De kostenpost voor het aansturen en verantwoorden van het afvalbeheer wordt hier buiten beschouwing gelaten, omdat deze post ontstaat uit een verrekening met overige gemeentelijke diensten. Vereenvoudigd tot negen verzamelposten waren de operationele kosten van het afvalbeheer in 2019 als volgt. Figuur 3. Hilvarenbeek 2019: uitsplitsing van gemiddelde operationele kosten afvalbeheer per huishouden. reiniging

reiniging €8 € 19 € 12 €7 € 21

MS restafval MS spullen MS puin&tuin MS beheer verpakkingen+papier

€ 11

PMD

€ 38

GFT restafval aan huis

€ 116 €8 € 19 € 12 €7 € 21 € 11 € 38

Toelichting:

MS restafval

reiniging = schoonhouden van de openbare ruimte (o.a. zwerfafval)

MS spullen

MS

= milieustraat

spullen

= verzamelstroom van autoband tot en met zaklamp

MS puin&tuin

MS beheer = bouwstromen die vooral in bulk worden aangeboden puin&tuin verpakkingen+papier beheer = alle kosten voor vastgoed, onderhoud en personeel PMD GFT restafval aan huis

Opvallend zijn de verhoudingsgewijs grote kostenposten voor restafval aan huis en op de milieustraat; tezamen 50% van alle operationele kosten in Hilvarenbeek. De kosten voor PMD zijn verhoudingsgewijs ook groot. De kosten voor biomassa (GFT en gedeeltelijk MS puin&tuin) zijn verhoudingsgewijs fors lager. De ‘donderblauwe’ MS spullen en ‘rode’ verpakkingen+papier zijn kostenneutraal. De kosten voor reiniging behoren formeel bij een ander budget. Vanwege de samenhang met huishoudelijk afval (bijplaatsingen, dump en zwerfafval) zijn de kosten daarvan opgenomen in figuur 2. Op een dieper kostenniveau blijkt Hilvarenbeek een zeer lage kostprijs te betalen voor de inzameling aan huis van GFT, PMD. Voor de verwerking van restafval en GFT zijn eveneens lage verwerkingstarieven verkregen via regionale aanbestedingstrajecten. Deze gunstige situatie ontstond enerzijds door de keuze voor een driewekelijks inzamelritme voor deze stromen en anderzijds door het ‘gelukkige’ moment waarop Hilvarenbeek indertijd deze aanbestedingen in de afvalmarkt heeft gezet.

6

Omdenken in afval

4

Verbeterkansen voor afval

Op 8 december 2021 is het college van burgemeester en wethouders bijgepraat over de ontwikkelingen in de afvalwereld en de grootste kansen voor Hilvarenbeek. In dit hoofdstuk is daarvoor een onderbouwing opgenomen op basis van het werkbezoek, verkregen informatie vanuit Hilvarenbeek en informatie zoals beschikbaar is gesteld bij bronnen als het CBS, Rijkswaterstaat en praktijkinzichten uit andere gemeenten. Als eerste is een korte weergave van belangrijk Rijksbeleid opgenomen. Vervolgens is een overzicht van verbeterkansen per afvalstroom opgenomen. Ter afsluiting zijn kosten en overige aspecten beschreven. Door de samenhang tussen bepaalde onderwerpen en voor de leesbaarheid is gekozen voor enkele doublures.

4.1

Rijksprogramma Van Afval Naar Grondstof

Sinds 2015 maakt de Rijksoverheid een omslag in haar afvalbeleid; het verschuift naar grondstoffen. In een ambitiedocument van het Rijk met de VNG en sectorvereniging NVRD werden de volgende ambities voor restafval gepresenteerd in 2016: • Maximaal 100 kg/p/j (fijn en grof) restafval in 2020. • Maximaal 30 kg/p/j (fijn en grof) restafval in 2025. In het Rijksprogramma circulaire economie 2019-2023 heeft het Rijk de ambitie vastgelegd van maximaal 50% toegepaste primaire grondstoffen in 2030. Dat komt neer op 50% toepassing van ‘secundaire’ grondstoffen die in hedendaags taalgebruik “afval” wordt genoemd. Daarvoor moet het aandeel secundaire grondstoffen met 26% groeien sinds 2019; een hoge ambitie. Afval moet kwalitatief aan dezelfde eisen gaan voldoen als primaire grondstoffen. Dit is de reden dat diverse recyclers hun kwaliteitseisen verscherpen. Gemeenten moeten daarom aan de bron de kwaliteit verbeteren van ondermeer gft, pmd en papier. Nascheiding van restafval heeft daarbij een aanvullende functie (bronscheiding waar mogelijk, nascheiding waar het niet anders kan). De focus ligt dus enerzijds op restafval en anderzijds op kwalitatief hoogwaardige secundaire grondstoffen. Vanwege de dominante omvang is restafval als aparte paragraaf beschreven in dit hoofdstuk.

4.2

Toekomst milieustraat

Binnen het Rijksprogramma circulaire economie startte Rijkswaterstaat het Rijksicoonproject Circulaire Ambachtscentrum. Een belangrijke pijler in dit project is de samenwerking tussen milieustraat met kringloop, scholen, werk- en welzijnsorganisaties en private maak- en recyclingbedrijven. Figuur 4. Rijkswaterstaat: circulair icoonproject Circulair Ambachtscentrum.

Hergebruik & Recycling

Reparatie & Kringloop

Ambacht & Onderwijs

Sociale cohesie & Werkvoorziening

Uit samenstellingsonderzoek blijkt grof restafval minstens 80% grondstoffen te bevatten. Daarom heeft Regio Hart van Brabant een traject opgestart voor verbetering van de milieustraten en de mogelijkheden van regionale circulaire ambachtscentra. Daarvoor organiseert de RHvB dit jaar vier pilots met afvalstromen van de milieustraat. Hilvarenbeek neemt in elk geval deel aan de pilot zitmeubelen.

7

Omdenken in afval

%

%

% % %

me

%

%

Deze ontwikkelingen waren voor Goirle een extra aanleiding om werk te maken van de problemen op hun milieustraat. Uit een analyse bleken de kosten vooral hard op te lopen door het restafval; 20% restafval veroorzaakte 68% kosten in 2019. Met de bulkstromen ‘puin&tuin’ was het probleem andersom: 54% volume veroorzaakt maar 16% kosten, kortom veel ruimteverlies voor weinig ‘waarde’. Dit wordt verduidelijkt aan de hand van figuur 5. 5% 31% 9% 11% 44%

Figuur 5. Goirle 2019: verhouding volumes en kosten afvalstromen op de milieustraat. glas+luiers+ papier+pmd puin&tuin

3%

31% 71%

spullen ab-hout restafval

kosten

5%

9% 11%

5% 9% 12%

44%

volume

kosten

glas+luiers+p apier+pmd puin&tuin spullen ab-hout restafval

Samen met Diamant-groep besloot Goirle de aandacht te richten op grof restafval, ab-hout en spullen. Diamant-groep beproeft een concept waarin de bezoeker zijn kofferbak kan legen op een tafel en direct mag wegrijden. Vervolgens sorteren medewerkers van Diamant-groep alle ingeleverde spullen naar maximaal hergebruik en hoogwaardige grondstoffen. De eerste resultaten zijn zeer bemoedigend, maar meer onderzoek is wenselijk. Eenzelfde pilot loopt in gemeente Meierijstad. Voor puin&tuin mogen inwoners van de gemeente Goirle zowel naar de milieustraat als naar firma Donders in Esbeek en firma Verhoeven in Tilburg. Andere recyclingbedrijven kunnen ook als inleverpunt worden aangewezen, mits zij voldoen aan de criteria van gemeente Goirle. Ook het college van Hilvarenbeek heeft Donders in Esbeek aangewezen als alternatief voor haar milieustraat aan het einde van afgelopen jaar. De situatie van de milieustraatstromen van Hilvarenbeek is weergegeven in figuur 6. 5% 31% 9% 11%

% % %

44%

me

kosten

Figuur 6. Hilvarenbeek 2019: verhouding volumes en kosten afvalstromen op de milieustraat. glas+luiers+ papier+pmd puin&tuin spullen

3%

5% 31%

71%

9% 11%

glas+luiers+p apier+pmd puin&tuin spullen

ab-hout restafval

5% 9% 12%

44%

volume

kosten

ab-hout restafval

Hoewel Hilvarenbeek minder restafval heeft dan Goirle is het verhoudingsgewijs een hoge kostenpost. Ook blijkt puin&tuin een belangrijk deel van het volume in te nemen. Een ander verschil zijn de hogere kosten van puin&tuin dan in Goirle. Dit is het gevolg van een contract van Goirle met lokaal recyclingbedrijf Paulissen dat transport en afvoer verzorgd. Ook op dat vlak biedt lokale samenwerking mogelijkheden.

4.3

Afvalstromen

Deze paragraaf beperkt zich tot de interessantste van alle 32 stromen. Per stroom is de prestatie van Hilvarenbeek vergeleken met Nederlands best presterende gemeente, het Nederlands gemiddelde (2019, bron: CBS) en voorzien van een verwachte marktprijs per stroom. afgedankte elektr(on)ische apparaten Op de markt gebracht 24 kg/p/j (volgens sector in 2010) Maximaal ingeleverd in NL: 13 kg/p/j Gemiddeld ingeleverd in NL: 6 kg/p/j Ingeleverd in Hilvarenbeek: 8 kg/p/j Afzet: recycling (zonder hergebruik) Afzetwaarde: € 80 per ton opbrengst vanuit de producenten € 1.000 per ton opbrengst via kringloop/€ 650 via demontage 8

Omdenken in afval

De hogere opbrengst via kringloop en/of demontage kan worden verkregen door elektr(on)ische apparaten rechtstreeks af te voeren naar een sociale werkplaats die alle certificaten en permissies heeft voor ontmanteling. De inzameling van elektr(on)ische apparaten wordt geregeld onder verantwoordelijkheid van de importeurs en producenten. Hun recyclingdoelstelling blijft buiten beeld door lekstromen; veel elektronica verdwijnt via de metaalhandel en minder professionele kringloop. Uit de pilot drive-thru in Goirle blijkt 50% van de ingeleverde elektronica kringloopwaardig. Die omvang is waarschijnlijk ook mogelijk op de milieustraat in Hilvarenbeek als dit door kringloopbedrijven mag worden getest voordat het de containers ‘verdwijnt’ die worden afgevoerd voor productrecycling in plaats van producthergebruik. Het is zelfs mogelijk alle defecte elektronica af te voeren naar gecertificeerde demontagebedrijven. Dit is de reden voor het nemen van een regionale inzamelproef in 2022. In theorie geeft 50% hergebruik en 50% demontage tot 130 K€ lokale meerwaarde voor Hilvarenbeek. Waarschijnlijk zal het realistischer zijn om te rekenen op 60 K€ lokale meerwaarde tegen de huidige gemeentelijke inkomsten van 10 K€ (vergoeding vanuit de producentenverantwoordelijkheid voor terugname van elektr(on)ische apparaten).

groenafval (tuinafval) Maximaal ingeleverd in NL: Gemiddeld ingeleverd in NL: Ingeleverd in Hilvarenbeek: Afzet: Afzetwaarde:

aan huis als GFT bij de milieustraat 238 kg/p/j (Westerveld) 399 kg/p/j (Horst a/d Maas) 116 kg/p/j 39 kg/p/j 49 kg/p/j 188 kg/p/j composteren intensief (GFT) of extensief (groen) € 40 per ton kosten voor GFT € 25 per ton kosten voor groen

De hoge hoeveelheid groenafval in Horst aan de Maas is het gevolg van circa 1.300 tuinkorven die jaarrond vrij toegankelijk zijn. De gemeente kiest bewust voor deze service voor haar inwoners, maar weet dat hiervan misbruik wordt gemaakt door bijvoorbeeld hoveniers en inwoners uit omliggende gemeenten. Restafval bevat gemiddeld 50% GFT. Nader beschouwd gaat het jaarrond om voedselresten en groen tijdens het tuinseizoen. In gemeenten met aparte inzameling van voedselresten behalen doorgaans 65 kg/p/j. De hoeveelheid groen hangt sterk af van stedelijkheid en het weer. In Hilvarenbeek wordt hoogstwaarschijnlijk meer GFT via het restafval ingezameld dan via de GFT-container. Dit komt door zowel het inzamelsysteem als de diftar op GFT. Hierdoor betaalt de gemeente ± 60 €/ton extra wat neerkomt op 55 K€ per jaar. Deze schadepost zal oplopen in de komende jaren, omdat de afzetkosten voor restafval harder zullen stijgen dan die voor GFT. Dit ongunstige perspectief kan worden voorkomen door het systeem voor zowel GFT als restafval te verbeteren. Naast GFT en tuinafval heeft de gemeente ook veel groenafval dat ontstaat bij het beheer van de openbare ruimte. Hilvarenbeek neemt met het Waterschap en terreinbeheerders deel aan een nationaal programma voor kleine kringlopen; groenafval zo lokaal mogelijk in de bodem verwerken als bodemverbeteraar. Dat bespaart transport en kosten.

Methoden als bokashi (fermenteren) of onbewerkt onderwerken zijn binnen de wettelijke kaders niet toegestaan. Het resultaat van dit nationale programma kan mogelijk de regelgeving versoepelen op dit vlak. De uitslag van het nationale programma wordt verwacht in het eerste kwartaal van 2022. Vervolgens is het aan de wetgever wat wordt toegestaan. hout AB ('schoon' hout) Op de markt gebracht Maximaal ingeleverd in NL: Gemiddeld ingeleverd in NL: Ingeleverd in Hilvarenbeek: Afzet: Afzetwaarde:

onbekend, want aanwezig in verschillende producten 75 kg/p/j 29 kg/p/j 17 kg/p/j recycling en vernietiging met energieterugwinning € 50 per ton kosten voor ‘gemengd’ hout

9

Omdenken in afval

AB-hout is een verzameling van houten producten van diverse herkomst met het gemeenschappelijke kenmerk dat het niet is geïmpregneerd met chemische middelen. Het is volumineus en vormt een belangrijke kostenpost op de begroting van de milieustraat. Momenteel loopt een regionaal onderzoek naar de intrinsieke meerwaarde van ab-hout door dit allereerst uit te sorteren in mogelijk interessante deelstromen. Dit geeft uitkomst over de inverdienmogelijkheden voor ondermeer hergebruik van pallets en hout voor werkplaatsen. Een tweede optie is de ontvangst van hout stopzetten op de milieustraat en aanbieders daarvan doorverwijzen naar commerciële recyclingbedrijven. Inwoners kunnen naar Donders in Esbeek als alternatieve brengvoorziening. klein chemisch afval (KCA) Op de markt gebracht onbekend, maar dit neemt af door schonere producten Maximaal ingeleverd in NL: 4 kg/p/j Gemiddeld ingeleverd in NL: 2 kg/p/j Ingeleverd in Hilvarenbeek: 2 kg/p/j Afzet: recycling en vernietiging met energieterugwinning Afzetwaarde: € 500 per ton kosten KCA is verhoudingsgewijs zeer duur. De kosten voor een KCA-depot en geschoold personeel zijn zeer hoog en ook de afzetkosten zijn zeer hoog. Zeker als dit wordt afgezet naar de frequentie waarmee dit wordt aangeboden. Het aantal aanbieders van KCA is verhoudingsgewijs met andere stromen zeer klein.

Een KCA-depot beheren met andere gemeenten biedt weliswaar minder service (grotere afstand), maar kan deze kosten helpen verlagen. metalen (ferro en non ferro) Op de markt gebracht onbekend, want aanwezig in verschillende producten Maximaal ingeleverd in NL: 15 kg/p/j Gemiddeld ingeleverd in NL: 5 kg/p/j Ingeleverd in Hilvarenbeek: 3 kg/p/j Afzet: recycling Afzetwaarde: € 250 per ton opbrengsten Alternatieve opbrengsten: Aluminium: 1.200 €/ton (velgen: 1.800 €/ton) Koper: 6.500 €/ton Lood: 1.350 €/ton IJzer: 230 €/ton Fietsen opgeknapt: 6.000 €/ton Uit de ‘Alternatieve opbrengsten’ wordt verduidelijkt wat de verborgen waardes zijn wanneer metalen naar soort en aard worden gesorteerd. Een goede reden voor de van oudsher aanwezige metaalhandel… Via het Repaircafé en de kringloop kunnen uit 3 kapotte fietsen 1 gerestaureerde fiets worden gemaakt. Ook zijn nagenoeg alle fietsframes geschikt om te worden opgebouwd tot fiets met nieuwe onderdelen. Dat levert minstens € 300 op in plaats van € 12 als oud ijzer. Dit biedt kansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en voor het ambachtsonderwijs. In de pilot drive-thru van Meierijstad belanden omgerekend 10 fietsen per 1.000 inwoners in de oudijzer container, ofwel 150 stuks voor Hilvarenbeek. Dat geeft in theorie een waarde van 5,5 K€ in de vorm van herstelde fietsen in plaats van 0,5 K€ als oud ijzer.

pmd Op de markt gebracht Maximaal ingeleverd in NL: Gemiddeld ingeleverd in NL: Ingeleverd in Hilvarenbeek: Afzet: Afzetwaarde:

39 kg/p/j (netto ± 26p+7m+6d volgens gegevens sector) 55 kg/p/j 28 kg/p/j 29 kg/p/j recycling tot nieuwe plastics en brandstof € 245 per ton opbrengst is de sectorafspraak

Aan pmd kleven voedsel- en drankresten. Met de verpakkingssector is afgesproken dat dit maximaal 10% ‘stoorstoffen’ mag zijn in 2025. Dat maakt een theoretisch maximum van 43 kg/p/j pmd. Gemiddeld wordt 15% ‘stoorstoffen’ ingezameld in Nederland. Vanaf 2025 wordt pmd met meer dan 10% stoorstoffen afgekeurd, waardoor de betreffende vracht misgelopen inkomsten én opgelopen verwerkingskosten voor restafval geeft; dubbele kosten voor de 10

Omdenken in afval

begroting van de betreffende gemeente. Uit sectoronderzoek blijkt de pmd-zak de schoonste kwaliteit te leveren. In Hilvarenbeek wordt driewekelijks pmd in zakken ingezameld. PMD kan ook worden ingeleverd bij de milieustraat. Op de milieustraat wordt verhoudingsgewijs zeer veel pmd ingezameld. Dat geeft hogere logistieke kosten dan de inzameling aan huis. In Hilvarenbeek wordt 29 kg/p/j ingezameld. Het verschil met het theoretisch maximum bevindt zich hoogstwaarschijnlijk voornamelijk in het restafval. Daardoor ontstaan 150 €/ton kosten voor restafval in plaats van 245 €/ton opbrengst als pmd; een verschil van 395 €/ton. Een hogere inzamelfrequentie aan huis geflankeerd met andere maatregelen kan zowel de kwaliteit als kwantiteit vergroten en de kosten verlagen. puin (inclusief beton en kalkzandsteen) Op de markt gebracht onbekend Maximaal ingeleverd in NL: 149 kg/p/j (Reimerswaal) Gemiddeld ingeleverd in NL: 32 kg/p/j Ingeleverd in Hilvarenbeek: 16 kg/p/j Afzet: recycling tot funderingsmateriaal Afzetwaarde: € 5 per ton kosten Puin is de verzamelnaam van minerale bouwresten van verschillende samenstelling. Voor de doorsnee mensen is het moeilijk het verschil te zien tussen puin gemaakt van beton, kalk en klei. Voor het sluiten van de grondstofketens wordt dit belangrijker in de komende jaren.

Hoewel de afzetkosten laag zijn, drukt het aantal aanbieders en het ruimtegebruik zwaar op de milieustraat. Als alternatief kan de acceptatie van puin op de milieustraat worden beëindigd en aanbieders daarvan worden doorverwezen naar lokale recyclingbedrijven. Inwoners kunnen naar Donders in Esbeek als alternatieve brengvoorziening.

4.4

restafval (aan huis en op de milieustraat)

Maximaal ingeleverd in NL: Gemiddeld ingeleverd in NL: Ingeleverd in Hilvarenbeek: Afzet: Afzetwaarde:

aan huis bij de milieustraat 317 kg/p/j (Vlaardingen) 120 kg/p/j (Schiedam) 138 kg/p/j 25 kg/p/j 102 kg/p/j 26 kg/p/j nascheiden en verbranden met energieterugwinning € 105 per ton kosten voor restafval aan huis en € 180 per ton voor grof restafval bij de milieustraat

Zoals vermeld in § 3.2 is restafval met afstand de grootste kostenpost. Daarom krijgt deze afvalstroom een meer uitgewerkte beschrijving van de kansen. Restafval is formeel een afvalstroom die resteert na afvalscheiding. In de praktijk is dat geenszins het geval; het bevat ± 90% grondstoffen die bij betere afvalscheiding lagere kosten geven. Ter beeldvorming worden de prestaties van Hilvarenbeek vergeleken met Goirle, Oisterwijk, het Nederlandse gemiddelde voor restafval en de top 10 van gemeenten met het minste restafval in figuur 7. 2019: prestaties Van Afval Naar Grondstof in kg/p/j

Figuur 7. Hilvarenbeek 2019: vergelijking met Goirle, Oisterwijk en NL Top10 minste restafval in kg/p/j. 25 52 124 74

186

17 27 16 35

14 46

88

91

28

32

90

116

110 188

135 49

199

6 29

25 124

spullen bouw verpak groen GFT REST

149

136

123

Goirle

Hilvarenbeek

Oisterwijk

41 NL Top10 minste NL gemiddelde REST REST

11

Omdenken in afval

Uit figuur 7 kan worden afgeleid dat Hilvarenbeek vergelijkbaar presteert ten opzichte van haar buurgemeenten, maar dat er nog kansen liggen ten opzichte van de Nederlandse top10 wat betreft minder restafval. De grote hoeveelheid groenafval is al verklaard in § 3.1. De reden dat de Top 10 grofweg driemaal beter scoort dan Hilvarenbeek ligt zowel in de systeemkeuzes (inzamelfrequentie, diftar, containermaat, e.d.) als in de kenmerken van het restafval. Dat eerste wordt verduidelijkt aan de hand van een overzicht van best presterende systemen in Nederland, zie figuur 8. Figuur 8. Hilvarenbeek: vergelijking met Nederlandse systemen met het minste en meeste restafval. NL tob 10 106 40

13

25

37

40

34

62

26

36

106 36 62 26 40 34 37 13 25 289 302 304 317 26 266 268 269 274 281 283 40

NL top 10 12 23

13 7

grof restafval fijn restafval

17 32

15 32

17 32

40 36

11 38

20 39

1 40

8 102 302 304 317 266 268 269 274 281 283 289 42 26x 26x 26x 26x 26x 26x 26x 26x 26x 26x 7 8 € €€ € € 42 69 270L

eu Re us se el l-D H DH or eo e rMs st M t i e aa arda ie r n enn de de n de S SM in M ina t aa An tasA s nt th on ho n is is B oe Bo ek k e B el ox Bl o Pe xm Pme el ee ee en el re r n M M aOa O a os as os s t t G G B B e e uZn lurn Z e s l re w sc w ar ahr ch te otet ot w ewn en at at er er la l a nd nd D ru D r u te te N n oo No n or rd - B dBe ev v el aBn ela B nd er e ke drk el lla la B n ev nBde ve d er rw w V ijk lis iVjkli 's -G 'si-n s si G n g ra ge r ve eanv n nh en B B h aag ar a g ree en nd e dr re ec R Rh ot ott c ht te te rd r am da H m aa Ha a rl em rSlel S umi l m sm uis er er lVie V l ie la de ar ldaea r di ng d in g en en

40 11 20 1 €€ €€ € € 13 12 17 15 17 40 breng 36 brengbreng 38 39 breng 32 13x 32 13x 32 26x 23 13x brengbreng breng breng 13x 13x 13x 26x 26x 26x 13x 13x 13x 26x 13x 26x breng breng breng breng breng breng 17x 26x 7 26x

en ar ilv

be

breng breng 26x 26x breng breng breng breng

ek

R

H Wat opvalt aan figuur 5 is de dominantie van afvalzakken in de top en grote containers aan de andere ‘tobzijde’. Bij de prestaties van Reusel-De Mierden dient de kanttekening te worden geplaatst dat rooskleurig is dan de werkelijkheid. Uit een enquête bleek een aantal huishoudens hun restafval zelf af te voeren. Omgerekend is daardoor de prestatie van Reusel-De Mierden circa 3 kilogram per inwoner per jaar gunstiger in de CBS-gegevens, maar daardoor is deze prestatie nog altijd beter dan alle andere gemeenten.

Het tweede aspect zijn de kenmerken van het restafval. Dat wordt verduidelijkt aan de hand van een samenstellingsonderzoek van restafval dat is uitgevoerd in de gemeente Beesel. Dit is een met Hilvarenbeek vergelijkbare gemeente waar in 2017 tweewekelijks restafval werd ingezameld met diftar op de containermaat. Figuur 9 bevat daarvan een sterk vereenvoudigd beeld met links het gewicht en rechts het volume. Het gewicht is belangrijk voor gemeenten, maar het volume voor inwoners. Figuur 9. Beesel 2017: samenstelling van het restafval aan huis. Samenstelling restafval (op basis van 60 willekeurige containers) in kilogram in liters

50% GFT 7%

13% 10%

4% 5%

5%

15% 8%

6%

47%

PMD

19%

Wat opvalt aan figuur 6 is het grote aandeel GFT (gewicht) en PMD (volume) en de kleine hoeveelheid ‘onvermijdbaar’ restafval “in het restafval” van Beesel. Onvermijdbaar restafval bestaat doorgaans uit medische hulpmiddelen (katheters, stoma’s), stofzuigerzakken en soms ook sigarettenpeuken. Dit beeld van Beesel is representatief voor nagenoeg alle gemeenten en daarom een goed voorbeeld van de kansen voor Hilvarenbeek. Het restafval van Reusel-De Mierden bevat verhoudingsgewijs een groter aandeel ‘onvermijdbaar restafval’. Dat laatste duidt op een situatie dat er ook in Reusel-De Mierden inwoners nog altijd hun afval minder goed of geheel niet scheiden.

4.5

Kosten

De verbeterkansen liggen ook in het voorkomen van extra kosten. Dat is het geval voor restafval dat vanaf 2025 extra wordt belast met een CO2-heffing. Dat zal grote gevolgen hebben voor Hilvarenbeek waar de kosten voor restafval al 50% vormden in 2019. Als het afvalbeheer zonder beleid wordt voortgezet in Hilvarenbeek, dan is de kostprijs voor restafval waarschijnlijk verdubbeld in 2030 ten opzichte van 2019. De nieuwe regering

12

Omdenken in afval

Rutte IV zet zwaarder in op CO2-uitstoot en circulaire economie. Daardoor is het denkbaar dat de huidige financiële compensatie van de nationale CO2-heffing voor de afvalsector wordt geschrapt. In dat geval zullen de kosten stijgen naar mogelijk 400 € per ton restafval. Naast fiscale kosten zijn in deze bedragen ook ‘marktconforme’ kosten opgenomen voor het afsluiten van een nieuw inzamelcontract in 2024 en een nieuw afzetcontract in 2028. Figuur 10. Hilvarenbeek 2019-2030: verwachte kostenontwikkeling voor restafval. zonder CO2-compensatie

€ 303 per ton € 287

2028: nieuw verwerkingscontract € 200

2025: invoering CO2-heffing mét compensatie

€ 157

2024: nieuw inzamelcontract 2019 2020 2021 2021 2022 2022 2023 2023 2024 20242025 20252026 20262027 20272028 20282029 20292030 2030

In de komende jaren is het voorkomen en beperken van restafval daarom zeer belangrijk.

4.6

Overige aandachtspunten

Op grond van het werkbezoek aan de gemeentewerf blijkt de situatie op orde. Een verbeterpunt is een betere splitsing van groenafval en veegvuil. Momenteel kan de gemeente onvoldoende aantonen dat zij geen afvalstromen mengt. Dit is een risico vanwege de antimengclausule in de Wet milieubeheer. Daarvoor zal een mogelijkheid voor betere scheiding moeten worden aangelegd. Vanuit de gemeente worden zwerfafvalpakkers (zappers) gefaciliteerd met karren, hesjes en grijpers. Tijdens het werkbezoek werd duidelijk dat Hilvarenbeek de inzet van deze vrijwilligers voor het rapen van zwerfafval niet beleidsmatig en structureel invult. Deze situatie is mogelijk ontstaan vanuit de samenwerking met Diamant-groep. Veel gemeenten werken actief aan een structuur van vrijwilligers die de straten, bermen en groenstroken schoon houden. Ook nemen bedrijven meer hun verantwoordelijkheid door medewerkers zwerfafval te laten rapen rondom het bedrijf. Dit verschijnsel verdient aandacht in Hilvarenbeek vanwege zowel de betrokkenheid van inwoners en mogelijk ook bedrijven als de lagere kosten die gemoeid gaan met vrijwilligers die zwerfafval verwijderen uit de openbare ruimte

4.7

Overzicht verbeterkansen

Op grond van de analyse worden er verbeterkansen gezien voor 9 stromen op ecologisch en economisch vlak: • bevorder preventie (voorkomen is beter dan genezen); • maak minder restafval aan huis (door bijstellen van de inzamelmethode); • maak minder restafval op de milieustraat (door bijstellen van de inzamelmethode); • stuur op meer hergebruik via de kringloop (ga actief samenwerken); • stuur op kwalitatief hoogwaardige grondstoffen (ga toezicht verbeteren). Op zuiver economisch vlak: • maak gebruik van het bedrijfsleven voor acceptatie van bepaalde afvalstromen; • werk samen met omliggende gemeenten met dezelfde uitdaging; • faciliteer een vrijwilligersstructuur voor zwerfafvalbestrijding. Het eenzijdig nemen van maatregelen geeft in veel gevallen een waterbedeffect (wet van communicerende ‘afvalvaten’). Het verbeteren van 8 van de gangbare 32 stromen vergt daarom beleid. Daarom wordt geadviseerd nieuw beleid te maken met een aanpak gericht op prioriteit, samenhang en koppelkansen met bijvoorbeeld het sociaal domein.

13

Omdenken in afval

1

www.metpieter.com