11 Programma van eisen Kindcentrum De Doelakkers (3b Bijlage 02 PvE - Memo ICS adviseurs contractstrategie)

Memo Aan

Job Dijkstra en Rowie van den Aker Plaats

Datum

Eindhoven

4 december 2024

Kenmerk

Behandeld door

2240245/20241204Lke03

Esmée Boereboom en Iris Smits

Onderwerp

Uitkomsten werksessie ContractRegie t.b.v. Kindcentrum De Doelakkers

In het kader van de nieuwbouwplannen voor Kindcentrum De Doelakkers dient in een vroeg stadium van het proces de meest geëigende contractvorm voor realisatie te worden bepaald. Dit is bepalend voor hoe ontwerpers, adviseurs en bouwpartijen betrokken c.q. geselecteerd (gaan) worden. Derhalve heeft op 6 november 2024 een werksessie ContractRegie plaatsgevonden. Hierin hebben we uitvoerig stilgestaan bij diverse aspecten die bij ontwerp- en uitvoeringstrajecten bepalend zijn voor de keuze van de bouworganisatievorm (traditioneel, bouwteam of geïntegreerd contract). Onderwerpen die een rol spelen in de keuze voor de contractvorm zijn: ▪ De mate van gewenste invloed van gebruikers op de kwaliteit; ▪ Type en aard van het project voor wat betreft omvang en complexiteit; ▪ Risico-acceptatie; ▪ Prijszekerheid en hoogte/scherpte; ▪ Tijdsduur/doorlooptijd; ▪ De conjuncturele situatie op de bouwmarkt Deze memo dient als samenvatting van de werksessie ContractRegie en geeft een advies richting gemeente en schoolbestuur.

Contractregiemodel Tijdens de werksessie kwam naar voren dat de opdrachtgever het belangrijk vindt dat er veel tijd en aandacht wordt besteed aan het ontwerp- en bouwproces, om te garanderen dat het project aan de gestelde eisen (conform T-PvE en RF-PvE) voldoet voor alle gebruikers. Het is van belang dat in de ontwerpfase alle normen en wensen goed worden vastgelegd zodat er in de uitvoering geen tot nauwelijks wijzigingen hoeven te worden aangebracht. Dit benadrukt de wens om invloed te hebben in het ontwerpproces. De eisen/wensen van de gebruikers dienen wel in de ontwerpfase te worden meegenomen. Kindcentrum De Doelakkers is relatief gezien een klein project. Complexiteit speelt een beperkte rol. Op basis daarvan is er geen directe behoefte om uitvoeringskennis in een vroeg stadium te betrekken. Wel is het van belang om de kennis van de aannemer vroegtijdig in het ontwerpproces te benutten omdat opdrachtgever risico’s in de uitvoering wil minimaliseren. Voor de school is het van belang dat de nieuwe school zo snel mogelijk wordt opgeleverd. De voorkeur geschiedt om waar mogelijk zo snel mogelijk te starten met het ontwerp- en bouwproces. Derhalve geschiedt de voorkeur voor een bouworganisatievorm waarin de planning waar mogelijk wordt ingekort. Tijdens de werksessie is er ook gesproken over het eventueel toepassen van een Design, Build & Maintain contract.

Het voordeel van het toevoegen van ‘Maintain’ is dat er tijdens het ontwerp- en bouwproces rekening wordt gehouden met het onderhoudsvriendelijk maken van het gebouw. Echter, hierop kan ook worden gestuurd tijdens het ontwerpproces. Verder zal er goed moeten worden nagedacht over de duur van het onderhoudscontract. 5 jaar is vaak niet interessant omdat er in de eerste 5 jaar na oplevering weinig onderhoud hoeft te worden gepleegd. Een tijdsbestek van 10 jaar zit kort tegen de afschrijvingstermijn van www.icsadviseurs.nl

Onderdeel van ICS Ruimteregiegroep BV

Memo

installaties aan (vaak 15 jaar) en een duur van 15 jaar is erg lang om met één partij te contracteren. Daarnaast wordt het onderhoud er niet altijd goedkoper van omdat dit na oplevering ook kan worden aanbesteed. Ons advies is daarom om geen Design, Build & Maintain contract af te sluiten.

Conclusie/advies: In onderstaande grafiek staan de resultaten naar aanleiding van de antwoorden op de stellingen:

Op basis van bovenstaande kan worden geconcludeerd dat het Bouwteam-model, de geïntegreerde contractvorm ‘Engineer & Build’ of het Traditioneel model passend is voor de nieuwbouw van Kindcentrum De Doelakkers. Hieruit blijkt dat de meest passende vorm het Bouwteam-model is. Het contracttype Engineer & Build scoort hoog mede omdat opdrachtgever de voorkeur heeft gegeven aan een hogere bouwprijs op voorhand met minder risico’s op problemen en dat kostenverhoging tijdens de bouw van belang is. Aangezien bij Engineer & Build het risico op een eerder moment in de planning bij de opdrachtnemer komt te liggen, is deze contractvorm in die zin passend. Wel is hierbij de invloed van de opdrachtgever op het ontwerpproces minder dan bij Traditioneel of Bouwteam, wat als nadeel kan worden gezien. Indien wordt gekozen voor een Traditioneel proces kan, mede vanwege veranderende marktomstandigheden, tijdens de voorlopig ontwerpfase nog worden gekozen voor een Bouwteam. Nadeel van het Traditioneel proces is dat men geen gebruikmaakt van de expertise van een aannemer in de ontwerpfase. Op basis van het bovenstaande is het advies om het project via een Bouwteam aan te besteden vanwege de invloed die de gemeente en gebruikers willen hebben op het ontwerp, het gebruik kunnen maken van de expertise van de aannemer gedurende de ontwerpfase en het verminderen van risico’s in de uitvoeringsfase.

In bijlage 1, 2 en 3 is een toelichting op de top-3-contracten vanuit het contractadvies toegevoegd.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

2/15

Memo

Bijlage 1: Toelichting Bouwteam

ContractRegie exploitatie PvE

Ontwerp

Realisatie

ontwerp, kosten en doorlooptijd onderhoud

FM-services

weinig

risico

veel

bouwteam

kort

lang

risico opdrachtgever

kostenrisico

risico opdrachtnemer

ontwerprisico

invloed opdrachtgever op ontwerp en kosten

doorlooptijd

contractmoment moment van prijszekerheid

Figuur 1: ContractRegie Bouwteam

Toepassing Het Bouwteam-model is in feite een variant op het Traditionele model. De aannemer wordt reeds bij de uitwerking van het ontwerp betrokken om zijn uitvoeringsdeskundigheid in te brengen en om bijvoorbeeld alternatieven en bezuinigingsvoorstellen in overleg met de andere leden van het bouwteam (opdrachtgever, architect en adviseur) verder te ontwikkelen. Er is op het moment van toetreding van de aannemer tot het bouwteam meestal geen mogelijkheid om afspraken te maken over een vaste aanneemsom; vaak worden in dat geval eenheidsprijzen overeengekomen voor veelgebruikte materialen en lonen en worden afspraken gemaakt over opslagpercentages voor winst, risico en algemene kosten (staartkosten). Soms worden er ook prijsplafondgaranties afgesproken. Een voordeel van het Bouwteam-model is dat iedere partij in het bouwteam zich concentreert op de directe kosten, zonder dat over de toeslagen en marges nog wordt onderhandeld. Dit Bouwteam-verband duurt voort tot en met de uitwerking van het bestek of detailengineering en een voor alle partijen bevredigend akkoord betreffende inhoud, kwaliteit en prijs. Vanaf dat moment is er weer sprake van verhoudingen conform het Traditionele model. Dit model wordt dan weer toegepast voor de uitvoeringsfase.

Het bouwteam kan afhankelijk van projectgebonden omstandigheden in allerlei variaties en samenstellingen voorkomen; bijvoorbeeld met meerdere aannemers, installateurs en leveranciers.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

3/15

Memo

: Figuur 2: Contractprincipes Bouwteam

Kwaliteit ▪

Aannemer is medeverantwoordelijk en heeft zijn inbreng in detailleringen van het ontwerp; dit kan conflicteren met esthetische aspecten, omdat de aannemer meer gericht is op een efficiënte productie en gebruik van standaardmaterialen.

Prijs ▪ ▪ ▪

Inbreng uitvoeringskennis en kostendeskundigheid van de aannemer, waardoor er tevens sneller zekerheid over de uiteindelijke hoogte van de uitvoeringskosten ontstaat. Aannemer kan in een vroeg stadium slechts op staartkosten worden geselecteerd; een en ander betekent dat ervoor concurrentie- of aanbestedingsvoordelen minder ruimte is. Risico van beperkte prijszekerheid in een vroeg stadium. Bij aanvang worden alleen de staartkosten opgegeven en wordt nog geen indicatie gegeven van de hoogte van de directe bouwkosten. In geval dat een definitieve prijsafspraak niet wordt bereikt, zal alsnog een andere aannemer met een nieuwe prijsvorming voor de uitvoering moeten worden gecontracteerd; meestal leidt een dergelijk scenario alleen maar tot extra vertraging en hogere kosten.

Tijd ▪ ▪ ▪ ▪

De aannemer wordt al bij het ontwerp betrokken, met als gevolg dat een en ander een gunstig effect kan hebben op de efficiency en doorlooptijden van zowel de ontwerp- als de uitvoeringsfase. De voordelen van dit model komen het beste tot hun recht als de aannemer vanuit de ontwerpfase doorgaat in de uitvoeringsfase. Het Bouwteam-model biedt mogelijkheden voor een kortere doorlooptijd voor ontwerp en voorbereiding. Het tijdstip waarop de aannemer in het ontwerp- of uitvoeringstraject wordt betrokken is projectafhankelijk. Doorgaans gebeurt dit bij de uitwerking van het ontwerp.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

4/15

Memo

Contractuele aandachtspunten ▪

▪ ▪ ▪ ▪

▪

Het vastleggen van vaste prijsopslagen, afstandsverklaring ingeval niet bereiken van een prijsovereenstemming en (veelal) een bouwteamovereenkomst in combinatie met een coördinatieovereenkomst voor de uitvoering. Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor de coördinatie en uitwerking van het bestek en werktekeningen voor de uitvoering: bij architect/adviseur of aannemer? Wijzigingen in prijsopslagen indien zich grote ontwerpwijzigingen voordoen en waardoor de omvang in grote mate afwijkt van de originele opgave. Verificatie en/of controle van de open begrotingen. Begeleiding door bouwkostendeskundige is meestal aan de orde. Coördinatievergoeding en aansprakelijkheid indien leveringen worden gedaan door derden of onderaannemers die niet door de aannemer worden gecontracteerd, maar bijvoorbeeld door de toekomstige gebruiker of opdrachtgever. Regeling indien het bouwteam de gestelde opgave niet kan waarmaken (prijs, kwaliteit).

Risicoprofiel Integratie van ontwerp en uitvoering

Mate van geschiktheid

Mogelijkheid om tussentijdse wijzigingen aan te brengen De zekerheid dat "harde" overeengekomen contractuele remedis zijn te effectueren Verkorting van doorlooptijd van voorbereiding en uitvoering Prijszekerheid in een vroeg stadium Minder

Meer

Figuur 3: Risicoprofiel Bouwteam

Aansprakelijkheid en risico’s Het bouwteam wordt in de praktijk nogal eens omschreven als een vorm van gecoördineerde samenwerking. De definitie daarvan luidt: De figuur dat individueel aanvaarde taken in regelmatig overleg worden vervuld, om te bereiken dat de afzonderlijk te verrichten werkzaamheden goed op elkaar worden afgestemd en daardoor harmonisch op elkaar zullen aansluiten. Hieruit vloeit voort dat in principe elke deelnemer aan het bouwteam primair een individuele verantwoordelijkheid draagt voor de eigen bijdrage, welke bijdrage deel uitmaakt van de werkzaamheden van het bouwteam als totaal. Iedere deelnemer aan het bouwteam wordt in de eerste plaats dus aangesproken op de kwaliteit van zijn eigen werk. Immers, de betrokken persoon heeft aanvaard een bepaalde taak op zich te nemen en deze naar behoren uit te voeren. Deze individuele verantwoordelijkheid doet niets af aan een zekere, onderlinge betrokkenheid met elkaars werk. Onder omstandigheden kan de individuele verantwoordelijkheid zelfs overgaan in medeverantwoordelijkheid voor tekortkomingen in het werk van collega’s uit het bouwteam. De opdrachtgever mag van de deelnemers aan het bouwteam verwachten dat zij het werk van hun collega’s kritisch beoordelen en, indien nodig, hem voor de daaraan klevende risico’s waarschuwen.

In feite rust op iedere deelnemer aan het bouwteam een zekere waarschuwingsplicht ten opzichte van de opdrachtgever.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

5/15

Memo

De aansprakelijkheden bij een bouwteamconstructie zijn als volgt samen te vatten: ▪ ▪ ▪

Het bouwteam in zijn totaliteit is verantwoordelijk voor het ontwerp; Ieder lid van het bouwteam is verantwoordelijk voor de individueel geleverde bijdrage; Daarnaast dient iedere deelnemer het werk van collega’s kritisch te beoordelen en de opdrachtgever te waarschuwen voor eventueel daaraan klevende risico’s.

Voor- en nadelen De keuze voor de Bouwteam-contractvorm kent als belangrijkste voordelen: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Gedurende de ontwerpfase wordt geprofiteerd van de deskundigheid van de professionele aannemer op het gebied van uitvoeringsmethoden, bouwkosten en producten; Er ontstaat goede afstemming tussen ontwerp en uitvoering, waardoor er minder kans is op meerwerk; Er is maximale betrokkenheid (binnen het traditionele concept) van de aannemer bij de totstandkomingsfase van het ontwerp; Er is efficiënte kennisoverdracht van de ontwerpende naar de uitvoerende partijen; Er is maximale transparantie in de ontwerpfase; Er ontstaat betere beheersing van het bouwproces via afstemming tussen de ontwerpende en de uitvoerenden partijen in alle fasen van dit proces; Het is een relatief goedkoop en snel ontwerp- en uitvoeringsproces, onder meer omdat al in de ontwerpfase over de deskundigheid van de aannemer kan worden beschikt.

De nadelen van de Bouwteam-methode zijn: ▪

▪

▪ ▪

Er ontstaat een complexe aansprakelijkheidsverdeling vanwege het feit dat de opdrachtgever diverse contracten met de verschillende bouwteampartijen sluit en de bijbehorende standaardregelingen niet op elkaar aansluiten; Er is geen volledige concurrentie; uit praktisch en economisch oogpunt is het bijna niet mogelijk de uitvoering van het ontwerp aan een andere aannemer dan de bouwteamaannemers te gunnen, dit in verband met het wegvallen van de voordelen die zijn verbonden aan de bouwteammethode; Er kan weliswaar sprake zijn van een vermindering van de reële kostprijs, maar dit betekent niet dat ook de laagst haalbare prijs wordt bereikt; Soms verdwijnt in de prijsvormingsfase een deel van de transparantie, waardoor deze fase veel tijd en overleg vergt.

Standaarddocumenten/contracten In Nederland zijn voor het traditionele contractmodel verschillende standaards per ontwerp-, advies- of uitvoeringsdisciplines ontwikkeld. De belangrijkste zijn: Aanbesteding: ▪ ▪

De Aanbestedingswet 2012 De Gids Proportionaliteit 2020.

Standaardvoorwaarden: ▪ ▪ ▪ ▪

UAV 2012 en UAV-TI 1992: Uniforme Administratieve Voorwaarden voor de uitvoering van werken, respectievelijk Uniforme Administratieve Voorwaarden Technische Installaties DNR 2011: Rechtsverhouding opdrachtgever – architect, ingenieur en adviseur AVA 2012: Algemene voorwaarden voor aanneming in het bouwbedrijf AVvO 2016: Algemene voorwaarden voor onderaanneming.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

6/15

Memo

Modellen voor bouwteamovereenkomsten: ▪

Modelovereenkomst Bouwteam DG 2020.

Bestekstandaards: ▪ ▪

Stabu: Standaardbestek uitvoering Burger- en Utiliteitsbouw RAW: Rationalisatie en Automatisering Grond, Weg- en Waterbouw; voor de uitvoering van werken.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

7/15

Memo

Bijlage 2: Toelichting Engineer & Build

ContractRegie exploitatie PvE

Ontwerp

Realisatie

ontwerp, kosten en doorlooptijd onderhoud

FM-services

weinig

risico

veel

engineer & build

kort

lang

risico opdrachtgever

kostenrisico

risico opdrachtnemer

ontwerprisico

invloed opdrachtgever op ontwerp en kosten

doorlooptijd

contractmoment moment van prijszekerheid

Figuur 1: ContractRegie Engineer & Build

Toepassing Engineer & Build is een variant op het traditionele model, waarbij de contractuele invulling plaatsvindt als bij een Design & Build opgave. Anders dan bij een bouwteam wordt de opdrachtnemer veelal op basis van een Voorlopig of Definitief Ontwerp gecontracteerd en is opdrachtnemer middels een UAV-GC-contract verantwoordelijk voor de nadere uitwerking en realisatie van het project. Waar in het traditionele model de aannemer een inspanningsverplichting heeft om het project te kunnen realiseren, heeft aannemer hier een uitwerkings- en uitvoeringsverplichting. Engineer & Build wordt de laatste jaren steeds meer toegepast om de opdrachtgever meer tijd te geven een ontwerp naar haar wensen te maken, en tegelijk de aannemer eerder te betrekken om zo haar kennis te benutten. Na aanbesteding heeft opdrachtgever te maken met één aanspreekpunt, wat als één van de grote voordelen wordt ervaren ten opzichte van het traditionele model. In feite is er geen formele scheiding meer tussen de ontwerp- en uitvoeringsdisciplines, maar is er sprake van een integrale aanpak met een resultaatsverbintenis.

Het is belangrijk dat de opdrachtgever vooraf zijn randvoorwaarden en specificaties behorend bij het ontwerp duidelijk en volledig formuleert, waarna de invloed tijdens de rest van het ontwerp en de uitvoering beperkt is en waarover bijzondere afspraken zoals acceptatieprocedures dienen te worden gemaakt. Dit vraagt van een opdrachtgever dat zij tijdens de nadere uitwerking van het ontwerp meer afstand neemt van het proces.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

8/15

Memo

: Figuur 2: Contractprincipes Engineer & Build

Kwaliteit ▪ De verantwoordelijkheid voor de engineering en uitvoering ligt bij de hoofdaannemer. De controle vindt plaats via toetsing/acceptatie en via projectaudits. ▪ Duidelijk herkenbare rolverdeling tussen de contractpartijen en hierdoor duidelijk gescheiden verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden voor de diverse ontwerp- en uitvoeringsdisciplines. ▪ Opdrachtgever heeft veel invloed op het ontwerp, maar minder op de detaillering. Daarmee is het goed om belangrijke uitgangspunten vooraf goed vast te leggen. ▪ Door de aannemer eerder te betrekken kan hij zijn kennis inbrengen wat kwaliteit verhogend kan werken. Prijs ▪ Goede mogelijkheden voor concurrentie omdat alle partijen aanbieden op dezelfde aangeleverde ontwerpuitgangspunten. Goede kans tot het bereiken van de laagst mogelijke prijs. ▪ Onduidelijkheden in de ontwerpuitgangspunten kunnen interpretaties veroorzaken en zijn daarmee kostenverhogend. ▪ Door duidelijkheid van de verplichtingen in de diverse fasen zijn de budgetten goed controleerbaar. ▪ Opdrachtgever gaat verplichtingen aan per fase. Bij lange besluitvormingsprocessen kunnen hierdoor de financiële risico’s voor opdrachtgever worden beperkt. ▪ Verrekening van wijzigingen of meer- en minderwerk gebeurt meestal op basis van gedetailleerde staten van hoeveelheden, vaste eenheidsprijzen en vaste opslagpercentages.

Tijd ▪ Beperkt sneller (enkele weken tot 1,5 maand) dan een traditionele aanpak, door de overlap tussen Technisch Ontwerp en start bouw. ▪ De tijd voor het formuleren van de technische uitgangspunten is afhankelijk van de keuze voor een aanbesteding op basis van het Voorontwerp of het Definitief Ontwerp.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

9/15

Memo

Contractuele aandachtspunten ▪ Middelgrote aannemers hebben deze ervaring soms nog niet. Ontwerpers en aannemers moeten soms wennen aan hun rol. ▪ Afhankelijk van keuze Voorontwerp of Definitief Ontwerp dient er meer of minder in resultaten te worden vastgelegd. ▪ Aansprakelijkheid voor fouten in het ontwerp van de opdrachtgever of diens adviseurs. ▪ Wijzigingen door de klant gedurende het ontwerpproces van aannemer. ▪ Heldere principedetails voorkomen onduidelijkheden in overdracht.

Risicoprofiel Integratie van ontwerp en uitvoering

Mate van geschiktheid

Mogelijkheid om tussentijdse wijzigingen aan te brengen De zekerheid dat "harde" overeengekomen contractuele remedis zijn te effectueren Verkorting van doorlooptijd van voorbereiding en uitvoering Prijszekerheid in een vroeg stadium Minder

Meer

Figuur 3: Risicoprofiel Engineer & Build

Voor- en nadelen Voordelen: ▪ Veel controle over het ontwerpproces; ▪ Gebruik maken van uitvoeringskennis; ▪ Proces kan meer productie- (standaardcomponenten met bekende uitvoeringswijze) dan ontwerpgericht zijn; ▪ Goede vergelijkbare aanbiedingen; ▪ (Beperkte) tijdsbesparing; ▪ Eén contractaanspreekpunt tijdens de uitvoering; ▪ Een betere afstemming ontwerp en uitvoering; ▪ Minder meerwerkclaims. Nadelen: ▪ Pas op een relatief laat moment helderheid over de prijsvorming; ▪ Beperkte ervaring bij middelgrote aannemers en architect/adviseurs; ▪ Hoe verder het ontwerp vooraf is uitgewerkt, hoe meer beperkend de invloed van de aannemer is; ▪ Opdrachtgever moet het ontwerp los durven te laten; ▪ Afkoop van ontwerprisico kan prijsopdrijvend werken; ▪ Minder sturingsmogelijkheden na aanbesteding. Verantwoordelijk- en aansprakelijkheden De verantwoordelijkheid ten aanzien van het aangeleverde ontwerp berust bij opdrachtgever c.q. haar adviseurs conform het traditionele model. Uiteraard kan het wel zo zijn dat, indien de fout makkelijk had kunnen worden ontdekt door de aannemer, er een waarschuwingsplicht bestaat aan de zijde van de aannemer.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

10/15

Memo

Standaarddocumenten/contracten In Nederland zijn verschillende standaards per ontwerp-, advies- of uitvoeringsdisciplines ontwikkeld. De belangrijkste voor Engineer & Build zijn: Aanbesteding: ▪ ▪

De Aanbestedingswet 2012 De Gids Proportionaliteit 2020.

Standaardvoorwaarden: ▪ ▪ ▪ ▪

UAV-GC 2005 DNR 2011: Rechtsverhouding opdrachtgever – architect, ingenieur en adviseur AVA 2012: Algemene voorwaarden voor aanneming in het bouwbedrijf AVvO 2016: Algemene voorwaarden voor onderaanneming.

Bestekstandaards: ▪ ▪

Stabu: Standaardbestek uitvoering Burger- en Utiliteitsbouw RAW: Rationalisatie en Automatisering Grond, Weg- en Waterbouw; voor de uitvoering van werken.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

11/15

Memo

Bijlage 3: Toelichting Traditioneel

ContractRegie exploitatie PvE

Ontwerp

Realisatie

ontwerp, kosten en doorlooptijd onderhoud

FM-services

weinig

risico

veel

traditioneel

kort

lang

risico opdrachtgever

kostenrisico

risico opdrachtnemer

ontwerprisico

invloed opdrachtgever op ontwerp en kosten

doorlooptijd

contractmoment moment van prijszekerheid

Figuur 1: ContractRegie Traditioneel

Toepassing Het belangrijkste kenmerk van dit contractmodel is de strikte scheiding tussen ontwerp en uitvoering. Het traditionele contractmodel is vooral in de vorige eeuw tot ontwikkeling gekomen door de toenemende professionalisering en institutionalisering van de ontwerpende disciplines, zoals architecten en raadgevende ingenieurs. Een en ander had tevens tot gevolg dat ontwerpende partijen ook steeds onafhankelijker van de uitvoeringspartijen kwamen te staan. Dit contractmodel wordt in de literatuur beschreven volgens de klassieke driehoek van het Nederlandse bouwrecht, die wordt gevormd door de verschillende rechtsverhoudingen tussen de belangrijkste partijen. Zo ontstaat er een contractuele relatie tussen opdrachtgever en ontwerper of adviseur. Een tweede contractuele relatie ontstaat tussen opdrachtgever en bouwer. Het ontwerp wordt conform de eisen en wensen van de opdrachtgever in fasen uitgewerkt voor de uitvoering. Nadat het ontwerp is goedgekeurd, worden bestek en tekeningen gemaakt. Vervolgens wordt een prijsopgave gevraagd aan één of meer uitvoerende partijen, zoals bouwkundig aannemers en installatiebedrijven. Tijdens de uitvoering is opdrachtgever vertegenwoordigd door een directievoerder en blijven de architect en/of het ingenieurs- of adviesbureau betrokken.

De bouwkundig aannemer wordt meestal ook de coördinator van onder meer de installatieaannemers en leveranciers. Een andere mogelijkheid is een hoofdaannemer die ook verantwoordelijk en aansprakelijk is voor de nevenaannemers en die feitelijk in die situatie als onderaannemers fungeren.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

12/15

Memo

: Figuur 2: Contractprincipes Traditioneel

Kwaliteit ▪ De uitvoeringsverantwoordelijkheid ligt bij de hoofdaannemer, maar de controle geschiedt door de directievoerders/toezichthouder bijgestaan door architect/adviseurs. ▪ Duidelijk herkenbare rolverdeling tussen de contractpartijen en hierdoor duidelijk gescheiden verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden voor de diverse ontwerp- en uitvoeringsdisciplines. ▪ Opdrachtgever heeft veel invloed op procesverloop en ontwerp. ▪ Een optimale prijs-kwaliteitsverhouding kan negatief worden beïnvloed doordat gespecialiseerde uitvoeringskennis niet direct in en tijdens het ontwerpproces kan worden ingebracht. Een en ander afhankelijk van de complexiteit van het project. Prijs ▪ Goede mogelijkheden voor concurrentie omdat alle partijen aanbieden op hetzelfde uitgewerkte ontwerp. Goede kans tot het bereiken van de laagst mogelijke prijs. Pas na de gunning is er zekerheid over de totale kosten van het bouwproject. ▪ Door duidelijkheid van de verplichtingen in de diverse fasen zijn de budgetten goed controleerbaar. ▪ Opdrachtgever gaat verplichtingen aan per fase. Bij lange besluitvormingsprocessen kunnen hierdoor de financiële risico’s voor opdrachtgever worden beperkt. ▪ Verrekening van wijzigingen of meer- en minderwerk gebeurt meestal op basis van gedetailleerde staten van hoeveelheden, vaste eenheidsprijzen en vaste opslagpercentages.

Tijd ▪ Door een strenge scheiding tussen ontwerp en uitvoering kent dit proces een relatief lange doorlooptijd. Daarnaast zijn de mogelijkheden voor integratie van ontwerp- en uitvoeringskennis beperkt en ontbreekt de mogelijkheid om uitvoeringservaring en deskundigheid tijdig in het ontwerp te brengen. Contractuele aandachtspunten ▪ Afstemming diverse niveaus van verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden tussen adviseurs en uitvoerende partijen en uitvoerende partijen onderling door het afsluiten van coördinatieovereenkomsten. ▪ Doordat er mogelijk veel verschillende contracten moeten worden afgesloten, kan het zijn dat de verschillende standaardregelingen niet goed op elkaar aansluiten. Hierdoor kan een onduidelijke verantwoordelijkheids- en aansprakelijkheidsverdeling ontstaan. ▪ Bij eventuele geschillen is een ruime jurisprudentie voorhanden. ▪ Vrijwaring voor de opdrachtgever; dat wil zeggen voorkoming van verwijten of claims naar opdrachtgever indien er problemen ontstaan tussen partijen onderling. 2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

13/15

Memo

Risicoprofiel Integratie van ontwerp en uitvoering

Mate van geschiktheid

Mogelijkheid om tussentijdse wijzigingen aan te brengen De zekerheid dat "harde" overeengekomen contractuele remedis zijn te effectueren Verkorting van doorlooptijd van voorbereiding en uitvoering Prijszekerheid in een vroeg stadium Minder

Meer

Figuur 3: Risicoprofiel Traditioneel

Aansprakelijkheid en risico’s De ontwerpfunctie van de architect en adviseurs wordt binnen de traditionele rolverdeling nogal eens als een inspanningsverbintenis gekwalificeerd. Een inspanningsverbintenis betekent dat de aansprakelijkheid beperkt is: staat vast dat de schuldenaar zich voldoende heeft ingespannen, dan heeft hij zich gekweten van zijn taak en is hij niet aansprakelijk als er toch iets is misgegaan. De basis voor de aansprakelijkheid is in hoofdstuk 6 van de DNR geregeld. Voor de regeling van de aansprakelijkheid tussen opdrachtgever en aannemer is in aanvang de UAV van toepassing. In beginsel is de aannemer na de oplevering niet aansprakelijk voor tekortkomingen aan het werk, tenzij: ▪

▪

het geval voorzien in artikel 1645 BW zich voordoet, welke regeling inhoudt dat indien een gebouw, voor een bepaalde prijs aangenomen en afgemaakt, geheel of gedeeltelijk vergaat door een gebrek in de samenstelling of zelfs uit hoofde van de ongeschiktheid van de grond, de bouwmeester en aannemers daarvoor gedurende 10 jaar aansprakelijk zijn; het werk of enig onderdeel daarvan door schuld van de aannemer, zijn leverancier, zijn onderaannemer of zijn personeel een verborgen gebrek bevat en de aannemer van zodanig verborgen gebrek binnen een redelijke termijn na de ontdekking mededeling is gedaan.

Verder moet worden gewezen op de aansprakelijkheid van de aannemer voor zijn integrale handelen, dat wil zeggen: de inzet van arbeid, bouwstoffen en materieel. De opdrachtgever wordt verantwoordelijk gehouden voor: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

het door of namens hem ontwikkeld ontwerp; de door of namens hem bepaalde uitvoeringswijze; het project in relatie tot de omgeving; de bodemgesteldheid; de functionele geschiktheid van voorgeschreven bouwstoffen.

Voor- en nadelen Voordelen: ▪ Een duidelijk stramien: de opdrachtgever heeft in het ontwerpproces de ontwerpende partij(en) tegenover zich (de architect, adviseurs); ▪ Een eenvoudig en voor alle bouwparticipanten vertrouwd model: duidelijk gescheiden en kenbare verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden; ▪ De controlemogelijkheden voor de opdrachtgever. Nadelen: ▪ De strikte scheiding van functies heeft een vertragend effect op het bouwproces; ▪ Pas in de uitvoeringsfase kan van de expertise van de aannemer gebruik worden gemaakt; ▪ Er is veel kans op meerwerk vanwege een mogelijk onvoldoende afstemming van ontwerp en uitvoering. 2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

14/15

Memo

Standaarddocumenten/contracten In Nederland zijn voor het traditionele contractmodel verschillende standaards per ontwerp-, advies- of uitvoeringsdisciplines ontwikkeld. De belangrijkste zijn: Aanbesteding: ▪ De Aanbestedingswet 2012 ▪ De Gids Proportionaliteit 2020. Standaardvoorwaarden: ▪ UAV 2012 en UAV-TI 1992: Uniforme Administratieve Voorwaarden voor de uitvoering van werken, respectievelijk Uniforme Administratieve Voorwaarden Technische Installaties ▪ DNR 2011: Rechtsverhouding opdrachtgever – architect, ingenieur en adviseur ▪ AVA 2012: Algemene voorwaarden voor aanneming in het bouwbedrijf ▪ AVvO 2016: Algemene voorwaarden voor onderaanneming. Bestekstandaards: ▪ Stabu: Standaardbestek uitvoering Burger- en Utiliteitsbouw ▪ RAW: Rationalisatie en Automatisering Grond, Weg- en Waterbouw; voor de uitvoering van werken.

2240245/20241204Lke03 | www.icsadviseurs.nl

15/15