D59 Veld van de Toekomst, plan Veld van de Toekomst.pdf

Aan: Het College van B&W van de Gemeente Hillegom Gemeenteraad van Hillegom

Hillegom, 16 april 2022

Geachte heer of mevrouw, Onze omgevingsvisie “Heerlijk Hillegom, proeftuin van Holland” heeft een stevige ambitie: ‘een 100% emissieloze en residuvrije bollenteelt’. Wij, drie Hillegommers, willen graag dat het niet bij een ambitie blijft en overgaan tot het zetten van stappen. Met bijgaand document presenteren we graag ons plan. Desgewenst kunnen we dit plan mondeling toelichten. Met vriendelijke groet, Inez van der Linden, Lottie de Wit en Paul Venderbosch

Bijlage: Visie Veld van de Toekomst

Veld van de toekomst Correspondentieadres Rembrandtsingel 9, 2182 LD HILLEGOM Telefoon 0252 214889 email veldvandetoekomst@gmail.com

visie Hillegom is een bollendorp, bekend om haar prachtige velden en wereldwijde handel. Wij willen dit graag behouden. Het is echter een gegeven dat de gangbare wijze van telen van bollen niet lang houdbaar meer is. Milieuvoorschriften worden steeds strenger en de roep om biodiversiteit steeds luider. Bekend is dat Hillegom een van de minst groene gemeentes is, zelfs binnen de provincie (aldus Groen Challenge 2021). Minder bekend is dat de norm voor bestrijdingsmiddelen in het water aan de zuidgrens van Hillegom, volgens meetgegevens van Hoogheemraadschap Rijnland, vijftig keer wordt overschreden. Dit is nergens anders in de bollenstreek het geval. Het is dan ook fijn dat de gemeente in haar omgevingsvisie -Heerlijk Hillegom, proeftuin van Holland- als ambitie ‘een 100% emissieloze en residuvrije bollenteelt’ heeft. Ónze visie is dat bollentelers de ambitie van de gemeente niet in hun eentje kunnen realiseren. Zij hebben steun nodig, want de uitdagingen zijn enorm. Steun in de vorm van kennis, tijd, geld en plek. Er is dus veel werk aan de winkel, en dat gaat niet zonder plan. In dit document beschrijven wij, drie Hillegommers waaronder milieudeskundige Paul Venderbosch, hoe wij de telers willen helpen, met ons plan voor een ‘Veld van de toekomst’.

Veld van de toekomst Het Veld van de toekomst is een bollenveld waar met het oog op de toekomst emissievrij wordt geteeld, onder begeleiding van kennisdeskundigen. Veranderingen in biodiversiteit zullen nauwkeurig worden gemonitord. Hagen zijn nadrukkelijk aanwezig in dit landschap. Het hele jaar door is er een aantrekkelijke slootrand aanwezig doordat de ingezaaide bermen beperkt (wisselend) worden gemaaid. Na oogst van de bollen wordt een kleurrijke groenbemester geteeld die voedsel biedt en de grondkwaliteit verbetert. Het Veld van de toekomst is een langdurig experiment, waar bollen zonder gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen worden geteeld. Dit om ervaringen op te doen. De start is kleinschalig, op één plek, maar in overleg met veel belanghebbenden, zodat het concept verder uit kan groeien naar andere delen van de Bollenstreek. Het biedt dus niet alleen de direct betrokkenen een plek om te leren; de opgedane kennis zal ook gedeeld worden op informatiebijeenkomsten. Voor de gemeente biedt het Veld van de toekomst de mogelijkheid zich te profileren als koploper van duurzame bollenteelt.

1

noodzaak Terwijl de gemeente emissievrije teelt ambieert, is de teelt van bollen vooralsnog volledig afhankelijk van het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen. Maar naast de noodzaak van een omslag naar een duurzame teelt, zijn er meer uitdagingen die we als dorp en haar omgeving hebben op te pakken: Hillegom hecht veel waarde aan haar bijzondere cultuurlandschap: “De kwaliteiten en karakteristieken van de verschillende landschapstypen in de gemeente zijn leidend bij alle ontwikkelingen”. We moeten dus zuinig zijn op ons bollenlandschap, op de cultuurhistorische elementen daarin, en de teelt zelf, die voor de recreatie in de streek enorm belangrijk is. Daarnaast is de behoefte aan eerste klas bollengrond nog steeds erg hoog. De vraag overstijgt het aanbod. Dit ligt op gespannen voet met andere taken in de streek zoals de woningbouwopgaaf. Tevens wenst de bollenteelt zelf een schaalvergroting die moeilijk past in ons versnipperde landschap. Tot slot is er steeds meer aandacht voor de gezondheidsrisico’s die gepaard gaan met het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Uit onderzoek (‘Bestrijdingsmiddel en omwonenden’ in opdracht van het Ministerie van Waterstaat en het Ministerie van Economische zaken) is bijvoorbeeld gebleken dat sporen van pesticiden worden teruggevonden urine in luiers van baby’s die op 250 meter van de bollenvelden wonen.

Dat toegestane normen van afzonderlijke middelen niet overschreden worden geeft geen enkele zekerheid, onder meer omdat middelen tegelijkertijd worden ingezet of met elkaar gemengd. Wat dit allemaal betekent voor de gezondheid op lange termijn (bijvoorbeeld na veertig jaar) is niet helder. Glyfosaat bijvoorbeeld, doodt niet alleen bacteriën en schimmels in de bodem, maar mogelijk ook in de longen en darmflora van mensen. Dit vermindert onze weerstand waardoor we vatbaarder zijn voor allerlei ziekten. De gezondheidsraad adviseert daarom het gebruik van gif zoveel mogelijk terug te dringen in bollenvelden. Het Veld van de Toekomst geeft een concrete mogelijkheid om met bovenstaande behoeften, ambities, bedreigingen en kansen aan de slag te gaan. Dit moeten we wel samen gaan doen.

2

samen Het Veld van de toekomst zoals initiatiefnemers voor ogen hebben, is alleen mogelijk bij een samenwerking tussen diverse partijen, die zich allen conformeren met het idee dat het anders moet dan nu gangbaar is. Het Veld van de toekomst zal de verdere samenwerking zoeken met: • Twee onderzoeksgroepen die de teelt willen begeleiden en de uitdagingen aan het licht willen brengen: Het ACCEZ project (Universiteit van Leiden) en het Living Lab B7 (Nederlands Instituut voor Oecologisch onderzoek van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen); Living Lab B7 werkt samen met Boeren (Telers), Bewoners, Bezoekers en Beleidsmakers aan een Betere Biodiversiteit in de Bollenstreek. Met het Veld van de Toekomst willen bewoners aan telers ruimte bieden om door middel van praktijkproeven te laten zien dat een meer duurzame bollenteelt met meer biodiversiteit mogelijk is. Het Veld van de Toekomst sluit goed aan bij de ambities van Living Lab B7. Living Lab B7 hoopt daarom dat beleidsmakers behulpzaam kunnen zijn bij het vinden van een geschikte locatie, waar we met elkaar samen kunnen werken aan duurzaamheid en een betere biodiversiteit in de Duin- en Bollenstreek. Wolf Mooij, programmamanager Living Lab B7

https://nioo.knaw.nl/nl/news/drie-living-labs-om-samen-de-biodiversiteit-te-lerenherstellen • Een onderzoeksgroep van Wageningen University & Research, die de monitoring van de biodiversiteit op zich wil nemen om goed in kaart te brengen wat de effecten zullen zijn van de omschakeling van een gangbare teelt naar een biologische teelt; • ANLV Geestgrond en Stichting Natuurlijk Hillegom zullen het plan ondersteunen. Samenwerking met partijen als Land van Ons en Herenboeren kan daarbij nuttig zijn; • KAVB, sectororganisatie voor de bloembollen; Het Veld van de toekomst gaat komende periode op zoek naar: • Ondernemers die bereid zijn de grond te betelen; • Een partij die grond wil aankopen, beschikbaar stelt of wil verpachten voor de teelt van bollen zonder het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen;

doelen: • vergroten van biodiversiteit Al jarenlang is bekend dat de teelt van bollen van invloed is op de natuur. Het is te kort door de bocht om te stellen dat de bollenteelt alleen maar nadelig is voor de natuur, maar monocultuur en gewasbeschermingsmiddelen leiden zonder twijfel tot een vermindering van soorten per oppervlakteenheid. Desondanks kent de bollenteelt -in tegenstelling tot andere delen van het Zuid-Hollandse landschap- relatief hoge aantallen vogels zoals de Kievit, Scholekster, Patrijs, Veldleeuwerik en Gele Kwikstaarten. Die soorten staan in de streek bekend als de bollenvogels, en zij horen bij het landschap: Bollenvelden bieden in het vroege voorjaar namelijk de rust voor een goede broedmogelijkheid. Toch zien we dat de aantallen 3

van bijvoorbeeld de Tureluur en de Patrijs afnemen. Hillegom kent bijvoorbeeld nog maar 8 broedparen van de Patrijs. Ook als we bijvoorbeeld kijken naar insecten is het beeld niet rooskleurig. Ervaring, onderzoek en het treffen van maatregelen in project ‘het Bijenlandschap’, leert ons dat er wel mogelijkheden zijn om insectenpopulaties te herstellen. Deze kennis nemen we mee in het Veld van de toekomst. De ervaring is verder dat juist de afwisseling van bollenvelden, weilanden en sloten en landschapselementen, een goede bijdrage levert aan de biodiversiteit. Het gaat bij biodiversiteit dus niet alleen om de aantallen vogels, bijen of planten. Het gaat om de aanwezigheid van een optimaal biotoop en leefgebied. Dit vraagt om een grondige manier van kijken naar de inrichting van het landschap. Het Veld van de toekomst zal de ervaringen in kaart brengen. • vermindering van afhankelijkheid van chemie De teelt van bloembollen zonder gewasbeschermingsmiddelen lijkt gezien de fytosanitaire eisen die de overheid en de sector zich zelf stelt schier onmogelijk. De omgevingsvisie stelt dat de teelt van bloembollen 100% emissieloos en residuvrij moet. Deze taak is enorm groot. De ondernemer is met zijn bollen immers een kleine schakel in het gehele systeem van teelt, handel, afzet, consument.

Wil een teelt zonder chemie een kans van slagen hebben, dan dienen verderop in de keten schakels omgezet te worden. Dat kan Veld van de toekomst niet alleen: Er zullen afspraken gemaakt moeten worden met de afzet, de overheid, de consument. Het Veld van de toekomst is in staat om de problemen die zich daarbij voordoen aan het licht te brengen en partijen bij elkaar te brengen. Het kleinschalig ervaringen opdoen met een teelt zonder gewasbeschermingsmiddelen in een Veld van de toekomst, geeft de mogelijkheid om nog beter dat gesprek aan te gaan. • behoud van openheid van het landschap, vergroting maatschappelijk draagvlak Vanaf het Pact van Teijlingen zijn de grote lijnen uitgezet voor het beleid van bollenteelt en woningbouw in het buitengebied. Het behoud van openheid met haar teeltareaal (2625 hectare) en het tegengaan van de verrommeling zou gefinancierd worden met de bouw van 600 GOM woningen. In recente evaluaties van dit beleid wordt geconcludeerd dat de definitie van verrommeling niet eenduidig is. Emoties, subjectiviteit en het ‘NIMBY-denken’ maken een eenduidig beleid ten aanzien van bouwen en behoud van openheid altijd lastig. In dit plan focussen we ons op de haalbaarheid van een meer duurzame bollenteelt.

Vraagstukken over de woningbouwopgaaf en ‘verrommeling’ moeten besproken worden op de plek waar ze nu besproken worden: in raadsvergaderingen in het politieke werkveld. Het Veld van de Toekomst draagt bij aan kennisontwikkeling die nodig is voor de omslag van een gangbare bollenteelt naar een duurzame bollenteelt. De vraag naar beschikbaarheid van grond voor de diverse functies zal alleen maar toenemen. Ook de vraag naar eerste klas bollengrond. Een verduurzaming van de teelt van bloembollen vergroot het maatschappelijk draagvlak van de teelt. Daarmee krijgt “behoud van de openheid van het landschap” meer recht van spreken. En die openheid hoort thuis in Hillegom en de Bollenstreek.

4

locatie Wij hebben als initiatiefnemers van dit projectplan ons oog laten vallen op een locatie ten westen van het Van den Endeplein, aan de zuidkant van Hillegom. Een veld ter grootte van circa 6000 m2 (Zie foto’s op deze pagina en in bijlage 1). Het is eersteklas hyacintengrond en de grond heeft reeds een bollengrondbestemming. De kavel is op dit moment in eigendom van een projectontwikkelaar die daar GOM woningen wil bouwen. Daarvoor ligt er een principeverzoek bij de Gemeente Hillegom. De locatie is uniek. In de omgevingsvisie van Hillegom staat het volgende beschreven: “De omgeving van Hillegom bestaat uit een divers landschap met een rijke cultuurhistorie en veel natuurwaarden. Duinen, deels afgegraven strandwallen en strandvlaktes en open weidegebieden worden afgewisseld met diverse bebouwingslinten, oude bollenschuren en -bedrijven.” En laat nu juist op deze plek deze cultuurhistorie met natuurwaarden heel goed te zien zijn: Het zicht op de hoog gelegen Veenenburgerlaan (op oorspronkelijk duinniveau) aan de ene kant, en het dorp aan de andere kant, met de oude lintbebouwing van de Van den Endelaan en Maartenskerktoren, en aan de westkant de Oude Beek met haar glooiende haag, maakt de locatie cultuurhistorisch gezien zeer waardevol. Het is, in onze beleving, de mooiste bollenteeltlocatie van Hillegom, en een van de mooiste van de hele streek.

Als het braakliggende veld weer in gebruik genomen wordt voor teelt, en haar bestemming weer eer aan kan doen, dan maakt zij meer kans om in de toekomst haar agrarische bestemming te behouden.

5

Hoe De eerstvolgende stap is dat initiatiefnemers met dit document de lokale politiek benaderen, omdat zij een keus moet maken voor de bestemming van het perceel. Concreet willen wij de gemeente vragen of zij wil bemiddelen, door de eigenaren van het perceel te vragen de grond te verkopen of verpachten met ingang van deze zomer, én of de gemeente bereid is financieel bij te dragen aan het Veld van de toekomst, bijvoorbeeld door de pachtsom op zich te nemen, en/of de biologisch gekweekte bollen op te kopen (om in plantsoenen te planten). Dit om haar, in de Omgevingsvisie uitgesproken ambitie voor een ‘100% emissieloze en residuvrije bollenteelt’, mede te helpen realiseren.

financieel In 2022 bestaat de financiële paragraaf van het plan uit de volgende elementen: • Bereidheid om uren te steken om het voor elkaar te krijgen dat het Veld van de toekomst van de grond komt. • De daadwerkelijke kosten voor de koop of pacht van de grond. De rol van initiatiefnemers is dat zij de aanjagers zijn van deze stappen.

kansen Het plan heeft kans van slagen om de volgende redenen: • De bollensector beseft met haar ondernemers dat het anders moet. De maatschappij vraagt om een teelt die duurzaam is en maatschappelijk verantwoord. Het besef is er. De tijd om de omslag te maken is aanwezig. • De fundamenten die gelegd zijn onder de ISG, met haar beleid voor behoud van het teeltareaal en de openheid, waarbij de kosten moeten worden opgebracht met GOM woningen worden op dit moment geëvalueerd en vragen wellicht om een verandering. • De zuidkant van Hillegom heeft nu nog een open landschappelijk karakter met zicht op de oude lintbebouwing langs het dorp, met daarachter de toren van de Maartenskerk. Bij het weghalen van dit unieke dorpszicht is er geen weg meer terug. Sterker nog, dan is het hek van de dam en staat er wettelijk gezien niets meer in de weg om door te bouwen tot aan de Veenenburgerlaan.

bedreigingen • De angst voor het onbekende is hier een bedreiging. Het fenomeen “Zo hebben we het altijd gedaan” maakt dat loslaten van bestrijdingsmiddelen en het zetten van stappen moeilijk kan zijn. • Bollenpercelen kennen een hoge economische waarde. Als er plannen liggen om op deze gronden woningen te zetten, maakt dit het moeilijker de grond voor andere doelstellingen te kunnen kopen. De bedreiging bestaat erin dat de overheid hier niet ingrijpt. Een overheid zou moeten beseffen dat niet alleen het geldelijke gewin de drijfveer zou moeten zijn.

tijdspad 2022 januari – maart: Schrijven van het plan maart- april:

6

Inventarisatie van bollentelers die we de vraag voor willen leggen of ze mee willen gaan in het beschikbaar stellen van een deel van hun bollen voor een teelt op 6000 m2 april – mei: Presentatie van het plan aan de gemeenteraad Bezoeken van ondernemers die bereid zijn bollen te telen juni 2022 Evaluatiemoment: Hoe ver staan we en hoe gaan we door. Bijsturing is mogelijk

Hillegom, april 2022 Inez van der Linden Lottie de Wit Paul Venderbosch

bijlage 1; de beoogde locatie: een braakliggend veld van 6000m2 tussen Van den Endelaan en Veenenburgerlaan

7