Bijlage B Stresstest Klimaatbestendig HLT.pdf

Stresstest Klimaatbestendigheid Hillegom, Lisse en Teylingen HLTSamen

15-5-2020

Stresstest Klimaatbestendigheid Hillegom, Lisse en Teylingen

Voor HLTsamen Postbus 149 2215 ZJ VOORHOUT

Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl

Projectgegevens Dossier :

T0270

Datum :

15-5-2020

Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.

Inhoudsopgave 1

Bestuurlijke samenvatting ......................................................................................... 1 1.1 Ruimtelijke Adaptatie ........................................................................................ 1 1.2 Stresstest Klimaatbestendigheid......................................................................... 2 1.2.1

Werkwijze........................................................................................... 2

1.2.2

Resultaten........................................................................................... 2

1.3 Vervolg ........................................................................................................... 2

2

1.3.1

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie .......................................................... 2

1.3.2

Omgevingswet ................................................................................... 2

Inleiding ................................................................................................................... 4 2.1 Aanleiding ........................................................................................................ 4 2.2 Doel

........................................................................................................... 5

2.3 Context ........................................................................................................... 5 2.4 Leeswijzer ......................................................................................................... 5 3

Proces ....................................................................................................................... 6 3.1 Fase 1 - Inventarisatie ....................................................................................... 6 3.2 Fase 2 – Modelbouw......................................................................................... 6 3.3 Fase 3 – Analyses wateroverlast ........................................................................ 7 3.3.1

Risico op water in panden ................................................................... 7

3.3.2

Kwetsbare objecten............................................................................. 7

3.3.3

Begaanbaarheid van wegen ................................................................ 7

3.4 Fase 4 – Integratie............................................................................................. 8

4

3.4.1

Werksessies ........................................................................................ 8

3.4.2

Portefeuillehoudersoverleg .................................................................. 8

Resultaten ................................................................................................................. 9 4.1 Inleiding ........................................................................................................... 9 4.2 Hittestress ......................................................................................................... 9 4.2.1

Werkwijze........................................................................................... 9

4.2.2

Risico’s.............................................................................................. 10

4.3 Droogte ......................................................................................................... 11 4.3.1

Werkwijze......................................................................................... 11

4.3.2

Droogtestudie Lisse ........................................................................... 11

4.3.3

Risico’s.............................................................................................. 12

4.4 Wateroverlast ................................................................................................. 12 4.4.1

Werkwijze......................................................................................... 12

4.4.2

Risico’s.............................................................................................. 13

4.5 Waterveiligheid ............................................................................................... 14

5

4.5.1

Werkwijze......................................................................................... 14

4.5.2

Impactanalyse Poldercluster Lisserpoel- en Rooversbroekpolder ........ 14

4.5.3

Risico’s.............................................................................................. 15

Conclusies en vervolg ............................................................................................. 16 5.1 Conclusies ....................................................................................................... 16 5.2 Vervolg ......................................................................................................... 16

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

i

I.

Uitgangspuntennotitie ............................................................................................ 17

II.

Droogtestudie Lisse ................................................................................................ 18

III.

Impactanalyse Polderclusters .................................................................................. 19

IV.

Genodigden werksessies ......................................................................................... 20

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

ii

1

Bestuurlijke samenvatting

1.1

Ruimtelijke Adaptatie Het klimaat in Nederland verandert. Het KNMI verwacht hogere temperaturen, nattere winters, hevigere regenbuien en kans op drogere zomers. Dit heeft gevolgen voor de stedelijke omgeving, bijvoorbeeld door meer wateroverlast, grondwaterproblemen en hittestress. Dit zijn problemen waar iedereen in Hillegom, Lisse en Teylingen mee te maken kan gaan krijgen en waarbij de verantwoordelijkheid vaak verder reikt dan van de gemeente alleen. Onze dorpen, steden en het buitengebied moeten zó worden ingericht dat we voorbereid zijn op het toekomstige klimaat. Dit noemen we Ruimtelijke Adaptatie. In Nederland zijn er twee grote beleidsprogramma’s: De Nationale Adaptatiestrategie (NAS) en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA, als onderdeel van het Nationale Deltaprogramma). Voor dat laatste werken gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk samen om in 2020 klimaatadaptatie verankeren in beleid en in 2050 klimaatbestendig zijn. Het DPRA versnelt en intensiveert de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de gevolgen van overstromingen. Meer informatie over Ruimtelijke Adaptatie is te vinden op de website: https://ruimtelijkeadaptatie.nl/aan-de-slag/bestuurder/.

Om te komen tot een klimaatbestendige en waterrobuuste leefomgeving worden de volgende stappen meermaals doorlopen: Weten, Willen en Werken (Figuur 1-1, conform Handreiking Ruimtelijke Adaptatie (2014)).

Figuur 1-1 Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie

De eerste stap (‘Weten’) is een objectieve analyse van het gebied om inzicht te krijgen in de kwetsbaarheden en kansen ten aanzien van klimaatverandering (de stresstest). In de tweede stap (‘Willen’) worden de ambities voor het gebied geformuleerd, met daarin de gewenste doelen en resulterende opgaven, en wordt de benodigde strategie bepaald om die doelen te halen. In de derde stap (‘Werken’) worden de ambities en strategieën geborgd in het beleid en komen tot uitvoering. In het DPRA is afgesproken dat de stresstest ongeveer iedere 6 jaar wordt geactualiseerd om het beeld van de kwetsbaarheden bruikbaar te houden. Om de eerste stap (‘Weten’) te zetten voor het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) hebben de samenwerkende gemeenten Hillegom, Lisse en Teylingen (HLT Samen) in 2019 een stresstest klimaatbestendigheid laten uitvoeren door Nelen & Schuurmans. Voor u ligt de eindrapportage van deze stresstest.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

1

1.2

Stresstest Klimaatbestendigheid

1.2.1

Werkwijze Om de kwetsbaarheden ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag, droogte, hitte en overstromingen in beeld te brengen voor het gehele beheergebied van HLTsamen is een stresstest uitgevoerd. Dit is gedaan door informatie over de fysieke leefomgeving en klimaatverandering op hoog detailniveau en zonder waardeoordeel te verwerken en modelmatig te analyseren. Op basis van deze analyses hebben we objectief de klimaateffecten en kwetsbaarheden in beeld gebracht in gebiedsdekkende kaartbeelden voor HLTsamen. Tijdens werksessies met (ambtelijke) specialisten uit de eigen organisaties en van Hoogheemraadschap van Rijnland is gekeken naar deze kaartbeelden (‘Check aan de praktijk’). Naast een verificatie van kwetsbaarheden in het gebied, zijn ook de knelpunten en kansen besproken en is onderling begrip gekomen voor de diverse (beleids-)domeinen (Wegen, Water, RO, Groen, Sociaal, Economie) en is draagvlak bij de verschillende organisaties gecreëerd. Deze gevalideerde resultaten vormen hét uitgangspunt voor het voeren van de risicodialogen.

1.2.2

Resultaten In het DPRA is afgesproken dat overheden de resultaten van de stresstesten openbaar maken, zodat ook burgers en bedrijven inzicht hebben in de kwetsbaarheid van hun gebied. De resultaten van de Stresstest Klimaatbestendigheid zijn te vinden in de HLTsamen Klimaatatlas (hltsamen.klimaatatlas.net). Per klimaatthema zijn voor het gehele beheergebied van HLTsamen op ambtelijk niveau de mogelijke risico’s benoemd. Deze zijn te vinden in Hoofstuk 4 van voorliggende rapportage.

1.3

Vervolg

1.3.1

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie In 2019 is ook al begonnen met het voeren van de risicodialogen in HLTsamen (‘Willen’). In verschillende klimaatateliers worden de opgedane inzichten van de stresstest gedeeld met een brede groep van partijen die actief zijn in de openbare ruimte. Ook worden de ambities en knelpunten bepaald en verder uitgewerkt. In de stap ‘werken’ worden de uitkomsten van de risicodialogen vertaald worden naar een HLT-brede adaptatiestrategie met mogelijke oplossingsrichtingen en maatregelen voor korte en lange termijn. Het resultaat vormt een aanzet voor de paragraaf “Klimaatadaptatie” in een Omgevingsvisie.

1.3.2

Omgevingswet Vanaf 2021 worden tientallen wetten en honderden regels gebundeld in één nieuwe wet, de Omgevingswet, specifiek voor de ontwikkeling en het beheer van fysieke leefomgeving. HLTsamen is momenteel bezig met het Programma Implementatie Omgevingswet. Binnen de Omgevingswet komen de lokale ambities en de lokale strategie ten aanzien van alle sectoren te staan in de Omgevingsvisie. Voor ieder sector worden ambities bepaald, die uiteindelijk als aparte ‘bouwsteen’ een plek moeten krijgen in de Omgevingsvisie en daarin met elkaar verbonden moeten worden (Figuur 1-2). De uitwerking van de Omgevingsvisie (beleidsontwikkeling) vindt plaats in het multisectorale Uitvoeringsprogramma en tot slot in het Omgevingsplan (uitvoeringsgericht en kaderstellend) (beleidsdoorwerking).

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

2

Figuur 1-2 Klimaatopgave als onderdeel van de Omgevingsvisie. De donkere vakken worden in de stresstest opgepakt.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

3

2

Inleiding

2.1

Aanleiding Om invulling te geven aan het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) hebben de samenwerkende gemeenten Hillegom, Lisse en Teylingen (HLT Samen) een stresstest klimaatbestendigheid laten uitvoeren voor het stedelijke gebied van de drie gemeenten voor de vier thema’s benoemd in het DPRA. Hiermee heeft HLTsamen op hoofdlijnen inzicht in de effecten van klimaatverandering ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag, droogte, hitte en waterveiligheid. Het landelijke gebied is in een parallel traject met Provincie Zuid-Holland en Hoogheemraadschap van Rijnland uitgevoerd. HLT Samen volgt hiermee de werkwijze die in de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie (2014) is afgesproken: “Weten, Willen, Werken”. Hierbij wordt eerst inzichtelijk gemaakt wat de kwetsbaarheden van een gebied zijn ten aanzien van wateroverlast, hitte, droogte en veiligheid (Weten). Vervolgens worden samen met relevante stakeholders ambities geformuleerd (Willen). Tot slot moet klimaatadaptatie worden verankerd in beleid, regelgeving en uitvoering (Werken). Voorliggend document beschrijft op welke wijze HLTsamen invulling heeft gegeven aan de ambitie “Kwetsbaarheden in beeld brengen” (Figuur 2-1).

Figuur 2-1 Zeven ambities voor een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting van Nederland (Bron: DPRA)

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

4

2.2

Doel Het doel van deze Stresstest Klimaatbestendigheid is het in beeld brengen van de risico’s voor het stedelijke gebied van Hillegom, Lisse en Teylingen ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag, droogte, hitte en waterveiligheid.

2.3

Context HLTsamen is een ambtelijke fusie van de drie gemeenten. Bestuurlijk zijn de gemeenten nog gescheiden. De intentie is om gezamenlijk één HLT-brede adaptatiestrategie op te stellen, waarbij ruimte is voor de gemeentes om ook individuele besluiten te nemen. Bij deze HLT-brede adaptatiestrategie kan mogelijk voor een deel worden meegelift op (boven-)regionale initiatieven, zoals het convenant Klimaatadapatieve Bouw van de Provincie Zuid-Holland of het Integraal AfvalWaterKeten Plan (iAKWp). Waar dat niet mogelijk is adviseren wij om binnen HLTsamen dat te regelen, wat samen kan (zoals gidsprincipes) en dingen lokaal te doen, wat lokaal moet (zoals maatregeluitvoering). HLT Samen gaat in de nabije toekomst één strategische agenda opstellen waarin de samenwerking met het Hoogheemraadschap van Rijnland wordt meegenomen. Het hoogheemraadschap is een belangrijke partij in deze stresstest qua inbreng van kennis en mogelijke aanbieder van oplossingen. Daarom zijn alle overleggen en werksessies met betrekking tot voorliggende stresstest met zowel mensen van HLTsamen als met mensen van het hoogheemraadschap geweest. In de gehanteerde werkwijze is rekening gehouden met de huidige ambtelijke en bestuurlijke samenwerking. Dit is gedaan door voor elke gemeente op dezelfde objectieve manier de kwetsbaarheden in beeld te brengen en deze in één gezamenlijke Klimaatatlas te tonen.

De stap om van kwetsbaarheden naar knelpunten te gaan hebben we in drie aparte werksessies gedaan, dus voor elke gemeente één. Dit was nodig om de lokale praktijkkennis te verkrijgen en heeft geresulteerd in lokale betrokkenheid bij de opgaves die er liggen. Het is belangrijk om te laten zien wat er aan de hand is in je eigen gemeentelijke beheergebied, om te realiseren dat er iets moet gebeuren om de negatieve gevolgen van klimaateffecten te beperken én om te zien waar de kansen liggen.

2.4

Leeswijzer Hoofdstuk 3 beschrijf de gehanteerde aanpak bij de uitvoering van de Stresstest Klimaatbestendigheid. In Hoofdstuk 4 staan de resultaten beschreven. De conclusies en het vervolg staan beschreven in Hoofdstuk 5.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

5

3

Proces Om op hoofdlijnen inzicht krijgen in de effecten van klimaatverandering ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag, droogte, hitte en waterveiligheid zijn er vier fasen doorlopen. Voorliggend hoofdstuk beschrijft per fase de aanpak.

3.1

Fase 1 - Inventarisatie Aan het begin van het project hebben we een lijst opgesteld van de benodigde gegevens voor de modelbouw. Deze bestond uit het aanleveren van rioleringsgegevens en gegevens van kunstwerken in het oppervlaktewater. Tijdens het startoverleg is de gegevensaanvraag en invulling van die aanvraag besproken. Vervolgens hebben we alle benodigde gegevens bij elkaar gezet en hebben we met de opdrachtgever besproken op welke wijze wij deze gegevens verwerken tot de benodigde informatie, hoe daaruit een integraal 3Di rekenmodel wordt opgesteld en welke controleberekeningen we uitvoeren. Dit hebben we vastgelegd in de uitgangspuntennotitie (Bijlage I).

3.2

Fase 2 – Modelbouw In deze fase hebben we op basis van de bestaande rioleringsmodellen en beschikbare open data een integraal 3Di model opgesteld van de stedelijke kernen. Dit model bestaat uit een: › › › ›

Inloopcomponent (hybride inloop met daken 0D en overig terrein als 2D) Rioleringscomponent (1D netwerk) Terreincomponent (met maaiveldhoogte, weerstand in stroming over maaiveld en infiltratie) (2D gebiedsdekkend) Oppervlaktewatercomponent bestaande uit: o Open water (oppervlaktewater) is meegenomen in de 2D terreincomponent o Kunstwerken in het oppervlaktewater zijn als 1D-elementen opgenomen

Figuur 3-1 Het integrale 3Di model voor HLTsamen bestaat uit een inloopcomponent, rioleringscomponent, oppervlaktewatercomponent en maaiveldcomponent

De componenten (Figuur 3-1) zijn vervolgens gekoppeld tot één volledig integraal hydrodynamisch rekenmodel in 3Di. Dit model is doorgerekend met controleberekeningen en de resultaten zijn geanalyseerd. Tot slot hebben we het model met de opdrachtgever besproken en tijdens dat overleg vastgesteld.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

6

3.3

Fase 3 – Analyses wateroverlast In deze fase hebben we het model doorgerekend met de drie lokale neerslagscenario’s uit het Deltaprogramma 2019 (Tabel 3-1). Tabel 3-1 Standaard neerslaggebeurtenissen DPRA (Deltaprogramma 2019)

De modelresultaten uit bovenstaande berekeningen zijn vertaald naar maximale waterdieptes en op basis daarvan zijn de consequenties voor begaanbaarheid wegen, risico op water in panden en kwetsbare objecten afgeleid. Hiervoor zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: 3.3.1

Risico op water in panden Om het risico op water in panden te bepalen is eerst een inschatting van het vloerpeil van de panden gemaakt. Deze inschatting is op basis van het 75ste percentiel van de omliggende maaiveldhoogte (AHN3). Ook is de maximale waterstand tegen het pand (uit de BAG) bepaald (mits er water tegen het pand staat). Deze waterstand is vergeleken met het berekende vloerpeil. Als de maximale waterstand hoger is dan het vloerpeil bestaat een risico op instroom van regenwater en schade in het pand. We hanteren de volgende klassenindeling: › › ›

Laag risico: 0-10 centimeter waterdiepte in het pand Middelgroot risico: 10-25 centimeter waterdiepte in het pand Hoog risico: Meer dan 25 centimeter waterdiepte in het pand

De centimeters zijn indicatief: Om aan te geven welke panden relatief meer risico lopen ten aanzien van wateroverlast. Aan de absolute waarden kunnen geen rechten worden ontleend. De resultaten geven een eerste indicatie van de te verwachten mate van kwetsbaarheid van panden bij hevige neerslag. 3.3.2

Kwetsbare objecten Kwetsbare objecten zijn gebouwen die extra kwetsbaar zijn in geval van nood, bijvoorbeeld zorginstellingen of scholen. De kaart toont voor de objecten binnen de bebouwde kom of ze bij extreme neerslag risico lopen op wateroverlast. Hiervoor is gebruik gemaakt van de Nationale Risicokaart.

3.3.3

Begaanbaarheid van wegen Om de kwetsbaarheid van de wegen te bepalen is gebruik gemaakt van het Nationaal Wegenbestand. Het Nationaal Wegenbestand bestaat uit de hartlijnen van de wegen. Voor al deze wegen is de grootste waterdiepte binnen 0,5 meter van de lijn bepaald. Wegen zijn geclassificeerd als ‘begaanbaar’ als er een maximale waterdiepte is van 10 cm (groen). Bij waterdieptes tussen de 10 en 30 cm waterdieptes zijn de wegen geclassificeerd als 'begaanbaar voor calamiteitenverkeer' (geel). Dit houdt in dat ze niet meer begaanbaar zijn voor gewoon verkeer, maar wel voor hulpdiensten. Wegen met waterdieptes van 30 cm en meer zijn ‘onbegaanbaar’ (rood)1. Daarnaast is er onderscheid gemaakt tussen hoofdwegen en overige wegen aan de hand van de BGT, zodat de hoofdinfrastructuur snel in beeld gebracht wordt. 1

Veiligheidsregio Hollands Midden gaat bij de impactanalyse er vanuit dat hulpdiensten bij >20 cm niet meer veilig kunnen rijden. Deze informatie is na oplevering van de resultaten bekend geworden.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

7

3.4

Fase 4 – Integratie In deze fase hebben we de informatie uit het huidige project en uit de klimaatatlassen van Hoogheemraadschap van Rijnland en Provincie Zuid-Holland samengebracht in één Klimaatatlas voor HLTsamen (hltsamen.klimaatatlas.net, Figuur 3-2).

Figuur 3-2 Klimaatatlas van HLTsamen

In de HLTsamen Klimaatatlas zijn de volgende tegels opgenomen: › › › › › › 3.4.1

Wateroverlast – Resultaten Fase 3 Bodemdaling – Bodemdaling Huidig en 2050 (zuid-holland.klimaatatlas.net) Droogte - GLG toekomstige situatie WH2050 (zuid-holland.klimaatatlas.net) Hitte – PET Hittestresskaart (nieuw), N&S Hittestresskaart, kwetsbare objecten en beweegbare bruggen (zuid-holland.klimaatatlas.net) Overstromingen - Overstromingsbeeld doorbraak primaire en secundaire waterkering (zuid-holland.klimaatatlas.net) Knelpunten – Resultaten Fase 4

Werksessies Per gemeente is er één werksessie gehouden (Bijlage IV). Het doel van de werksessies was om te komen tot een gemeenschappelijk beeld van de risico’s van klimaatverandering en (in mindere mate) de mogelijkheden deze aan te pakken. Tijdens de werksessie hebben beheerders en beleidsmakers van de gemeente en het hoogheemraadschap gezamenlijk de kwetsbaarheden bekeken en een check aan de praktijk uitgevoerd. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen: › › ›

3.4.2

Praktijkknelpunten: Welke knelpunten worden nu al herkend in de praktijk? Potentiële knelpunten: Welke knelpunten zijn te verwachten met klimaatverandering? Theoretische knelpunten: Welke knelpunten komen voort uit de gebruikte data of modelkeuzes?

Portefeuillehoudersoverleg Tijdens het gezamenlijke portefeuillehoudersoverleg Buitenruimte van 28 oktober 2019 zijn de portefeuillehouders Buitenruimte van Hillegom, Lisse en Teylingen en de heemraad van het Hoogheemraadschap geïnformeerd over het DPRA, de uitvoering van het project en het vervolg.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

8

4

Resultaten

4.1

Inleiding De resultaten van de Stresstest Klimaatbestendigheid zijn te vinden in de HLTsamen Klimaatatlas (hltsamen.klimaatatlas.net). De knelpunten die tijdens de werksessies zijn geïdentificeerd, zijn ook opgenomen in de Klimaatatlas (Figuur 4-1). Deze kaartbeelden zijn de input vanuit de stresstest voor de risicodialogen.

Figuur 4-1 Overzicht van knelpunten per klimaatthema

Het integrale 3Di model kan in meerdere vervolgstappen van het DPRA gebruikt worden. Denk hierbij aan oplossingsrichtingen verkennen, effectiviteit van maatregelen beoordelen of gevolgen van hevige neerslag visualiseren bij de stappen: opstellen van de uitvoeringsagenda, meekoppelkansen benutten, stimuleren & faciliteren en handelen bij calamiteiten.

4.2

Hittestress

4.2.1

Werkwijze Hittestress is een term die aangeeft dat een sterk verhoogde gevoelstemperatuur optreedt, die onaangenaam en zelfs schadelijk kan zijn voor mens en dier. De aanwezigheid van veel verhard oppervlak verhoogt de gevoelstemperatuur en daarmee de hittestress, terwijl de aanwezigheid van schaduw en groen deze verlaagt. Door klimaatverandering wordt verwacht dat er een toename komt van warme dagen. Om uniformiteit aan te brengen in het thema hittestress is voor het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie is gekozen voor de Physical Equivalent Temperature (PET) methode

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

9

(Koopmans et al. 2019). De PET-kaart geeft een goede representatie van het thermisch comfort in de buitenruimte. De PET heeft een sterke relatie met zon/schaduw contrasten, windsnelheid, luchtvochtigheid en luchttemperatuur. Hierdoor heeft de PET een duidelijke relatie met de ruimtelijke inrichting en biedt het mogelijkheden voor ruimtelijke adaptatie. De hittestresskaart combineren we met een kaart met daarop de kwetsbare locaties (bron: Risicokaart.nl) zoals verzorgingshuizen, ziekenhuizen, scholen of openbare verzamelplaatsen. Ook brengen we de locaties van beweegbare bruggen in beeld, die ten gevolge van hitte niet meer als zodanig kunnen functioneren. 4.2.2

Risico’s In Tabel 4-1 staat een overzicht van de risico’s ten aanzien van hittestress in het beheergebied van HLTsamen Tabel 4-1 Risico's hittestress

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

10

4.3

Droogte

4.3.1

Werkwijze Het aantal droge zomers neemt naar verwachting tot 2050 verder toe. Daling van de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) kan hierdoor toenemen. Dit heeft gevolgen voor zowel landbouw, natuur als drinkwaterwingebieden. Zo zal de beschikbaarheid van zoet water afnemen en zal er meer indringing van zout water komen. Voor de stresstest hebben we berekeningen van het Nationaal Watermodel Gebruik met GIS-analyses naverwerkt tot een gedetailleerde kaart met daarop de gemiddeld laagste grondwaterstand voor 2050 (KNMI scenario WH2050).

4.3.2

Droogtestudie Lisse Om inzicht te krijgen in de gevolgen van droogte heeft gemeente Lisse een uitgebreide droogtestudie laten uitvoeren door Wareco (Droogtestudie Lisse, RAP20191108)(Bijlage II). Hieronder een samenvatting: De studie richtte zich op het in kaart brengen van de kwetsbaarheden en te verwachten effecten van droogte. De droogte van 2018 is hierbij gebruikt als praktijktest. Het grootste gedeelte van de studie bestond uit het in kaart brengen en beschrijven van waarnemingen, verwachtingen en risico’s omtrent droogte. Echter, de samenvatting van de studie richt zich met name op oplossingsrichtingen en aanbevelingen. De volgende paragraaf beschrijft de belangrijkste kwetsbaarheden. Hierna zal een samenvatting worden gegeven van mogelijke oplossingsrichtingen en aanbevelingen voor de toekomst in Lisse. Droogte zorgt voor een daling in grondwaterstanden. In 2018 zakte de grondwaterstand meer dan 20 cm beneden het gehanteerde oppervlaktewaterpeil in de zomer. Door klimaatverandering daalt de grondwaterstand in 2050 tot maximaal 5 cm ten opzichte van de huidige situatie. Het belangrijkste risico is schade aan panden. Dit komt door: (1) scheuren in bebouwing en riolering door zetting van veen- en kleigronden en (2) draagkrachtvermindering door droogstand van houten palen.

Alhoewel tijdens de extreem droge periode van 2018 geen schade aan voorzieningen (groen, riolering, panden) is waargenomen en het oppervlaktewaterpeilbeheer kon worden gehandhaafd, acht Wareco de kans op schade (in de toekomst) reëel. Om de droogteproblematiek aan te pakken wordt het op peil houden van grondwaterstanden als belangrijkste oplossing genoemd. Hiervoor dient Lisse zich te focussen op het vasthouden en bergen van regen, beperken van afvoer, en het aanvoeren en verdelen van water. Op particuliere terreinen is het van belang om het op peil houden van grondwaterstanden te stimuleren middels drainage-infiltratieleidingen, het beperken van grote bomen, geen pompen in kruipruimtes en minder verharding. Een belangrijk aandachtspunt is dat grondwaterpeilbeheer om maatwerk vraagt. Lisse kent veel locaties met veenlagen. Het opslaan van een watervoorraad in de diepere ondergrond, en het aanspreken ervan tijdens droogte, wordt voor deze veenlagen als belangrijkste oplossing genoemd. Voor strandwallen geldt dat de grondwaterstand pas uitzakt tijdens langere droge perioden. Ondanks het feit dat de zettingsrisico’s hierdoor lager zijn, komen op deze plekken ook klei- en veenlagen voor. Een oplossing voor dit gebied is de infiltratie van meer regenwater en actief grondwaterpeilbeheer om verzilting en zetting in de klei- en veenlagen te voorkomen.

Om tot een klimaatbestendige inrichting te komen, is het van belang om Hoogheemraadschap Rijnland, pandeigenaren, weg- en rioolbeheerders, groenbeheerders en grondwater- en funderingsspecialisten te betrekken in het proces. Dilemma’s om te bespreken zijn de aanpak van funderingsrisicogebieden, bodemdaling in gebieden met

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

11

veen, prioritering van droogte óf grondwateroverlast voor de strandwal, en de keuze tot het gebruik van oppervlaktewater of het inzetten van dieper grondwater voor berging en aanvulling. 4.3.3

Risico’s In Tabel 4-2 en Tabel 4-3 staat een overzicht van de risico’s ten aanzien van droogte en bodemdaling in het beheergebied van HLTsamen. Tabel 4-2 Risico's droogte

Tabel 4-3 Risico's bodemdaling

In de droogtestudie van Lisse is gebleken dat het belangrijkste risico ten aanzien van droogte ligt bij de schade aan panden.

4.4

Wateroverlast

4.4.1

Werkwijze Korte, hevige buien zullen naar verwachting steeds vaker voorkomen. Dit kan grote impact hebben in stedelijk gebied. Straten en pleinen kunnen bij hevige neerslag blank komen te staan. Als het water hoger komt, kunnen wegen onbegaanbaar worden, niet alleen voor normaal verkeer, maar ook voor calamiteitenverkeer. Ook kan het water mogelijk gebouwen instromen met materiële schade als gevolg. De stresstest wateroverlast door hevige neerslag is uitgevoerd conform de landelijke standaard van het Ministerie van I&W, STOWA en Stichting RIONED. Hiervoor is een integraal hydrodynamisch rekenmodel (3Di) gebouwd, waarin het maaiveld, riolering en oppervlaktewater is opgenomen (Paragraaf 3.2). Met dit rekenmodel zijn drie lokale neerslagscenario’s (T100, T250, T1000) uit het Deltaprogramma 2019 gesimuleerd (Paragraaf 3.3). Op basis van de berekende waterdieptes zijn de kwetsbaarheden ten aanzien van begaanbaarheid wegen, risico voor water in panden en kwetsbare objecten (Paragraaf 3.3). Dit zijn gebouwen die extra kwetsbaar zijn in geval van nood, bijvoorbeeld zorginstellingen of scholen.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

12

4.4.2

Risico’s In Tabel 4-4 staat een overzicht van de risico’s ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag in het beheergebied van HLTsamen. Tabel 4-4 Risico's ten aanzien van wateroverlast

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

13

4.5

Waterveiligheid

4.5.1

Werkwijze Een groot deel van ons land ligt onder de zeespiegel en dat maakt ons kwetsbaar voor overstromingen. Om overstromingen te voorkomen, hebben we in Nederland vele kilometers aan primaire en regionale waterkeringen om het land te beschermen. De overstromingsbeelden van het beheergebied van HLTsamen zijn een weergave van het mogelijk overstroombaar gebied ten gevolge van de meest extreme doorbraken van primaire of secundaire keringen. Het betreft een statisch beeld van de maximale waterdieptes die op een plek kunnen optreden ten gevolge van één of meerdere dijkdoorbraken in de buurt. De kaart met het overstromingsbeeld na doorbraak van de primaire waterkeringen is samengesteld vanuit de primaire overstromingsbeelden uit Risicokaart.nl die volgen uit de Landelijke Database Overstromingsgegevens (de brondatabase voor overstromingsscenario’s in Nederland). De kaart met het overstromingsbeeld na doorbraak van de regionale waterkeringen is gebaseerd op de ROR en is gelijk aan de gebruikte scenario's op Risicokaart.nl. Of een plek in het achterland nat wordt en hoe snel dit gebeurt na de dijkdoorbraak is afhankelijk van de ligging, hoogte en inrichting van het gebied. De kans op een overstroming op een gegeven locatie is niet af te leiden met behulp van deze kaarten. Deze kans is (naast de inrichting van het achterland) ook afhankelijk van de doorbraakkans van de waterkeringen.

4.5.2

Impactanalyse Poldercluster Lisserpoel- en Rooversbroekpolder Om inzicht te krijgen in de gevolgen en keteneffecten bij ernstige wateroverlast of overstromingsscenario’s in hun beheergebied heeft de Veiligheidsregio Hollands Midden een impactanalyse uitgevoerd op verschillende polderclusters (Impactanalyse hoogwater polderclusters VRHM, 7 mei 2019) (Bijlage III). Hieronder de samenvatting voor Poldercluster 1 – Lisserpoel- en Rooversbroekpolder, nabij Lisse: Vanuit de analyse kunnen we stellen dat de gevolgen bij een overstroming in dit specifieke poldercluster aanzienlijk zijn. Indien de bres niet op tijd gedicht kan worden, stroomt het poldercluster vanuit het boezemstelsel vol. Bij het gekozen scenario moet er rekening mee worden gehouden dat het water na 21 uur in de gehele polder 2,40 meter ten opzichte van het straatniveau is gestegen. In het gebied wonen ruim 7.800 mensen en worden o.a. scholen, kinderdagverblijven en winkels getroffen. Door de overstroming is de vitale infra zoals elektra langere tijd niet meer bruikbaar. Bovendien wordt door uitval van vitale infrastructuur/objecten het functioneren van de hulpverleningsdiensten in grote mate belemmerd. Voor een totaal beeld van directe en keteneffecten verwijzen we naar de impactanalyse regionale keringen van VRHM.

Geconcludeerd kan worden dat het gebied na bovengenoemd scenario onleefbaar en acuut levensbedreigend is. Het beperken van de genoemde effecten is, indien verdere verstedelijking noodzakelijk is, vrijwel uitsluitend en slechts in beperkte mate mogelijk middels een goede ruimtelijke ordening. In het overige deel van de gemeentelijke gebieden is deze situatie ook denkbaar aan de noordzijde van Hillegom, nl de Vosse- en Weerlanerpolder. Voor het overig grondgebied is dit scenario niet van toepassing; grote delen liggen op hoger (duin)gebied of hebben een

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

14

beperktere overstromingsdiepte. Vanuit klimaatadaptief oogpunt is het dan ook eenvoudiger om te voorzien in een goede ruimtelijke ordening. 4.5.3

Risico’s In Tabel 4-5 staat een overzicht van de risico’s ten aanzien van waterveiligheid in het beheergebied van HLTsamen. Tabel 4-5 Risico's waterveiligheid

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

15

5

Conclusies en vervolg

5.1

Conclusies Met het uitvoeren van deze Stresstest Klimaatbestendigheid zijn objectief de klimaateffecten en kwetsbaarheden ten aanzien van wateroverlast door hevige neerslag, droogte, hitte en waterveiligheid voor het beheergebied van HLTsamen in beeld gebracht. Hiermee is de eerste stap (‘Weten’) voor het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie gezet.

5.2

Vervolg Klimaatadaptatie vraagt een langjarige en planmatige aanpak van de gevolgen van klimaatverandering. Dus na één ronde weten-willen-werken zijn ‘we’ nog niet klaar. Door de uitvoering van dit project heeft HLTsamen voor het eerst invulling gegeven aan de eerste ambitie van het DPRA. In het DPRA is afgesproken dat de stresstest ongeveer iedere 6 jaar wordt geactualiseerd om het beeld van de kwetsbaarheden bruikbaar te houden. De resultaten van de stresstest vormen de basis voor de volgende stap: Het voeren van een brede risicodialoog met HLTsamen en de belangrijkste stakeholders van het gebied om het ambitieniveau te bepalen (‘Willen’). Binnen deze risicodialoog worden de knelpunten en kansen geïnventariseerd voor de vier klimaatthema’s (wateroverlast door hevige neerslag, hitte, droogte en overstromingen) en worden concrete klimaatambities geformuleerd. Omdat bestuurlijk draagvlak van de drie gemeentebesturen hierbij belangrijk is, wordt in deze stap en de volgende stap daar veel aandacht aan gegeven. Eind 2019 is de eerste risicodialoog in de vorm van een Klimaatatelier gevoerd met circa 20 externe stakeholders en 10 interne medewerkers uit verschillende teams. Van dit klimaatatelier wordt een apart schrijven gemaakt. In 2020 zal een Klimaatatelier worden georganiseerd met de bestuurders en raadsleden van de drie HLTsamen gemeenten.

Ook zal een tweede Klimaatatelier worden georganiseerd met dezelfde deelnemers van de eerste Klimaatatelier. In de stap daarna (‘Werken’) wordt een adaptatiestrategie opgesteld met daarin de mogelijke oplossingsrichtingen en maatregelen voor korte en lange termijn. De adaptatiestrategie dient verankerd te worden in het vigerend (ruimtelijk) beleid van HLTsamen.

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

16

I.

Uitgangspuntennotitie

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

17

II.

Droogtestudie Lisse

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

18

III.

Impactanalyse Polderclusters

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

19

IV.

Genodigden werksessies Genodigden werksessie Lisse 29-08-2019 Naam Madhuvi Kisoen Rob Zegers Remko van Eeten Marco van Duijn Johan Hiddinga Paul Huijboom Martin Bekx Peter Caspers Henk Jan Faber Pieter Buijs

Organisatie Functie HLTsamen Rioolbeheerder HLTsamen Beleidsmedewerker riool HLTsamen Beleidsmedewerker water Hoogheemraadschap Omgevingsmanager HLT Hoogheemraadschap Vergunning verlener Hoogheemraadschap Watersysteembeheerder Hoogheemraadschap Watersysteembeheerder Hoogheemraadschap Relatiemanager (nieuw) Hoogheemraadschap Relatiemanager (oud) Hoogheemraadschap Waterkwaliteit

Genodigden werksessie Hillegom 16-09-2019 Naam Organisatie Functie Madhuvi Kisoen HLTsamen Rioolbeheerder Rob Zegers HLTsamen Beleidsmedewerker riool Remko van Eeten HLTsamen Beleidsmedewerker water Marco van Duijn Hoogheemraadschap Omgevingsmanager HLT Johan Hiddinga Hoogheemraadschap Vergunning verlener Paul Huijboom Hoogheemraadschap Watersysteembeheerder Peter Caspers Hoogheemraadschap Relatiemanager (nieuw) Pieter Buijs Hoogheemraadschap Waterkwaliteit Vincent Lommerse HLTsamen Projectleider team Inrichting Henk Westra HLTsamen Projectleider team Inrichting Paul Wolvers HLTsamen Beleidsmedewerker Groen Rob de Mooij HLTsamen Projectleider team Duurzaamheid Marija Scheeve HLTsamen Omgevingsvisie Lisse/Teylingen Sjoukje Eringa HLTsamen Omgevingsvisie Hillegom/Lisse

Genodigden werksessie Teylingen 26-09-2019 Naam Madhuvi Kisoen Rob Zegers Remko van Eeten Marco van Duijn Johan Hiddinga Peter Caspers Pieter Buijs Paul Wolvers Rob de Mooij Marija Scheeve Jan Zandstra Rene Rewijk Marco Witkamp Marcel de Lijster

Organisatie Functie HLTsamen Rioolbeheerder HLTsamen Beleidsmedewerker riool HLTsamen Beleidsmedewerker water Hoogheemraadschap Omgevingsmanager HLT Hoogheemraadschap Vergunning verlener Hoogheemraadschap Relatiemanager (nieuw) Hoogheemraadschap Waterkwaliteit HLTsamen Beleidsmedewerker Groen HLTsamen Projectleider team Duurzaamheid HLTsamen Omgevingsvisie Lisse/Teylingen HLTsamen Omgevingsvisie Teylingen HLTsamen Beheerder beschoeiingen HLTsamen Domeinmanger Buitenruimte HLTsamen Teamleider Buitenruimte

Stresstest Klimaatbestendigheid | T0270 | 15-5-2020

20