12 Grondstoffenbeleid (3 bijlage Beleidskader 2023-2030-gewijzigd)

Beleidskader 2023 - 2030 Van Afval Naar Grondstof Hilvarenbeek schoon & circulair

Omdenken in afval

Rapport Beleidskader 2023-2030 Van Afval Naar Grondstof, Hilvarenbeek schoon & circulair – Gemeente Hilvarenbeek

In opdracht van Gemeente Hilvarenbeek Contactpersoon: Angelique Geuze a.geuze@hilvarenbeek.nl

Opgesteld door Pieter Reus mail@metpieter.com 06-12768415

Datum 20 januari 2023

Kenmerk 2022HI02

2

Omdenken in afval

Inhoudsopgave 1

Van Afval naar Grondstof

4

1.1 1.2 1.3

Aanleiding Situatie circulair Situatie Hilvarenbeek

4 4 4

2

Beleid

5

2.1 2.2 2.3 2.3.1

Europa en Nederland Regio Hilvarenbeek Visie

5 5 5 6

2.3.2

Ambitie

6

2.3.3

Uitgangspunten

7

2.3.4

Strategie op hoofdlijnen

8

3

Bijlagen

9

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

We consumeren teveel Focus op restafval geeft restafval Europees en Nederlands grondstoffenbeleid Koppelkansen Prikkels voor gedragsverandering Wat als we niets doen? Lijst van afkortingen, definities en termen

10 12 13 15 17 19 20

3

Omdenken in afval

1

Van Afval naar Grondstof

1.1 Aanleiding Er is nieuw beleid nodig vanwege het verjaarde Afvalbeleidsplan 2012–2017 en het naderende einde van ons contract voor de inzameling van PMD, GFT en restafval aan huis. Nieuw beleid is ook wenselijk voor het bundelen en uitwerken van ambities en voornemens in de Paraplunota Duurzaam Hilvarenbeek, het samenlevingsakkoord SAMEN is van iedereen! en het collegeprogramma Samen is van iedereen: aan de slag! 1.2 Situatie circulair De aarde warmt op en grondstoffen raken op. Overmatige consumptie met verspilling van grondstoffen in voornamelijk linaire productketens zijn daarvan belangrijke oorzaken. Verdere informatie hierover is opgenomen in bijlage 3.1. 1.3 Situatie Hilvarenbeek De situatie is beknopt als volgt: o We vergrijzen en het aantal kleine huishoudens groeit. Onze inzamelservice dient hiermee rekening te houden. o Onze inzamelservice wordt zeer verschillend gebruikt. We maken weinig GFT in tegenstelling tot de meeste andere gemeenten. We hebben meer GFT in de grijze dan groene bak. Deze onbalans heeft een oorzaak, zie bijlage 3.2 voor een uitleg daarvan. Ons restafval groeit sinds 2017; een ongewenste trend. o De operationele kosten aan huis en op de milieustraat worden voor 50% gevormd door restafval. o Onze afvalstoffenheffing is 60% gestegen sinds 2017, maar behoort tot de laagste van Nederland.

Zie verder het Briefrapport Evaluatie prestatie inzamelsysteem Gemeente Hilvarenbeek.

4

Omdenken in afval

2

Beleid

2.1 Europa en Nederland Nederland loopt circulair voor op Europa. Daarbij heeft Nederland twee grote ambities: o Circulaire economie (100% hergebruik van grondstoffen) in 2050. o Halvering gebruik van primaire grondstoffen in 2030. Daarbij maakt zij gemaakt van de R-ladder die de essentie en strategie geeft voor de overgang van een lineaire naar een circulaire economie, zie figuur 1. Figuur 1. R-Ladder als strategie voor een circulaire economie. circulaire economie

vuistregel meer circulariteit = minder grondstoffen = minder milieudruk

nieuwe taak gemeenten (ambitie Rijksoverheid)

huidige taak gemeenten lineaire economie

Ter ondersteuning heeft de Rijksoverheid diverse maatregelen, zoals een CO2-heffing op verbranden dat restafval tot 60% duurder maakt vanaf 2025. Zie voor verdere informatie over beleidsontwikkelingen bijlage 3.3. 2.2 Regio Vanuit de concept-Kernagenda van Regio Hart van Brabant wordt samengewerkt aan de landelijke VANG-doelstelling (Van Afval Naar Grondstof) om in 2025 de landelijke norm te bereiken en werken we samen aan de circulariteit van afvalstromen (waar mogelijk wordt samenwerking gezocht met het economisch domein). Tot heden is dit op ‘operationeel niveau’ voornamelijk gericht op contractbeheer. Beleidsmatig wordt ingezet op een regionaal netwerk van circulaire ambachtscentra voor de transitie van de gemeentelijke milieustraten. De verantwoordelijke wethouders willen in het komende jaar toewerken naar een regionale visie op circulaire economie, zoals dat is opgesteld voor energie (REKS). 2.3 Hilvarenbeek Dit beleidskader vormt een bouwsteen van de volgende beleids- en bestuursdocumenten: 1. Paraplunota Duurzaam Hilvarenbeek. In deze paraplunota is de volgende ambitie opgenomen voor verduurzaming van ons huishoudelijk afval: o In 2030 maximaal 30 kg restafval per inwoner per jaar. o Co-creatie met inwoners en stakeholders voor draagvlak. o Een schone leefomgeving zonder ‘zwerfafval’. 2.

Samenlevingsakkoord SAMEN is van iedereen! met het volgende over afval: We zien afval als grondstof. Hoe hoger de kwaliteit van ingezameld huishoudelijk afval is, hoe meer afval gerecycled kan worden. Daarom stimuleren we inwoners om afval (nog) beter te scheiden. Zodat het afval hergebruikt kan worden als grondstof. En de hoeveelheid restafval beperkt blijft. Ook op de milieustraat willen we bereiken dat zoveel mogelijk ingezameld afval herbruikbaar is.

5

Omdenken in afval

3. collegeprogramma Samen is van iedereen: aan de slag!: Deze bestuursperiode zetten we vervolgstappen naar een circulaire economie. Uit een kansenanalyse afval en evaluatie van de huidige situatie bleek eerder dat het huidige inzamelsysteem moet veranderen. Om dit mogelijk te maken, herijken we ons grondstoffenbeleid en stellen we samen met de raad en inwoners visie en ambitie vast. In dit beleidskader zijn bovenstaande documenten uitgewerkt tot een volgende visie, ambitie en strategie (op hoofdlijn). 2.3.1 Visie We zijn de aanjager van een lokale, inclusieve circulaire samenleving in onze gemeente. 2.3.2 Ambitie 1. We nemen afstand van de wegwerpmaatschappij met het waardeverlies door restafval. 2. We werken samen met onze inwoners, ondernemers en alle overige maatschappelijke partijen aan een circulair Hilvarenbeek. Onze basis is goed; we hebben al enkele zeer vooruitstrevende, inspirerende ondernemers in onze gemeenschap. 3. We creëren waarde met onze afgedankte spullen en grondstoffen voor en ín onze gemeenschap.

Met het toepassen van de R-ladder (figuur 1) benutten we ook koppelkansen, zoals het bieden van passend werk aan mensen met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt of bijvoorbeeld een buurtkoelkast (zie figuur 2) tegen voedselverspilling (zie verder bijlage 3.4 voor een toelichting op koppelkansen en het rapport Kansenanalyse met uitgangspunten, Van Afval Naar Grondstof). 4. In 2025 gaan we voor maximaal 75 kilogram restafval per persoon dat wordt ingezameld aan huis en op de milieustraat (130 kg/p/j in 2021). Daarbij streven we naar zo zuiver mogelijk ingezamelde grondstoffen zonder verschuiving van restafval naar grondstoffen. 5. In 2030 gaan we voor maximaal 30 kilogram restafval per persoon dat wordt ingezameld aan huis en op de milieustraat. Daarbij gaat kwaliteit voor kwantiteit. 6. We stimuleren al onze inwoners tot meer afvalscheiding, in het bijzonder de veelaanbieders. Figuur 2. Buurt koelkast (community fridge) in Frome, Verenigd Koninkrijk.

De community fridge wordt gevuld door vrijwilligers met donaties vanuit de lokale winkels en enkele particuliere donateurs. Gebruikers moeten hun afname registreren in een logboek.

6

Omdenken in afval

2.3.3 Uitgangspunten We stellen de volgende beleidsmatige uitgangspunten bij onze ambities: Basis: 1. Service aan onze inwoners is de beste stimulans voor hoogwaardige grondstoffen. 2. Het aanbieden van goed gesorteerde grondstoffen moet worden gestimuleerd en het aanbieden van restafval moet verder worden ontmoedigd. Zonder “wijn en azijn” wordt een belangrijk deel van de inwoners onvoldoende gestimuleerd om gewoonten te doorbreken. Zie bijlage 3.5 voor een verdere toelichting op dit uitgangspunt. 3. Afvalbeheer vergt continuïteit voor de volksgezondheid en een schone leefomgeving (betere methoden zullen stapsgewijs worden ingevoerd voor een continue dienstverlening en een zo schoon mogelijke openbare ruimte). Milieu: 4. Bronscheiding is de basis voor meer hergebruik en de beste kwaliteit grondstoffen. 5. We oogsten herbruikbare producten en kwalitatief zo hoogwaardig mogelijke grondstoffen voor zo lokaal mogelijke toepassing, bijvoorbeeld groenafval zonder vervuiling voor directe toepassing in kleine kringlopen of voor schoon compost. Service (en gedrag): 6. De inwoner 'als gebruiker' en ‘leverancier van grondstoffen’ is het vertrekpunt in de uitvoeringsagenda. Concreet moet het inzamelsysteem zoveel mogelijk aansluiten op de behoeften van de gebruikers in plaats van andersom (geen oplossing voor allemaal, maar een oplossing voor eenieder).

Dit betekent niet dat we altijd alle stromen huis-aanhuis blijven inzamelen. We moeten er ook voor zorgen dat we de inzameling haalbaar en betaalbaar houden. Maatwerk is wenselijk per type woonomgeving waarbij we oog moeten houden voor de kostenstructuur. 7. Hergebruik en duurzame consumptie moet een vast onderdeel vormen in het onderwijs. De communicatieve waarde daarvan naar de samenleving is groot. 8. Gedragsverandering stimuleren we allereerst door fysieke bijstelling van de inzamelservice aan huis. Voor een intrinsiek gemotiveerde gedragsverandering stimuleren we initiatieven van onderop. Als gemeente stellen we daarvoor kaders. Schoon: 9. Winkeliers / horeca worden verplicht om hun eigen producten op te ruimen in hun directe openbare omgeving. 10. De gemeente faciliteert particuliere en maatschappelijke initiatieven voor preventie, hergebruik, recycling en een schone leefomgeving (bijvoorbeeld het duurzaam organiseren van evenementen en het ondersteunen van zwerfafvalpakkers). 11. De gemeente monitort op objectieve wijze de bereikte resultaten en beeldkwaliteiten (inclusief overlopende afvalbakken, kwaliteit van ondergrondse containers, hoeveelheden van soorten bijplaatsingen en dumpingen). Communicatie en participatie: 12.

Participatie wordt ingezet voor het gezamenlijk oplossen van afval gerelateerde kansen en uitdagingen in de openbare ruimte of het uitvoeren van inzamelproeven (kiezen, testen en evalueren). 14. Communicatie dient te verleiden en verblijden (leuker kunnen we het wél maken). 15. De gemeente draagt nadrukkelijker haar duurzame werkwijze uit als voorbeeld naar onze inwoners (en zorgt ook zelf voor zo min mogelijk restafval). De inwoners van Hilvarenbeek mogen trots zijn op de vergroening van hun gemeente. Kosten: 16. De inzet van middelen is effectief en efficiënt. Niets doen is daarbij geen optie. We zoeken naar een duurzame balans tussen milieu, service, kosten en lokale welvaart, waarbij we kosten en opbrengsten breed beschouwen; een Total Cost of Ownership.

€

Planet People Purpose Profit

7

Omdenken in afval

2.3.4 Strategie op hoofdlijnen De in dit beleidskader opgenomen ambitieniveaus zijn gebaseerd op ons huidig inzamelsysteem, behaalde resultaten in andere gemeenten en verkregen inzichten en resultaten uit meerdere inzamelproeven. Maar ook vanuit het besef dat de mens nooit boven zichzelf uitstijgt als hij of zij de lat te laag legt. We stellen zowel de ambitie waarvan we ‘realistisch’ dromen, alsook een beetje waarvan we niet durfden te dromen… Dat is de ware ambitie! Daarvoor nemen we de weg der geleidelijkheid en kiezen we voor twee stippen op de horizon: o We optimaliseren het huidige inzamelsysteem. o We vervangen dat op een gunstig moment voor een beter systeem. De strategie wordt uitgewerkt in een uitvoeringsagenda. Deze agenda wordt vastgesteld door het college. Deze aanpak geeft meer ruimte om aan te sluiten op het samenlevingsakkoord, de buitenwereld en om in te spelen op trends en ontwikkelingen en op initiatieven vanuit onze partners en burgers. De uitvoeringsagenda zal worden geactualiseerd gedurende de looptijd van het beleidskader.

8

Omdenken in afval

3

Bijlagen

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

We consumeren teveel Focus op restafval geeft restafval Europees en Nederlands grondstoffenbeleid Koppelkansen Prikkels voor gedragsverandering Wat als we niets doen? Lijst van afkortingen en begrippen terug naar inhoudsopgave

9

Omdenken in afval

3.1 We consumeren teveel Sinds halverwege de jaren 60 is de wereldbevolking verdubbeld, van 3,5 miljard tot ruim 7 miljard mensen vandaag. Tussen 2013 en 2020 is de wereldwijde welvaart gemiddeld met 52% gegroeid. Beide ontwikkelingen bepalen in grote mate de wereldwijde consumptie. De organisatie Earth Overshoot Day vergelijkt de jaarlijkse consumptie in landen met hun eigen hernieuwbare biocapaciteit. Op basis daarvan wordt wereldwijd 1,7 maal de draagkracht van de aarde gebruikt. De verwachte wereldwijde bevolkingsgroei naar 9 miljard mensen én welvaartsgroei zal de overconsumptie vergroten. Zie figuur 3 ter illustratie. Figuur 3. Consumptiegedrag in welvarende landen en grootmachten.

De huidige manier van ‘lineair’ produceren en consumeren (take-make-waste) ondermijnt de herstelkracht van de aarde. De gevolgen zijn legio: ontbossing (elke minuut verdwijnen 30 voetbalvelden aan bos), overbevissing (-76% zalmen sinds 1970), biodiversiteitsverlies (-85% inheemse planten- en diersoorten in Nederland sinds 1900), bodemuitputting, wateren luchtvervuiling, enzovoort. Naast landbouw en verkeer veroorzaken fabrieken veel broeikasgassen. Deze situatie leidt tot opwarming van de aarde met steeds extremere weerpatronen tot gevolg. Op 29 juli 2021 had de mensheid alle van nature beschikbare grondstoffen geconsumeerd. Na die datum is roofbouw gepleegd op de natuurlijke reserves. Als dat jaar alles van “eigen Nederlandse bodem” moest komen, dan zouden de winkelschappen al leeg zijn gebleven vanaf 19 februari. (Zie voor verder informatie: Wereldwijd: https://www.overshootday.org/newsroom/press-release-july-2021-netherlands-nl/. Nederland: https://www.overshootday.org/newsroom/press-release-dutch-natural-capital-day-2022-nl/. Afval is het slechtst voor het klimaat Een nog onderbelicht leerpunt is dat onze consumptie van vooral spullen en voedsel nog schadelijker voor het klimaat is dan bijvoorbeeld het verwarmen van ons huis. Onze 10

Omdenken in afval

consumptie van spullen en voedsel veroorzaakt 54% van de uitstoot van broeikasgassen door een gemiddeld huishouden (2,2 personen), zie figuur 4. Figuur 4. De CO2-uitstoot van een Nederlands huishouden (bron: www.milieucentraal.nl).

Al deze spullen en veel bouwproducten zijn voornamelijk afhankelijk van grondstoffen buiten Europa en worden voor een belangrijk deel geproduceerd in Azië. Benodigde grondstoffen worden vanaf grote afstanden daarvoor aangevoerd. Vervolgens worden producten vaak over grote afstanden naar onze markt gebracht.

5.000 verschillende product(groep)en liggen er ongeveer in de winkelschappen. 120 maal ons eigen gewicht aan grondstoffen verbruikt de gemiddelde Nederlandse. 20 maal meer grondstoffen en energie zijn grofweg nodig van ‘grondstof tot product’ in winkels. 2 maal per jaar wordt gemiddeld een product afgedankt (huis: 130 jaar, sinaasappelnetje: 20 min.) Volgens TNO komen er circa 5.000 productgroepen in het afdankproces (fase na ge/verbruik). Met voor inwoners vereenvoudigde ‘verzamelstromen’ dient dit aantal afgedankte producten en stoffen te worden ingezameld voor hergebruik. De hamvraag is hoe dit zo effectief en efficiënt mogelijk te laten aansluiten op het afdankgedrag van de consument. terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

11

Omdenken in afval

3.2 Focus op restafval geeft restafval Het is pas 30 jaar terug dat het verplicht werd om GFT apart in te zamelen. Tot die tijd werd - op lompen, oud ijzer en papier na - alles verder als huisvuil ingezameld. Vanuit dit verleden van ‘huisvuilinzameling’ is onze focus nog altijd te veel gericht gebleven op het huisvuil wat we tegenwoordig restafval noemen. Hierdoor bestaat nog altijd een onbalans in service op grondstoffen en restafval in de meeste gemeenten. Zo biedt ook onze gemeente een te ruimhartige service voor restafval en te karige service voor grondstoffen. Voor Hilvarenbeek is dat geschetst in figuur 5. Figuur 5. Hilvarenbeek: aangeboden GFT- en restafvalcontainers in 2021. Aangeboden GFT-bakken

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

Aangeboden Restafvalbakken

1

2

3

4

5

… en wat er feitelijk werd aangeboden via de restafvalbakken aan achtereenvolgens GFT, luiers/incontinentiemateriaal, PMD, spullen (gebruiksgoederen) en textiel, glas, papier en onvermijdbaar restafval…

(op basis van sorteeranalyse bebouwde kom in 2017)

Soms wordt de suggestie gedaan om “restafval vaak op te halen in verband met de stank”. Maar stank en andere overlastvormen ontstaan door voedselresten (GFT) of kleefresten aan verpakkingsmaterialen (PMD). Voor een betere afvalscheiding is het gunstiger om vaker GFT of PMD op te halen in plaats van “vaker restafval”. De onbalans in Hilvarenbeek ligt in een restafvalcontainer van 270 liter die te vaak wordt geleegd (te hoge service) in combinatie met een lage service op GFT en PMD. Dat vertaalt zich terug in de hoeveelheid restafval dat daardoor wordt ingezameld aan huis met de vele grondstoffen die nog in dit restafval voorkomen (zie figuur 5) en bij de milieustraat waar bezoekers veel groen (GFT) en PMD komen brengen. terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

12

Omdenken in afval

3.3 Europees en Nederlands grondstoffenbeleid Op 2 december 2015 heeft de Europese Commissie een EU-actieplan voor de circulaire 1 economie uitgebracht: ‘Maak de cirkel rond’ . Dit actieplan was een eerste aanzet vanuit de Commissie voor een overgang naar een circulaire economie. Op 11 maart 2020 presenteerde 2 de Commissie een nieuw actieplan voor een circulaire economie , een van de pijlers van The 3 European Green Deal . Het doel is om het circulaire materiaalgebruik in de EU in het komende decennium te verdubbelen en tegelijkertijd de economische groei te stimuleren. De Europese Commissie concludeert daarbij dat de overgang naar de circulaire economie systemisch, diep en transformatief zal zijn, zowel in de EU als daarbuiten. Dit vereist een afstemming en samenwerking van alle belanghebbenden op alle niveaus - op EU-, nationaal, regionaal en lokaal niveau, en op internationaal niveau. Door het Europese beleid ondergaat het Nederlands afvalbeleid een omslag richting een nationaal grondstoffenbeleid. In 2022 is een herijking van het Nederlands afvalbeleid gemaakt. Er wordt nadrukkelijker ingezet op een hogere kwaliteit gescheiden afvalstromen voor het behalen van de twee hoofdambities: • Circulaire economie (100% hergebruik van grondstoffen) in 2050. • Halvering gebruik van primaire grondstoffen in 2030. 4

Hiervoor is een Uitvoeringsagenda Circulaire Economie 2019-2023 opgezet. Daarin is een Rladder benoemd die de essentie en strategie geeft voor de benodigde omslag van afval naar grondstof, zie figuur 1. Figuur 1. De R-ladder voor een circulaire economie met posities van spelers.

Deze volgorde voor de productie, omgang en afvalfase van producten en stoffen is leidend voor industrie, overheid en alle overige partijen in de Europese Unie. Voor veel afvalstromen zal deze volgorde ten dele werken. Voor verpakkingen zullen de treden repair, refurbish en remanufacture overbodig zijn. Hout en ijzer hebben daarentegen met vrijwel alle treden te maken. Vergroening belastingstelsel Naar aanleiding van de klimaatcrisis vergroent de Rijksoverheid het belastingstelsel. Sinds 1 januari 2014 wordt een belasting op restafval geheven. Per 1 januari 2021 wordt ook een CO2-heffing in rekening gebracht bij bedrijven die broeikasgassen uitstoten. De

1 2 3 4

https://eurlex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:8a8ef5e8-99a0-11e5-b3b7-01aa75ed71a1.0010.02/DOC_1&format=PDF https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0098&from=EN

https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en#documents https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/02/08/uitvoeringsagenda-2019-2023

13

Omdenken in afval

afvalverbranders hebben dispensatie. Nieuw regeringsbeleid kan restafval 60% duurder maken vanaf 2025. Figuur 6. Hilvarenbeek: verkenning kostenontwikkeling van PMD, GFT en restafval aan huis in Euro per huishouden door autonome prijsontwikkeling en een vergroening van het belastingstelsel (bron: Belastingdienst, NL Emissieautoriteit, TenderNed). € 125 per huishouden

2028: nieuwe verwerkingscontracten € 105

2025: invoering progressieve CO2-heffing

€ 97

€ 88

2024: nieuw inzamelcontract € 62

€ 54 2019

€ 115

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Bij ongewijzigd beleid stijgt de Hilvarenbeekse afvalstoffenheffing door GFT, PMD en restafval aan huis met ruim € 80 per huishouden in acht jaar tijd door hogere inzamelkosten, verwerkingskosten en stijgende belastingen. Nationaal zwerfafvalbeleid Sinds 3 juli 2021 geldt in de Europese Unie een verbod op de verkoop van plastic wegwerpartikelen. Per 1 april 2023 wordt statiegeld op blikjes ingevoerd. Met beide maatregelen verwacht de Rijksoverheid een derde minder zwerfafval te bereiken. Vanaf 2022 en later worden op Rijksniveau de volgende maatregelen genomen: o Producenten van plastic producten die veel in het zwerfafval voorkomen, betalen de kosten voor het opruimen van (zwerf)afval (invoering per 5 januari 2023). o Doppen moeten vastzitten aan plastic flessen en drankverpakkingen (invoering per 3 juli 2024). o PET-flessen moeten vanaf 2025 voor minstens 25% uit gerecycled plastic bestaan. o De overheid gaat consumenten meer informatie geven over herbruikbare alternatieven voor wegwerpplastic.

terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

14

Omdenken in afval

3.4 Koppelkansen Onze gemeente vervult diverse rollen binnen onze gemeenschap. Op het vlak van duurzaamheid kan zij naast uitvoerder ook een initiator en aanjager zijn. Voorbeelden kunnen zijn: o Koppeling tussen budget-, energie-, grondstoffen-, klimaat-, leefstijl-, moestuin-, taalen voedingscoaches. o Slimme en schone logistiek, vooral in de woonstraten. Vrachtwagens waar mogelijk vervangen door slimmere vervoersconcepten, bijvoorbeeld door: o Afvalscheiding bij onze kleine MKB-bedrijven mogelijk maken door hen te laten deelnemen aan ons gemeentelijke inzamelsysteem voor soortgelijke stromen. o Op termijn pakketten uitdelen en gelijktijdig afgedankte spullen en materialen inzamelen (retourlogistiek). o Afvalscheiding op scholen faciliteren met een koppeling van afval met voedsel, natuur en milieueducatie. o Inzet van ons GFT en groenafval dat wordt verwerkt tot een bodemverbeteraar die ons duurzaamheidsbeleid kan versterken op het vlak van biodiversiteit, klimaatadaptatie, landbouw en terreinbeheer. We kunnen kosteloos compost verstrekken aan particuliere tuiniers en voedseltuinen. o De inzameling van papier met verenigingsleven uitbreiden met andere waardevolle stromen voor een zo hoog mogelijke kwaliteit en kwantiteit, een inkomstenbron voor het verenigingsleven en meer bewustwording in onze gemeenschap.

o De inzet van ingeleverd textiel en elektronica voor structureel werk voor mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt (beschutte werkplekken, prikkelarm en/of zittend werk). Door samenwerking met het sociaal domein, Diamant-groep, kringloop en repair café kan een hoger producthergebruik met deze stromen worden behaald. o Voedselverspilling en voedselarmoede beperken met een buurtkoelkast in samenwerking met de Tilburgse Voedselbank (zie figuur 2). o Meervoudige aankoop van spullen voorkomen door een spullenbibliotheek (zoals je tegenwoordig ook kleine boekenbibliotheekjes ziet in het straatbeeld). o Materialen van de milieustraat ter beschikking stellen aan praktijkonderwijs en verenigingen voor het bevorderen van creativiteit, hergebruik en besparing op nieuwe materialen. o Samen met inwoners, ondernemers en organisaties communicatiemethoden bedenken en uitvoeren voor slimmer en goedkoper (en daardoor minder) consumeren. Enkele koppelkansen kunnen worden belemmerd door o regelgeving gericht op een Europese en ‘lineaire’ economie in plaats van o regelgeving gericht op een lokale en circulaire economie. De kapstok van koppelkansen bevat vaak meer haken dan afgebeeld of toegelicht. De domeinen waar winst valt te behalen zijn (circulaire) economie, klimaat, maatschappij, onderwijs, zorg én het straatbeeld.

Voor het koppelen van kansen biedt de omslag van afval naar grondstof een uitstekende basis voor het stapsgewijs aanhaken van alle domeinen. Daarbij kan het wenselijk of zelfs noodzakelijk zijn dit in GHO-verband of RHvB-verband te organiseren. De wijze waarop koppelkansen kunnen worden ‘aangehaakt’ met afval wordt verduidelijkt aan de hand van een verder uitgewerkte kapstok, zie figuur 7.

15

Omdenken in afval

Figuur 7. Drie voorbeelden van enkele koppelkansen met afval.

Een korte toelichting per kans. Inzameling De inzameling aan huis en op de milieustraat vindt nu plaats tegen de ‘economisch meest voordelige aanbieding’. Hierdoor heeft Hilvarenbeek momenteel een van de laagste inzamelkosten van Nederland. Daarvoor wordt zwaar materieel ingezet met zo goedkoop mogelijk personeel. Een van de wettelijke voorwaarden is het respecteren van de arbonormen voor maximale ‘productie-aantallen’ per leeftijdsgroep. Het gevolg is dat personeel wordt geselecteerd op leeftijd voor maximale productie. Boven de ‘ondergrens’ verliest elke belader zijn/haar baan, tenzij deze kan/wil doorgroeien tot chauffeur. De arbo-normen kunnen dagelijks worden gerespecteerd voor elke leeftijdsgroep door het inzamelen af te wisselen met andere taken. Zo is sociale arbeid zonder vrachtwagens succesvol getest in een proef met halfwekelijkse inzameling (104x/j) van respectievelijk vier in Waalre en acht stromen in Eersel. Elektronica Deze stroom wordt onder producentverantwoordelijkheid afgevoerd van de milieustraat. Daarvoor krijgt de gemeente een kostendekkende vergoeding van 10 cent per kilogram (0,10 €/kg). Een kringloopwinkel in West-Brabant heeft een eigen demontagebedrijf opgericht en verdient daarmee een tienvoud (1,00 €/kg) wat bovendien sociaal werk oplevert en meer hergebruik van onderdelen en apparaten.

GFT Deze stroom is een goed voorbeeld van “penny wise – pound foolish” inkopen. Tot heden werd GFT grootschalig in de markt gezet met een geld gedreven motief: de laagste kosten voor afval. Als bodemverbeteraar (zwart goud) is het zeer waardevol voor terreinbeheerders (zoals de gemeenten zelf, waterschap, waterbedrijf, provincie, etc.) en onze agrariërs. De benodigde hoeveelheid is vele malen groter dan het aanbod. Elke ‘kruimel’ is dus nodig voor biodiversiteit, klimaatadaptatie en voedselzekerheid. Daarvoor moet allereerst de kwaliteit van het ingezameld GFT worden verbeterd. terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

16

Omdenken in afval

3.5 Prikkels voor gedragsverandering De huidige wijze waarop de afvalstoffenheffing met diftar in Hilvarenbeek wordt verrekend stimuleert weinig tot geen wenselijke gedragsverandering bij de helft van de huishoudens. Prijsprikkel Diftar wordt toegepast in 167 (46%) Nederlandse gemeenten (die 36% van de Nederlandse 5 huishoudens vertegenwoordigen) . Daarbij zijn er zes verschillende diftarvarianten. De resultaten van alle gemeenten met deze systemen zijn opgenomen in figuur 8 en tabel 1. Figuur 8. Resultaten per tariefsysteem, CBS 2016.

diftarvarianten

Hilvarenbeek

Tabel 1. Gemiddelde afvalstoffenheffing per type diftar, Rijkswaterstaat, Afvalstoffenheffing 2018.

Afrekensysteem voor restafval Dure zak Containermaat en frequentie Gewicht Gewicht en frequentie

Gemiddelde kosten per huishouden € 180 € 198 € 199 € 206

Gemiddelde vastrecht € 135 € 123 € 111 € 113

Containermaat (geen diftar) Aantal personen (geen diftar) Vastrecht (geen diftar)

€ 229 € 260 € 275

n.v.t. n.v.t. n.v.t.

Gemiddelde variabele kosten restafval € 1,38 per zak (60L) € 7,30 per container € 0,25 per kilo € 0,25 per kilo en € 1,60 per container n.v.t. n.v.t. n.v.t.

In de gemeente Cranendonck met volume-frequentie diftar is een diepte-analyse gemaakt van het aanbodgedrag in relatie tot de prijsprikkel. Daaruit kwam naar voren dat binnen alle

5

https://www.afvalcirculair.nl/onderwerpen/linkportaal/publicaties/downloads/downloads-0/afvalstoffenheffing-2021/

17

Omdenken in afval

huishoudgroottes een groep minder prijsgevoelig bleek. Ondanks fors oplopende kosten bleef een groep veelvuldig restafval aanbieden, zie figuur 9.

aantal huishoudens

Figuur 9. Aanbodgedrag restafvalcontainers naar huishoudgrootte in Cranendonck, 2008.

200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0

0

2

4

6 8 10 12 14 16 1 aangeboden restafvalcontainers per huishouden

20

22

24

26

Naderhand is in andere gemeenten deze diepte-analyse beperkt tot een meer algemeen aanbodgedrag. Uit dit onderzoek blijkt bij elke gemeente met een prijsprikkel op restafval grofweg 25% prijsongevoelig (dit wordt verduidelijkt in figuur 14). Deze groep veroorzaakt grofweg 50% van al het restafval. Omgekeerd betaalt 75% van de huishoudens mee aan inwoners die hun afval te weinig of geheel niet gescheiden aanbieden. Serviceprikkel Service vertaalt zich in de mogelijkheden voor het laagdrempelig kunnen aanbieden van grondstoffen en/of restafval. In 2018 schakelde de toenmalige fusiegemeente Meierijstad (82.000 inwoners) over van twee- naar vierwekelijks inzamelen van restafvalcontainers. Dit gaf weliswaar minder restafval, maar de ‘harde kern’ van veelaanbieders veranderde niet hun gedrag. Dit beeld komt overeen met de bevindingen in Cranendonck, zie figuur 10. Figuur 10. Aanbodgedrag van restafvalcontainers voor en na omschakelen van twee- naar vierwekelijks inzamelen, gemeente Meierijstad 2017 en 2019. 18%

55% : 23%

55% : 23%

9%

2% 0%

0

0

2

55% : 23%

22% : 46%

22% : 46%

12%

9% 8%

1

2

3

3

4

4

5

6

1

2

aantalaangeboden huishoudens containers aangeboden restafval aantal per jaar 6 7 8 9 10 11 12 13 huishoudens aangeboden volume aangeboden volume

5

huishoudens

7

3

8

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

6%

11% 9%

11%

0

1

18%

23% : 31%

23% : 31%

13% : 28%

12% 7% 6% 6% 6% 9% 6% 5% 5% 8% 5% 8% 7% 8% 5% 4% 7% 8% 6%9% 4% 9% 6%8%9% 6%9% 9% 3% 3% 3% 3% 8%8%5% 5% 4% 8%5% 8% 7% 6% 4% 5% 6%5% 7% 8% 9% 9% 9% 7% 4% 4% 4% 4% 3% 4% 6% 3% 5% 8%3% 3% 1% 6% 8% 5% 1% 2% 3% 2% 7% 0 2%3% 2%2%2%2% 2% 3% 0%0% 0% 5% 6% 4% 4% 2% 3% 6% 5% 0%0% 5% 4% 4% 0%

8%

11%

18%

31% : 44%

9%

9% 5%

9%

7%

8%

3%

mediaan

mediaan

56% : 28%

8%

7%

23% : 31%

22% : 46% 12%

8%

6%

2%

8%

9%

7%

8%

5%

4%

4%

9

10

11

8% 5%

6%

0%

0

1

2

3

4

5

6

7

8

12

13

huishoudens aangeboden volume aantal aangeboden containers per jaar

Deze grafiek kan als volgt worden gelezen. De mediaan is verschoven van 10 naar 5 aangeboden restafvalcontainers, een indrukwekkend verschil. Maar achter dit verschil blijkt vooral een indikkingseffect te zijn opgetreden. Dit kan als worden toegelicht. Het aantal huishoudens dat een aantal restafvalcontainers tot en met de mediaan (groene kaders) had aangeboden was voor en na de omschakeling respectievelijk 56 om 55%. Zij boden respectievelijk 28 om 23% van de totale hoeveelheid aangeboden restafval aan beide jaren. Aan de andere zijde is de groep ‘veelaanbieders’ (rode kaders) ook ingedikt. Er heeft voor die laatste groep feitelijk geen intrinsieke gedragsverandering plaatsgevonden. Vooral de ‘middengroep’ is het afval beter gaan scheiden.

terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

18

Omdenken in afval

3.6 Wat als we niets doen? Geen beleid is ook beleid. Het effect daarvan is in deze paragraaf geschetst. Dit wordt gedaan aan de hand van de aspecten milieu, service en kosten. Milieu Uit de evaluatie van het huidige inzamelsysteem blijkt Hilvarenbeek een middenmoter te zijn geworden. De Rijksambities blijven buiten bereik in een onveranderde situatie. Er wordt geen aanvang gemaakt met de Europese ambitie van een circulaire economie in 2050. Service Service wordt subjectief ervaren. Er zijn gemeenten met meer service en vergelijkbare kosten. Dat laatste is mogelijk door lagere milieukosten. Deze kans blijft onbenut bij ongewijzigd beleid. Lokale welvaart Door onze focus op een efficiënte verwijdering van (rest)afval laten we synergie van koppelkansen onbenut. Kosten Sinds 2019 is de afvalstoffenheffing gemiddeld met € 36 per huishouden verhoogd. Uit een verkenning van de kostenontwikkeling van PMD, GFT en restafval zal de heffing nog sterker stijgen bij ongewijzigd beleid. Voor restafval bestaan de kosten uit een autonome en een fiscale component. Een verkenning van de autonome kosten bij ongewijzigd beleid is opgenomen in de lijngrafiek van figuur 5.

In deze verkenning is gewerkt met gangbare indexeringen voor autonome kosten en een gemiddelde huidige marktprijs voor inzameling en verwerking van de stromen. Uit figuur 6 kan worden afgeleid dat, bij ongewijzigd beleid, de kosten voor deze stromen verdubbelen door de volgende factoren: o Nieuw contract voor inzameling van GFT, PMD en restafval. De logistiek vindt nu plaats tegen zeer lage kosten. Dit wordt naar boven gecorrigeerd bij het aantreden van een nieuwe inzamelaar. o De effectuering van de CO2-heffing voor afvalverbrandingsinstallaties. Het scenario van een verdubbelde kostprijs voor restafval in 2030 (blauwe lijn) is vooralsnog het meest waarschijnlijk. Verwerker Suez zal een opslag doorberekenen als gevolg van deze jaarlijks oplopende heffing. o Nieuw contract voor verwerking van GFT. De huidige contractcondities zijn zowel qua prijs als kwaliteitsvoorschriften zeer gunstig. De compostsector moet zowel investeren in nieuwe fabrieken als extra investeren in groene technologie (best beschikbare techniek). Ook zijn de autonome kosten sterk gestegen. Recente aanbestedingen geven een bandbreedte van 55-65 Euro per ton (+30%). o Nieuw contract voor de verwerking van restafval. Het huidige contract werd gesloten in een periode van overcapaciteit. De huidige verbrandingsmarkt vertoont krapte en staat onder druk van de Rijksoverheid om te worden afgebouwd (verkleind).

Recente aanbestedingen geven een bandbreedte van 80-100 Euro per ton (+50%) voor het verbranden van afval exclusief de fiscale meerkosten. Ongewijzigd beleid wordt verhoudingsgewijs duurder zonder extra milieurendement. Maatregelen voor milieurendement zullen de stijgende kostenontwikkeling kunnen dempen. terug naar overzicht bijlagen

terug naar onderwerp

19

Omdenken in afval

3.7 Lijst van afkortingen, definities en termen 67 Verklarende afkortingen, definities , en termen: Kg/p/j kilogram per persoon per jaar. Afvalscheiding het zoveel mogelijk aan de bron scheiden, gescheiden houden en gescheiden afgeven van afvalstoffen. Bronscheiding het apart houden van afvalstoffen op de plaats waar deze ontstaan, bijvoorbeeld het huishouden of in het bedrijf. Nascheiding het scheiden van componenten uit integraal ingezameld afval voordat genoemd afval verbrand of gestort wordt (bij de AVI ook wel voorscheiden genoemd). Recycling Nuttige toepassing waardoor afvalstoffen opnieuw worden bewerkt tot producten, materialen of stoffen, voor het oorspronkelijke doel of voor een ander doel, met inbegrip van het opnieuw verwerken van organische afvalstoffen, en met uitsluiting van energieterugwinning en het opnieuw verwerken tot materialen die bestemd zijn om te worden gebruikt als brandstof of als opvulmateriaal. AVI afvalverbrandingsinstallatie die primair is opgericht voor het verbranden van vast stedelijk afval (in de praktijk restafval). stedelijk afval afval - niet zijnde waterig afval - dat is ingezameld door en/of in opdracht van gemeenten; voor Nederland is dit met name huishoudelijk afval en grof huishoudelijk afval. Huish.

Afval afvalstoffen afkomstig uit particuliere huishoudens, behoudens voor zover het ingezamelde bestanddelen van die afvalstoffen betreft, die zijn aangewezen als gevaarlijke afvalstoffen. Grondstoffen Door de Rijksoverheid gebruikte term voor alle stromen die kunnen worden gerecycled, zoals luiers, GFT, papier, PMD, etc. Het doet verder niet terzake of grondstoffen nu primair (uit delving verkregen) of secundair (uit gemeentelijke inzameling) is verkregen. luiers incontinentie- en luierafval. GFT Groente-, Fruit- en Tuinafval GF(E) Groente-, Fruitafval (en Etensresten) T Tuinafval papier Oud Papier en Karton in de vorm van gedrukte media of verpakkingen. PMD Plastic verpakkingen, Metalen verpakkingen (blik) en Drankpakken. REST(afval) Huishoudelijk RestAfval; een mengsel van naar aard en samenstelling verschillende onderdelen van huishoudelijk afval dat ontstaat nadat afzonderlijke deelstromen (gft-afval, papier/karton, glas, enz.) gescheiden zijn gehouden en gescheiden worden ingezameld/afgevoerd. minicontainer Container van 80, 120, 180 of 240 liter met twee wielen. Emmer Container van maximaal 45 liter. Ondergrondse Verzamelcontainer met ondergrondse opslag en bovengrondse inworpzuil. container OGI Buurtroute Route in een buurt gericht op schoon, heel en veilig. Buurtconciërge Medewerker die zorgt voor schoon, heel en veilig in een of meerdere buurten.

Voor heel en veilig vervult de medewerker een signalerende rol en voor schoon een uitvoerende rol wat betreft grondstoffen, bijplaatsingen, dump en zwerfafval. Grondstoffen- Medewerker die is getraind in het inzamelen van hoogwaardige grondstoffen koerier door het verlenen van een goede inzamelservice aan de inwoners. Grondstoffen- Terzake schoon en circulair kundig medewerker die is getraind in het coach informeren en enthousiasmeren van inwoners, ondernemers en anderen. terug naar overzicht bijlagen

6 7

Bron: Landelijk Afvalbeheer Plan 3, sectorplan 01 Huishoudelijk restafval (fijn en grof) Bron: Wet milieubeheer

20

Omdenken in afval

21

Omdenken in afval