09 Kaders experiment Biest-Houtakker (1 raadsvoorstel)

Zaaknummer: 1024897

gemeente Hilvarenbeek

Voorstel aan de raad In de vergadering van Behandeld in college op Behandeld in commissie(s) Agendapunt Beleidsveld Onderwerp

: 12 december 2024 : 5 november 2024 : Commissie Samenleving van 21 november en 28 november :9 : Ruimte en samenleving : Kaders voor energie neutraal Biest-Houtakker– experiment in het kader van democratische vernieuwing

Voorstel 1. In te stemmen met het experiment Energieneutraal Biest-Houtakker 2. In te stemmen met de opgestelde kaders voor uitvoering van het experiment Energieneutraal Biest-Houtakker

Inleiding In het kader van democratische vernieuwing heeft de raad besloten om experimenten uit te voeren (raadsbesluit dd 14 maart 2024 + memo aan raad klankbordgroep en planning dd 30 april 2024). Inwoners van Biest-Houtakker hebben een werkgroep opgericht om de mogelijkheden te onderzoeken van een energie-neutrale dorpskern in 2030. De werkgroep heeft al verschillende stappen ondernomen om te verkennen wat nodig is om dit doel te bereiken. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat woningen in 2050 aardgasvrij verwarmd worden. Gemeenten hebben bij deze zogenoemde warmtetransitie een belangrijke rol. Zij coördineren de ontwikkeling van wijkuitvoeringsplannen. De taken waar de werkgroep zich op richt komen overeen met taken van de gemeente op het gebied van duurzaamheid en warmtetransitie. Zij zijn voornemens de ontwikkeling en (gedeeltelijke) uitvoering van dit wijkuitvoeringsplan voor Biest-Houtakker over te nemen. Dit noemen we een zogenaamde “ Right to Challenge (RtC)”, ook wel het uitdaagrecht genoemd. De kern van de aanpak is dat een groep (georganiseerde) bewoners taken van gemeenten kunnen overnemen als zij denken dat het anders, beter, slimmer en/of goedkoper kan. Het college acht deze vorm van experimenteren passend vanwege de motivatie die door de initiatiefnemers is getoond bij het oppakken van deze publieke taak.

Gezien de doelen die voorliggen en de bijbehorende taak van de gemeente ziet het college dit als mooi begin om te leren hoe de ontwikkeling van een dergelijk plan eruit ziet en wat nodig is om dat echt met inwoners samen te doen. Daarnaast hechten we er waarde aan te benoemen dat wij vertrouwen hebben in de werkgroep die omtrent dit thema in Biest-Houtakker is gevormd. Zij hebben ons overtuigd deze taak op zich te kunnen nemen doordat ze relevante kennis over het thema hebben

1

Raad van 12 december 2024, nr. 9

laten zien, afkomstig zijn uit en ervaringskennis hebben van de lokale Biestse gemeenschap en over een relevant netwerk beschikken. Omdat we met onze experimenten aan willen sluiten bij de energie van de samenleving vinden we het initiatief van de werkgroep passend. Samen hebben we gekeken wat onderdeel uitmaakt van het experiment: a. Het zoeken naar financiële middelen voor de ontwikkeling van het wijkuitvoeringsplan. Momenteel is er door de gemeente geen geld begroot voor de ontwikkeling van deze plannen, dus zullen de initiatiefnemers met een gemeentelijke bijdrage zelf aan de slag gaan met het extern financieren van de plannen. De initiatiefnemers zijn hiermee al voortvarend aan de slag gegaan door een subsidieaanvraag in te dienen voor een procesleider. Deze aanvraag ligt momenteel bij de gemeente ter beoordeling. Het betreft een bedrag van € 68.500,-. Het college is voornemens deze aanvraag eind november in haar vergadering te honoreren. Het is aan de initiatiefnemers zelf om te bepalen wanneer zij denken over voldoende middelen te beschikken om te starten met het opstellen van het wijkuitvoeringsplan. Zij hebben aangegeven dat zij met de middelen van deze subsidie én de financiële middelen die genoemd worden in dit raadsvoorstel een breed gedragen wijkuitvoeringsplan op kunnen stellen.

b. Opstellen wijkuitvoeringsplan In samenspraak met adviseurs van de gemeente komt de werkgroep tot het wijkuitvoeringsplan voor Biest-Houtakker. Dit omvat onder meer het laten uitvoeren van onderzoeken om diverse opties en mogelijkheden van alternatieve warmtebronnen te verkennen. De onder a genoemde procesleider begeleidt de werkgroep hierin en stelt het plan op. Het betrekken van de samenleving is een belangrijke component bij de ontwikkeling van het wijkuitvoeringsplan. De werkgroep zorgt voor een breed gedragen plan passend bij de gemeenschap in Biest-Houtakker. De gemeente voegt op verzoek expertise toe waar nodig. Voor de gemeente levert dit waardevolle lessen en aandachtspunten op bij het opstellen en uitwerken van wijkuitvoeringsplannen in de rest van de gemeente. Omdat het een formele bevoegdheid is van de raad biedt de werkgroep ter afsluiting van deze fase het wijkuitvoeringsplan aan de raad aan ter vaststelling. Na (gewijzigde) vaststelling kan gestart worden met fase 3. c. Gedeeltelijke uitvoering wijkuitvoeringsplan In samenspraak met adviseurs van de gemeente beziet de werkgroep welke gemeentelijke taken voor de uitvoering van dit wijkuitvoeringsplan voor Biest-Houtakker zij kunnen en willen overnemen. Denk hierbij aan het installeren van alternatieve oplossingen voor de gasaansluiting.

Kaders Met dit raadsvoorstel vraagt het college de raad in te stemmen met de kaders die we vooraf aan de initiatiefnemers meegeven. In de uit te voeren evaluatie wordt onder meer geleerd over de manier waarop in de toekomst eventuele initiatieven middels het uitdaagrecht (Right to Challenge) vorm kunnen krijgen en wat de verschillende rollen daarbinnen zullen zijn. Uitkomst

2

Raad van 12 december 2024, nr. 9

van deze evaluatie kan zijn dat er een geformaliseerde procedure wordt uitgewerkt voor toekomstige Right to Challenge initiatieven. We hanteren bij de uitvoering van de experimenten in het kader van Democratische Vernieuwing algemene en specifieke kaders. Algemene kaders: - De initiatiefnemers komen eigenstandig tot voorstellen en geven deze vorm. - De voorstellen komen tot stand in samenspraak met de direct betrokkenen. Ook de minderheidsbelangen zijn gehoord en meegenomen in de voorstellen. - In nauwe samenspraak tussen de initiatiefnemers en de gemeente worden afspraken gemaakt over de uitvoering van de voorstellen en het beheer. Centraal staat daarbij dat er eigenaarschap van de initiatiefnemers wordt verwacht. - De initiatiefnemers maken gebruik van de vakkennis en kunde voor de werkzaamheden die bij de gemeente aanwezig is. De aan te wijzen contactpersoon van de ambtelijke organisatie zorgt ervoor dat dit proces soepel verloopt. - Veiligheid staat te allen tijde voorop bij inrichtingsvoorstellen. - De gemeente houdt te allen tijde toezicht op een veilige en correcte uitvoering van de voorstellen. Specifieke kaders: - De ambitie van de initiatiefnemers is een energieneutrale dorpskern in 2030. Zij leveren daarvoor een gedragen wijkuitvoeringsplan. De door de raad vastgestelde Transitievisie Warmte is hierbij uitgangspunt.

Onderdelen in een wijkuitvoeringsplan zijn een wijkanalyse met een meest kansrijke duurzame alternatief voor de warmte- en koudevoorziening in de toekomst en inzicht in wat er bijvoorbeeld moet gebeuren op technisch, bestuurlijk, juridisch, ruimtelijk, communicatie, en financieel vlak om de wijk mee te nemen in de transitie naar het voorkeursalternatief. - De gemeenteraad stelt het uitvoeringsplan vast. Het vaststellen van het uitvoeringsplan blijft een bevoegdheid van de gemeenteraad. De initiatiefnemers dienen het plan ter vaststelling aan de gemeenteraad aan, alvorens -bij vaststelling- de volgende fase gestart kan worden. Als de raad niet instemt, stopt het experiment. - In nauwe samenspraak met de gemeente wordt bezien welke uitvoeringstaken vervolgens van de gemeente worden overgenomen. Denk daarbij aan het aardgasvrij maken van woningen en aan betere isolatie van woningen, overeenkomstig met de (korte termijn) doelen van de gemeente. - De gemeente ondersteunt de werkgroep waar dat nodig is en zorgt daartoe voor een vast aanspreekpunt. Van belang is dat het dorp, de lokale gemeenschap, eigenaar moet zijn en blijven van dit initiatief. - De taken die de initiatiefnemers zullen uitvoeren zijn door de gemeente nog niet begroot. Dat maakt het zoeken naar financiële middelen onderdeel van dit experiment.

Hiervoor is een bedrag van €50.000,- uit de CDOKE middelen beschikbaar om de capaciteit voor het uitvoeren van klimaat- en energiebeleid tijdelijk te verhogen voor dit project. Hoe deze middelen specifiek worden ingezet gaat in nauw overleg tussen de werkgroep en de gemeente. - De initiatiefnemers voeren de taken in nauwe samenspraak met de gemeente uit en maken afspraken over het op te leveren resultaat, budget en looptijd. - De initiatiefnemers organiseren zich in een rechtsvorm die verplichtingen kan aangaan en daar privaatrechtelijk verantwoording over aflegt. 3

Raad van 12 december 2024, nr. 9

-

Het proces om te komen tot breed draagvlak onder inwoners van Biest-Houtakker is van groot belang bij dit initiatief. Initiatiefnemers dragen hiervoor zorg, waarbij er aandacht is voor minderheidsstandpunten.

Gedurende het traject monitort de gemeente zoals aangegeven op de kaders. Evaluatie gebeurt zowel tussendoor als naderhand. We komen in ieder geval tot antwoorden op vragen als: in hoeverre is een instrument als het Right to Challenge passend en wat zijn daarvoor de randvoorwaarden om dit mogelijk vaker toe te passen in de toekomst? Wat betekent dit voor de verschillende rollen van initiatiefnemers, raad, college en ambtelijke organisatie? Daarnaast zal dit op een lerende manier vormkrijgen. Dit gebeurt onder meer in de klankbordgroep democratische vernieuwing waar we tussentijdse reflecteren op elkaars en onze eigen rol. Argumenten 1.1. We sluiten met dit experiment aan bij de energie van de samenleving. De werkgroep is enthousiast over dit onderwerp en wil met hun daadkracht en kennis van zaken hierin iets betekenen voor de gemeenschap. We sluiten graag aan bij het enthousiasme door dit te benoemen als experiment. Voor de gemeente levert dit waardevolle lessen en aandachtspunten op bij het opstellen en uitwerken van wijkuitvoeringsplannen in de rest van de gemeente. 1.2. Initiatiefnemers willen zelf een professionaliseringsslag maken. Met dit voorstel voorzien we de werkgroep van de hulp die zij hierin van de gemeente nodig hebben. 1.3. We experimenteren met een nieuwe vorm van democratie.

Door de initiatiefnemers de verantwoordelijkheid te geven voor een taak van de gemeente experimenteren we met een nieuwe vorm van democratie; te weten het uitdaagrecht (Right to Challenge). In de uit te voeren evaluatie wordt onder meer geleerd over de manier waarop in de toekomst eventuele initiatieven middels het uitdaagrecht (Right to Challenge) vorm kunnen krijgen en wat de verschillende rollen daarbinnen zullen zijn. Bij het opstellen van de kaders is gekeken naar de voorwaarden die andere gemeenten stellen bij het aangaan van een Right to Challenge. Met onze kaders en argumenten sluiten we hierop aan. 1.4. De voorgestelde kaders zijn afgestemd met de initiatiefnemers en met ambtenaren van de organisatie. We komen graag tot uitvoering van het experiment. Door het stellen van deze kaders maken we duidelijk wat wel en niet kan en moedigen we de initiatiefnemers aan om kritisch te kijken naar de eigen plannen en te bezien wat zij wel en niet willen en kunnen realiseren. We bieden vanuit de organisatie ondersteuning door middel van kennis en kunde. Door in deze experimentele fase de kaders aan de voorkant goed af te stemmen met elkaar is er duidelijkheid. 1.5. Gemeenteraad blijft bevoegd om het uitvoeringsplan vast te stellen Het vaststellen van het uitvoeringsplan blijft – ook conform het uitdaagrecht- een bevoegdheid van de gemeenteraad.

De initiatiefnemers dienen het plan dan ook ter vaststelling aan te bieden aan de gemeenteraad, alvorens -bij vaststelling- de volgende fase gestart kan worden. Als u als raad niet instemt, stopt het experiment.

4

Raad van 12 december 2024, nr. 9

1.6.

Het college heeft Biest-Houtakker aangewezen als wijk waar het eerste wijkuitvoeringsplan wordt opgesteld met een alternatieve warmtebronaanpak binnen het Programma Duurzaamheid In de begroting is €50.000 euro gereserveerd voor de ontwikkeling van een wijkuitvoeringsplan met een alternatieve warmtebronaanpak voor één wijk. Het college heeft Biest-Houtakker aangewezen als de wijk waarin we zullen experimenten met deze methode, waardoor we leren voor de ontwikkeling van toekomstige wijkuitvoeringsplannen. Het wijkuitvoeringsplan dat wordt opgeleverd kan daarbij als voorbeeld gaan dienen voor de andere wijken.

Kanttekeningen 1.1. Aan de voorkant is nog niet alles duidelijk De initiatiefnemers hebben nog niet helder op welke uitvoeringsonderdelen zij de gemeente kan en wil uitdagen. Deze zoektocht stappen we samen in en maken het zo een onderdeel van het experiment. 1.2. Experiment kent een hoog ambitieniveau De werkgroep daagt de gemeente in dit experiment uit om taken over te nemen die ook voor de gemeente zelf nog niet geheel duidelijk zijn. Het ambitieniveau is daarbij hoog. Door ervoor te zorgen dat we goed in contact blijven en het proces blijven monitoren kunnen we samen met de werkgroep steeds kijken of tussentijdse bijsturing in het proces van het experiment nodig is. 1.3. De gemeente geeft een deel van de taken van de gemeente op het gebied van duurzaamheid en warmtetransitie uit handen Doel van de experimenten in het kader van democratische vernieuwing is te komen tot nieuwe vormen van samenwerking tussen inwoners en gemeente. In dit geval wordt een kaderstellende rol van de raad gevraagd aan de voorkant. Binnen deze kaders kunnen de betrokkenen zelf tot voorstellen komen en deze tot uitvoering brengen. Dit betekent voor u als raad dat u aan de voorkant kaders meegeeft en vervolgens loslaat. Ook college en organisatie dienen in dit proces rolvast te blijven; dit betekent dat zij expertise inzet waar nodig en toetst of men zich aan de kaders houdt.

Het initiatief en de daarbij benodigde ruimte blijft zodoende bij de initiatiefnemers liggen. Wij nemen als gemeente niet over. Dit met uitzondering van het vaststellen van het uitvoeringsplan. Dit is een bevoegdheid van de gemeenteraad die we niet over (kunnen) dragen. 1.4. Een wijkuitvoeringsplan opstellen en uitvoeren kost meerdere jaren De cijfers die in Nederland momenteel gehanteerd worden voor het opstellen van een wijkuitvoeringsplan en het uitvoeren van een uitvoeringsplan zijn respectievelijke circa twee jaar en circa zeven jaar. We zullen dan ook na iedere fase met elkaar bekijken of we stoppen of doorgaan én tussentijds scherp blijven monitoren op het geheel van het proces. 1.5. Benutten van de gelden gaat ten koste van andere wijken Met het budget van €50.000,- dat wordt ingezet vindt prioritering plaats voor de dorpskern BiestHoutakker, hetgeen betekent dat er voor een ander ontwikkelplan in een andere wijk met een alternatieve warmtebron aanpak in 2025 geen ambtelijk capaciteit is. Biest-Houtakker wordt zodoende aangewezen als de wijk waarvoor dit geld is bestemd. 1.6.

Het experiment kan leiden tot een formalisering van het Right to Challenge binnen de gemeente Met het uitvoeren van dit experiment en het tussentijds en naderhand evalueren van de gang van zaken omtrent dit experiment kan leiden tot een formalisering van kaders omtrent het Right to Challenge. Het Right to Challenge is een recht dat inwoners hebben binnen de wet Versterking 5

Raad van 12 december 2024, nr. 9

participatie op decentraal niveau, die naar verwachting per 1 januari 2025 in werking zal treden. Door te leren over deze vorm van participatie kunnen we komen tot kaders waarbinnen het uitdaagrecht in onze gemeente vorm kan krijgen, wat vervolgens ook betekent dat de gemeente in de toekomst vaker uitgedaagd kan worden op een diversiteit aan thema’s. Samenwerking De kaders zijn tot stand gekomen na bespreking van het initiatief in de klankbordgroep van Democratische Vernieuwing. Hierbij waren de initiatiefnemers, raadsleden, collegeleden en de portefeuillehouder aanwezig, alsmede ambtenaren van de gemeente. Bij de nadere uitwerking is met de initiatiefnemers en betrokken ambtenaren gesproken en van gedachten gewisseld in de Klankborgroep Democratische Vernieuwing. Financiën De gemeente stelt een bedrag van €50.000 uit de CDOKE gelden beschikbaar voor het financieel ondersteunen van dit initiatief. Deze gelden zetten we in om de capaciteit voor het uitvoeren van klimaat- en energiebeleid tijdelijk te verhogen voor dit project en overeenkomstig de voorwaarden van de SpUk CDOKE. Deze capaciteit wordt vervolgens in afstemming met de werkgroep ingezet. Aanvullend is het de bedoeling om via het experiment ook de eigen kracht van de samenleving te stimuleren. We moedigen actief aan dat de initiatiefnemers op zoek gaan naar (creatieve) oplossingen om het plan te kunnen realiseren.

Communicatie We spreken met elkaar aan de voorkant af op welke momenten er wordt gecommuniceerd en op welke wijze. Hierbij houden we ook rekening met de momenten van monitoring en de mijlpalen zoals start en oplevering. De initiatiefnemers en de gemeente stemmen dit samen af. De aanpak maakt hierbij onderdeel uit van de communicatiestrategie Dienstverlening. Op deze wijze borgen we de continuïteit van informatieverstrekking. Het eigenaarschap qua communicatie ligt vervolgens hoofdzakelijk bij de initiatiefnemers. Vanzelfsprekend zetten wij onze kennis in waar nodig en gewenst vanuit de initiatiefnemers.

Uitvoering Na een positief besluit wordt gestart met uitvoering en na een startgesprek tussen de adviseurs van de gemeente en initiatiefnemers wordt door initiatiefnemers gestart met uitvoering. burgemeester en wethouders van Hilvarenbeek Burgemeester Evert Weys

secretaris Frank Jansen

Advies raadscommissie Dit voorstel is op 28 november 2024 behandeld in de commissie Samenleving. De commissie adviseert het presidium om dit voorstel als hamerstuk op de voorlopige agenda van de raadsvergadering van 12 december 2024 te plaatsen. De griffier, Maarten Janus 6

Raad van 12 december 2024, nr. 9

Eindvoorstel Het college handhaaft het voorstel zoals genoemd in de paragraaf “Voorstel”. Burgemeester en Wethouders van Hilvarenbeek, secretaris, Frank Jansen

burgemeester, Evert Weys

Bijlagen (digitaal in raadsinformatiesysteem) - Raadsbesluit; - Informatie gelden experiment Biest-Houtakker

7