02. VRHM Regionaal Risicoprofiel 2027-2030 (bijlagen)

| Class | Binnenland | AD.nl 233 Risico- en Crisisbarometer voorjaar 2025 | Rapport | Nationaal Coördinator Ter- | 239 | Nu.nl. Vechtpartij, vuurwerk en brand bij bekerwedstrijd Quick Boys - Al het rorismebestrijding en Veiligheid | nieuws uit Katwijk, Rijnsburg en Valkenburg. 234 Hoge Raad arrest, 30 januari 2007, LJN: AZ2104. | 240 VRHM. (2024). Jaarwisseling 2023 2024 | Veiligheidsregio Hollands Midden. 235 Verwey-Jonker Instituut. (2024). Voorverkenning begrippenkader | 241 Bantema, W., & Stol, W. (2024). Lokale ordehandhaving in een veranderende Maatschappelijke Onrust & -Stabiliteit. | digitale wereld. 236 NCTV. (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2025. | 242 Veiligheidscoalitie Midden-Nederland. (2024). Fenomeenkaart Online aange- jaagde Ordeverstoringen. 54 In Gouda werden meerdere mensen aangehouden voor het plaatsen van opruiende teksten243. Daarnaast neemt desinformatie toe, waardoor meningen worden beïnvloed en bestaande tegenstellingen in de samenleving kunnen verergeren244. Deze misleidende informatie raakt ook steeds vaker overheidsinstanties245. Desinformatie kan ordeverstoringen aanjagen, bijvoorbeeld door ongenoegen en onrust te versterken246.

Deze ontwikkeling hangt samen met hybride conflictvoering, waarbij statelijke en andere actoren bewust desinformatie inzetten om verdeeldheid te vergroten en het vertrouwen in overheid en instituties te ondermijnen.247 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Een verstoring openbare orde kan een impact hebben op de territoriale veiligheid. Wanneer sprake is van bijvoorbeeld een demonstratie of rellen kunnen wegen of (publieke) locaties geblokkeerd worden. Deze verstoringen zullen echter een beperkt gebied beslaan en hoogstens enkele dagen duren, waardoor de impact beperkt zal blijven. Fysieke veiligheid Het is voorstelbaar dat een verstoring openbare orde impact heeft op de fysieke veiligheid, maar dit is erg afhankelijk van het soort openbare ordeverstoring. Bij grote rellen kunnen gewonden vallen, bijvoorbeeld door verdrukking of paniek in de menigte. Daarnaast kunnen gewelddadigheden plaatsvinden waar ook (ernstig) gewonden kunnen vallen. In het meest extreme scenario kunnen dodelijke slachtoffers vallen, maar een grote impact op de fysieke veiligheid is niet waarschijnlijk. 243 Omroepwest.nl. Elf jongeren gearresteerd voor avondklokrellen: ‘Noodverordening was effectief’ - Omroep West. 244 ANV. (2024). Trendanalyse Nationale Veiligheid 2024. Verdieping op de trendanalyse. 245 I&O. (2023). Rapport quickscan lokale misleidende informatie.

246 Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijkrelaties. (2024). Handreiking omgaan met misinformatie voor medeoverheden. 247 NCTV. (2024). Gesprekstool Militaire en hybride dreigingen. In de afgelopen jaren is de fysieke impact echter wel toegenomen, zichtbaar bij bijvoorbeeld protesten van Extinction Rebellion op snelwegen, waar gevaarlijke situaties ontstonden door blokkades en confrontaties. Economische veiligheid Een verstoring openbare orde kan economische gevolgen hebben. Vernielingen als gevolg van rellen kunnen tot hoge financiële kosten leiden, maar ook inzet van capaciteit van hulpdiensten voor de bestrijding van een incident kan economische schade opleveren. Wanneer ordeverstoringen tot sluiting van bepaalde winkels en/of horecagelegenheden leidt zal dit ook economische gevolgen hebben. Dit zal echter niet langer dan enkele uren tot hoogstens enkele dagen duren. Ecologische veiligheid Een verstoring openbare orde kan tot enige aantasting van flora en fauna leiden, maar dit zal hoogstens kortdurende schade zijn. Deze aantasting is niet langdurig of blijvend genoeg om de oorspronkelijke ecologische functie aan te tasten. De impact op de ecologische veiligheid is dus laag. Sociale en politieke stabiliteit Een beperking van het dagelijks leven is bij een verstoring openbare orde voorstelbaar.

Wegen of (publieke) locaties kunnen geblokkeerd worden waardoor deelname aan de maatschappij belemmerd wordt. Hier is sprake van wanneer mensen niet naar werk, school of winkels kunnen. Naast een verstoring van het dagelijks leven is aantasting van de positie van het bestuur tijdens een openbare ordeverstoring voorstelbaar. Een deel van de bevolking ervaart mogelijk minder vertrouwen in het functioneren van de overheid en diens vertegenwoordiging. Dit kan vervolgens leiden tot nieuwe openbare ordeverstoringen, of de impact van bestaande verstoringen vergroten. Bijlagen 55 Tot slot kan een verstoring openbare orde een grote sociaalpsychologische impact hebben. Mensen kunnen angst en boosheid ervaren. Deze ervaring hangt samen met de beleving van een incident, en in mindere mate met het daadwerkelijke incident. Mede door sociale media kan een incident uitvergroot worden, wat de sociaalpsychologische impact kan vergroten. Veiligheid van cultureel erfgoed Cultureel erfgoed kan vanwege de symbolische waarde een doelwit zijn bij openbare ordeverstoringen, maar dit is niet waarschijnlijk. De impact op cultureel erfgoed zal dan ook klein zijn. Wel kan er sprake zijn van nevenschade, bijvoorbeeld aan monumentale gebouwen of universiteitscomplexen. De gevolgen beperken zich niet tot economische schade, maar raken ook de maatschappelijke waarde die aan erfgoed wordt toegekend.

Daarnaast kan een verstoring ertoe leiden dat immaterieel erfgoed – zoals lokale tradities of evenementen – tijdelijk of zelfs blijvend geen doorgang kan vinden. Conclusie Een verstoring openbare orde kan een grote impact hebben. Er worden veel verschillende vitale belangen geraakt met potentie tot ernstige impact. Er is geen reden om te verwachten dat de impact in de komende jaren beduidend zal toe- of afnemen. De belangrijkste aanjager die de impact van dit crisistype beïnvloedt, zijn sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen. Zowel horizontale als verticale polarisatie kunnen een voedingsbodem zijn voor openbare ordeverstoringen. Bij horizontale polarisatie lopen incidenten sneller uit de hand en bestaande tegenstellingen kunnen verergeren. Bij verticale polarisatie neemt vertrouwen in de overheid af, waardoor een klein handhavingsmoment eerder escaleert, of zijn hulpdiensten zelf het doelwit van wantrouwen of geweld. Wanneer horizontale en verticale polarisatie samengaan, versterkt dit elkaar waardoor elke ordeverstoring bijdraagt aan een dieper maatschappelijk conflict248. 248 Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS). (2024). Naar de voorkant van polarisatie: Een praktische handreiking voor gemeenten. Ook technologische ontwikkelingen kunnen als aanjager werken bij verstoring openbare orde, door de rol die sociale media bij dit soort incidenten kunnen spelen.

Sociale media kunnen mensen samenbrengen en opruiend werken, wat de impact tijdens een incident kan vergroten. Beoordeling waarschijnlijkheid Een verstoring openbare orde is waarschijnlijk. Vergelijkbare situaties hebben zich in het verleden voorgedaan, zoals de rellen tijdens een demonstratie in Katwijk249. Ondanks de afwezigheid van grote ordeverstoringen in de regio in de afgelopen jaren, is het mogelijk dat onrust ontstaat waarbij de openbare orde ernstig verstoord kan worden. Door toenemende tegenstellingen in de samenleving en (online) uitingen van maatschappelijk ongenoegen, wordt het waarschijnlijker dat situaties escaleren naar incidenten die de openbare orde kunnen bedreigen en ondermijnen. Enerzijds kunnen dit soort online uitingen een indicator zijn voor een openbare ordeverstoring. Anderzijds is lastig te voorspellen wanneer zo’n indicator daadwerkelijk tot een verstoring leidt, en wanneer niet. Er is een duidelijke relatie tussen de sociaalmaatschappelijke ontwikkelingen en dit crisistype als het gaat om waarschijnlijkheid. Door toenemende polarisatie loopt de spanningsgraad in de samenleving op, waardoor de drempel voor geweld en confrontatie daalt. Mensen ervaren eerder onrecht vanuit zowel andere groepen als acties vanuit de overheid. Ook wordt het vermogen van de overheid om hier adequaat op de handhaven beperkt250.

Een andere aanjager die de waarschijnlijkheid van openbare ordeverstoringen beïnvloedt betreft veranderende geopolitieke verhoudingen. Geopolitieke spanningen beïnvloeden de publieke opinie en vergroten de onderliggende onrust in Nederland. 249 NOS.nl. Katwijk werd verrast door geweld tegen pro-Palestijnse betogers. 250 Instituut Fysieke Veiligheid (2021). De aanpak van polarisatie: een verkenning van een rol voor de veiligheidsregio. Bijlagen Bijlagen 56 Hierdoor kunnen binnenlandse spanningen (bijv. tussen pro- en anti- | In de afgelopen jaren heeft Nederland te maken met een toename van migratiegroepen) makkelijker escaleren tot ordeverstoringen, wat | aanslagen met explosieven. Waar er in 2021 nog iets meer dan 200 de waarschijnlijkheid verhoogd. Demonstraties rond internationale | van dit soort incidenten waren, liep dat aantal vorig jaar op tot maar thema’s (Palestina, Oekraïne, Iran) of bijvoorbeeld opvanglocaties voor | liefst 1.100. Een deel hiervan heeft een link met criminele activiteiten, vluchtelingen monden eerder uit in een openbare ordeverstoring. | maar het grootste deel betreft ‘huis-tuin-en-keukenconflicten’257. Daarnaast misbruiken statelijke actoren bestaande spanning door | Op de Tarwekamp in buurregio Haaglanden werd eind 2024 door middel van beïnvloeding251. | middel van illegaal vuurwerk en brandbare vloeistof een explosie veroorzaakt.

De explosie veroorzaakte een brand die leidde tot het Beleving | instorten van vijf woningen. Zes mensen kwamen om het leven258. Spanningen tussen bevolkingsgroepen wordt door 71% als één van de meest waarschijnlijke risico’s beschouwd voor de nationale veiligheid. | Beoordeling impact Daarnaast is 60% niet tevreden over de aanpak van de overheid als | Territoriale veiligheid het gaat om het voorkomen van dit risico252. Dat blijkt uit de Risico- en | Extreem geweld kan een impact hebben op de territoriale veiligheid. Crisisbarometer253. | Een incident met extreem geweld kan ertoe leiden dat een gebouw of gebied binnen Nederland (tijdelijk) ontoegankelijk wordt. Dit 7.2.7.2Extreem | geweld | was bijvoorbeeld het geval tijdens de gijzeling in de Apple Store in Inhoudelijke beschrijving | Amsterdam, begin 2022259. Het ontoegankelijke gebied is meestal van Extreem geweld betreft het gebruik van buitensporig geweld. Dit kan | beperkte omvang. worden veroorzaakt door zware geweldsmiddelen, de schokkende wijze van toepassing of de opzettelijke intentie om zoveel mogelijk | Fysieke veiligheid slachtoffers te maken. De afbakening ligt vooral in de intensiteit en | Vormen van extreem geweld kunnen grote impact hebben op de impact van het geweld. | fysieke veiligheid. Dodelijke slachtoffers zijn niet uit te sluiten als direct gevolg.

Ook fysieke en psychologische schade van zowel directe Terrorisme is een vorm van extreem geweld en kenmerkt zich, naast | slachtoffers als betrokkenen is voorstelbaar. Het aantal slachtoffers het gebruik van extreem geweld, ook door de aanwezigheid van | is erg afhankelijk van de aard en omvang van het incident. Dat kan een ideologisch motief254. Een voorbeeld hiervan is de tramaanslag | variëren van één doelgerichte moord tot een aanslag met meerdere in Utrecht in 2019, waar de dader vanuit een antidemocratische | doden en gewonden. ideologie handelde255. Extreem geweld kan ook zonder ideologisch motief plaatsvinden, bijvoorbeeld in het criminele circuit. Ook bij | Economische veiligheid andere uitingen van extreem geweld zonder ideologisch motief | Een incident met extreem geweld kan hoge kosten veroorzaken, is er geen sprake van terrorisme, bijvoorbeeld bij het schiet- en | zoals materiële schade, tijdelijke sluiting van winkels of horeca, extra brandincident in Rotterdam in 2023256. | medische kosten en verstoringen in de zorgcontinuïteit. 251AIVD & NCTV. (2024). Over de grens: Statelijke inmenging in diasporagemeenschappen in Nederland. | 257 Boerman, F., Stoffers, E., & Tadic, D. (2024). Geweld van de georganiseerde 252 Ispos. (2025). Risico- en crisisbarometer – voorjaar 2025. | misdaad in beeld. Moord & doodslag en aanslagen met explosieven. Fenomeen- 253 Ispos.

(2025). Risico- en crisisbarometer – voorjaar 2025. | beeld 2024. 254 NCTV. (2023). Landelijk Crisisplan Extreem Geweld en Terrorisme. | 258 NOS. (2024). Reconstructie: verdachte Tarwekamp-explosie vond dat zijn eer 255 NRC. (2019). Opinie | Vergis je niet, Gökmen T. staat niet alleen - NRC. | geschonden was. 256 NIPV. (2024). 20240607-NIPV-Leeronderzoek-Rotterdam-Brandweeroptreden-en- | 259 Politie. (2022). Samenvatting persconferentie gijzeling in winkel multidisciplinaire-samenwerking-bij-extreem-geweld.pdf. | Leideseplein [sic]. | 57 Daarnaast zijn kosten voor sociaalmaatschappelijke voorzieningen voorstelbaar. De daadwerkelijke kosten zijn afhankelijk van de omvang van het incident. Hoe groter het getroffen gebied en het aantal slachtoffers, hoe hoger veelal de kosten. Ecologische veiligheid De impact van extreem geweld op flora en fauna is nagenoeg nihil. Sociale en politieke stabiliteit De impact van een incident met extreem geweld kan het dagelijks leven op meerdere manieren verstoren. Denk aan sluiting van scholen en ontruimingen van maatschappelijke voorzieningen, bedrijven of woningen. Daarnaast kan een incident ook leiden tot winkelsluiting of verstoringen in het openbaar vervoer. Bij het tramincident in Utrecht werden mensen opgeroepen niet meer naar buiten te gaan en niet in de buurt van het incident te komen260.

Ook de positie van lokaal, regionaal of openbaar bestuur kan door extreem geweld aangetast worden. Bijvoorbeeld wanneer een hieraan verbonden locatie of persoon het (symbolische) doelwit is. Daarnaast kan de geloofwaardigheid van het bestuur aangetast worden bij een incident met extreem geweld. Zo kunnen vragen gesteld worden over of kritiek geuit worden op eerdere signalen of nalatigheid. De politiek kan ook zelf een doelwit van extreem geweld zijn, om op die manier instabiliteit te creëren. Het is tot slot voorstelbaar dat de sociaalpsychologische impact van extreem geweld hoog is. Een incident zal in alle gevallen leiden tot maatschappelijke reacties en gevoelens van angst, woede en verslagenheid. Daarnaast is ook een sociaalpsychologische impact bij hulpverleners voorstelbaar. Deze impact kan nog lang na het incident doorwerken. 260 NCTV. (2019). Evaluatie opschaling Nationale Crisisstructuur naar aanleiding van de aanslag in Utrecht op 18 maart 2019. Veiligheid van cultureel erfgoed Een incident met extreem geweld kan gericht zijn op een locatie met cultureel erfgoed, zoals locaties met een religieuze bestemming. Daarnaast kan er nevenschade ontstaan aan cultureel erfgoed, maar de impact zal waarschijnlijk beperkt zijn. Conclusie De impact van extreem geweld kan erg groot zijn.

Er worden meerdere vitale belangen geraakt, maar de impact lijkt het grootst bij de fysieke veiligheid en de sociale en politieke stabiliteit. De daadwerkelijke impact is erg afhankelijk van de aard en omvang van het incident. Er is geen reden om te verwachten dat de impact in de komende jaren beduidend zal toe- of afnemen. De aanjager met de meeste invloed op dit crisistype is de aanjager ‘sociaal-maatschappelijk’. Er bestaat een dynamiek tussen polarisatie, radicalisering, extremisme en uiteindelijk terrorisme, waarbij toepassing van geweld als uiterste middel beschouwd kan worden. Een toename van maatschappelijke verharding kan stapsgewijs leiden tot een hogere geweldsdreiging. Extreem geweld heeft meer impact in een samenleving die al verdeeld is. Het wakkert wantrouwen aan en verdiept het bestaande wij-zij denken. Beoordeling waarschijnlijkheid Een incident met extreem geweld is waarschijnlijk. Dit kan gaan om extreem geweld in het criminele circuit, maar ook om conflicten in de privésfeer. De Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) biedt met het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) inzicht in de terroristische en extremistische dreiging voor Nederland, de belangen die daardoor kunnen worden aangetast en de weerbaarheid tegen deze dreiging. Op het moment van schrijven staat het dreigingsbeeld vastgesteld op niveau 4: substantieel.

Dit betekent dat het reëel is dat er een aanslag zal plaatsvinden in Nederland261. 261 NCTV. (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2025. Bijlagen Bijlagen 58 Een belangrijke factor hiervoor is de dreiging die uitgaat vanuit het | waarbij ze worden ingezet voor (zware) geweldsdelicten. Dit heeft jihadisme, rechts-terrorisme, de anti-institutionele beweging en de | soms een ideologisch element, maar niet altijd267. Het internet speelt invloed van Russische statelijke dreiging op extremisme en terrorisme. | een grote rol in het proces van radicalisering, vooral bij jongeren. De snelle online radicalisering van jongeren is daarbij een gevaar voor | Zowel extremistische als terroristische ideologieën zijn daar volop de nationale veiligheid262. | aanwezig en gemakkelijk te vinden268. De waarschijnlijkheid van extreem geweld wordt beïnvloed door | Beleving sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen. Toenemend wij-zij-denken, | Incidenten met extreem geweld komen in Nederland niet vaak voor, extremistische overtuigingen en wantrouwen jegens instituties zorgen | maar ook hier bestaat een reële dreiging. Incidenten met extreem voor een groeiende groep geweldsbereide individuen of netwerken. | geweld krijgen doorgaans veel media-aandacht, wat gevoelens De waarschijnlijkheid van uitingen van gewelddadig extremisme | van onveiligheid kan versterken.

Een groot deel van de inwoners hangt met name samen met de mate waarin geweld door individuen | van Nederland (69%) acht een incident met extremisme als zeer of binnen netwerken wordt beschouwd als een acceptabel, te | waarschijnlijk. Ook terrorisme wordt door veel mensen (61%) (zeer) rechtvaardigen of zelfs onvermijdelijk middel263,264. | waarschijnlijk geacht269. Daarnaast is een toename van mensen met onbegrepen gedrag | 7.2.7.3 Militairconflict zichtbaar. Mensen in deze groep zijn extra kwetsbaar. Een verstoorde | Inhoudelijke beschrijving werkelijkheidstoetsing, sociale isolatie, gebrek aan ondersteuning | Artikel 4 en 5 van het NAVO-verdrag en artikel 42, lid 7 van het en beperkte toegang tot passende hulp kunnen ertoe bijdragen dat | EU-verdrag vormen het formele kader voor militaire betrokkenheid sommigen geweld of extremistisch gedrag ontwikkelen265. | van Nederland. Artikel 4 stelt dat lidstaten overleg kunnen voeren wanneer zij zich bedreigd voelen, zonder dat er al sprake is van een Een andere factor betreft geopolitieke ontwikkelingen. De | aanval. Artikel 5 gaat een stap verder: een aanval op één lidstaat toegenomen Russische statelijke dreiging uit zich onder meer | wordt beschouwd als een aanval op allen, wat collectieve verdediging in betrokkenheid bij anti-institutionele en rechts-extremistische | in gang zet270.

Artikel 42, lid 7 gaat nog een stap verder en schrijft groeperingen in het Westen. Juist dit aspect van de Russische dreiging | voor dat de lidstaten verplicht zijn om met alle middelen waarover zij kan gevolgen hebben voor de extremistische en terroristische dreiging | beschikken bijstand te verlenen271. in verschillende westerse landen, waaronder Nederland266. Wereldwijd nemen de geopolitieke spanningen toe, wat de veiligheid Tot slot hebben ook technologische ontwikkelingen invloed op de | en vrijheid van de samenleving onder druk zet272,273. De Russische inval waarschijnlijkheid van extreem geweld. Online platforms worden | in Oekraïne, begin 2022, is hier een illustratie van. gebruikt om jongeren te ronselen voor criminele netwerken, 267 Europol. (2025). The changing DNA of serious and organized crime. 262 NCTV. (2025). Toenemende online radicalisering van jongeren. | 268 AIVD. (2025). Een web van haat. De online grip van extremisme en terrorisme 263 ANV. (2022). Themarapportage polarisatie, extremisme en terrorisme. | op minderjarigen. 264 Uitermark, J. J. M., Weel, van, D. M., & Karremans, V. P. G. (2025, 23 mei). | 269 Ispos. (2025). Risico- en crisisbarometer – voorjaar 2025. Voortgangsbrief beleidsreactie eindrapportage commissie verward-onbegrepen | 270 Het Noord-Atlantisch Verdrag. (1949, 4 april). gedrag en veiligheid [Kamerbrief].

| 271 Verdrag betreffende de Europese Unie (1992, 7 februari). 265 Politie Nederland. (2024, 30 mei). Mensen met onbegrepen gedrag verdienen | 272 Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2024). Kamerbrief Weerbaarheid tegen goede zorg. | militaire en hybride dreigingen. 266 NCTV. (2025). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2025. | 273 AIVD, MIVD & NCTV. (2025). Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2025. 59 Deze verslechterde internationale situatie heeft ook implicaties op nationaal niveau. Voor het eerst in decennia bestaat er een reële kans dat Nederland betrokken raakt bij een (grootschalig) militair conflict274. Betrokkenheid van Nederland kan zich op verschillende manieren manifesteren. Een reëel scenario is dat Nederland tijdens conflict of oorlog (nog meer) ingezet zal worden voor host nation support275. Bondgenoten gebruiken Nederlandse (lucht)havens om militair materieel aan te voeren en gebieden om tijdelijk of langdurig grote hoeveelheden personeel en materieel te laten verblijven. Dit heeft grote gevolgen voor het gebruik van faciliteiten maar ook voor weg- en railtransport. In de praktijk is het lastig te definiëren wanneer Nederland daadwerkelijk bij een militair conflict betrokken is. Hybride dreigingen, zoals cyberaanvallen en desinformatie bevinden zich in een grijs gebied tussen vrede en oorlog276. Er is vaak geen duidelijk omslagpunt.

Vooralsnog worden artikel 4 en 5 als uitgangspunt genomen om de impact en waarschijnlijkheid van Nederlandse betrokkenheid bij een conflict in te schatten. Ze bieden een houvast voor analyse, ondanks de veranderende aard van moderne dreigingen. Beoordeling impact Territoriale veiligheid Een militair conflict kan impact hebben op de integriteit van het grondgebied. Er kan sprake zijn van fysieke effecten, zoals schade aan infrastructuur. Daarnaast kan het grondgebied van Nederland of dat van NAVO-partners door digitale aanvallen aangetast worden. 274 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Algemene Inlichtin- gen- en Veiligheidsdienst (AIVD), Ministerie van Defensie en de Militaire Inlich- tingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). (2024). Dreigingsbeeld militaire en hybride dreigingen. 275 Ministerie van Defensie. Host nation support voor troepenverplaatsingen. 276 Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2024). Kamerbrief Jaarplanbrief AIVD 2025. Fysieke veiligheid Er bestaat een reële mogelijkheid dat er dodelijke slachtoffers vallen door een militair conflict. Dit kan plaatsvinden door inzet van militaire troepen in Nederland of in andere NAVO-landen, maar ook bij oefeningen in de aanloop daarnaartoe. Ook gewonden als gevolg van een militair conflict zijn voorstelbaar. Daarbij is lichamelijk letsel mogelijk, maar ook kan er sprake zijn van mentale problematiek.

De omvang van het aantal (dodelijke) slachtoffers is sterk afhankelijk van de specifieke situatie en de mate van escalatie van het (internationaal) conflict. Een militair conflict leidt niet altijd tot slachtoffers in Nederland; het is ook mogelijk dat slachtoffers in andere gebieden vallen, waarvan de gevolgen en impact vervolgens in ons land doorwerken. Economische veiligheid Bij een militair conflict kan de economische schade snel oplopen tot in de miljarden. Sinds de start van de grootschalige Russische invasie in 2022 heeft het kabinet voor ongeveer €13,6 miljard aan militaire steun begroot277. Vluchtelingenstromen, de inzet van operationele diensten en uitval van vitale voorzieningen kunnen snel veel geld kosten. Maar er is ook mogelijke schade aan productie- en distributieketens, wat tot verlies van werkgelegenheid kan leiden. Ook inzet van reservisten kan leiden tot uitval elders, wat tot verminderde bedrijfscontinuïteit kan leiden. Daarnaast zal een militair conflict ook negatieve effecten hebben op de beurs. De combinatie van verschillende kostenposten, zowel voor defensie als voor particuliere instanties, kunnen oplopen tot in de miljarden. Ecologische veiligheid Langdurige aantasting van flora en fauna is bij een militair conflict voorstelbaar. Dit kan bijvoorbeeld plaatsvinden door sabotage of een daadwerkelijk gewapend conflict op Nederlands grondgebied.

Een bijkomend risico is verontreiniging van (drink)water, bijvoorbeeld door beschadiging van waterinfrastructuur of het vrijkomen van schadelijke stoffen. 277 Ministerie van Defensie. (2025, 11 september). Nederland levert in hoog tempo militaire steun aan Oekraïne. Bijlagen Bijlagen 60 Sociale en politieke stabiliteit Een militair conflict kan, zeker wanneer het Nederland of de directe omgeving raakt, het dagelijks leven breed ontwrichten. Dit kan gevolgen hebben voor onderwijs, werk, vervoer en de beschikbaarheid van essentiële voorzieningen. In een dergelijke situatie kan Defensie besluiten reservisten op te roepen. Daarnaast kan de regering besluiten om de opkomstplicht opnieuw te activeren. Beide hebben ingrijpende gevolgen voor gezinnen, werkgevers en de samenleving als geheel. Ook zonder direct geweld kan een conflict in Europa of zelfs daarbuiten leiden tot verminderde bereikbaarheid, verminderde toegang tot diensten en economische verstoringen die het dagelijkse leven voelbaar beïnvloeden. Daarnaast kan een militair conflict impact hebben op het functioneren van het bestuur. Bijvoorbeeld door verlies van vertrouwen als gevolg van ineffectief crisismanagement, maar ook door desinformatiecampagnes die paniek zaaien of de publieke opinie proberen te beïnvloeden. Tot slot is een grote sociaal psychologische impact voorstelbaar.

Door (de dreiging van) militaire aanvallen kan angst, stress en trauma onder de bevolking ontstaan. Daarnaast zal de opvang, verzorging en revalidatie van oorlogsgewonden grote druk leggen op de zorgketen waarbij mogelijk triage en prioritering aan de orde komen. De psychosociale gevolgen hiervan voor de direct hierbij betrokkenen en de samenleving als geheel zullen grote impact hebben. Veiligheid van cultureel erfgoed Afhankelijk van het conflict kan de impact op cultureel erfgoed groot zijn. Een militair conflict in Nederland kan direct leiden tot zware schade of verlies van cultureel erfgoed. Er zijn wel beschermingsmaatregelen voor cultureel erfgoed tijdens gewapende conflicten, maar die bieden geen volledige zekerheid. Conclusie De impact van een militair conflict waarbij artikel 5 van het NAVO- verdrag wordt ingeroepen kan erg groot zijn. Dit hangt echter in hoge mate samen met de aard, schaal, duur en internationale context van de militaire inzet. Daarbij komt dat de impact voor Nederland op meerdere niveaus kan optreden: bijvoorbeeld militair, economisch, maatschappelijk of politiek. Bovendien is niet op voorhand duidelijk of het conflict zich beperkt tot één land of zich uitbreidt naar andere NAVO-landen of bondgenoten. Deze factoren maken een inschatting van de impact complex.

Om de impact meer op regionaal niveau vast te stellen kan gekeken worden naar kenmerken die de regio op militair vlak interessant maakt. Voor VRHM is dit, vergeleken met andere regio’s, in mindere mate het geval278. Het Bio Science park is eventueel interessant vanwege de technologische infrastructuur. Ook voormalig marinevliegkamp Valkenburg is militair interessant, vanwege daar plaatsvindend onderzoek en productie van dronetechnologie279. Daarnaast kan de aanwezigheid van vitale voorzieningen in de regio gebruikt worden om de logistieke functie van Nederland te verstoren. Toch zal de impact van een militair conflict op VRHM mogelijk beperkter zijn dan in veel andere veiligheidsregio’s. Dit doet niet af aan het feit dat een militair conflict te allen tijde landelijk impact zal hebben en dat verstoringen in andere regio’s – direct of indirect – van invloed zullen zijn op Hollands Midden. Geopolitieke ontwikkelingen kunnen een aanjager vormen voor de impact van een militair conflict. Zo bepalen geopolitieke spanningen waar conflicten ontstaan en welke belangen er spelen. De geografische locatie van een conflict heeft gevolgen voor de impact. Daarnaast hebben geopolitieke verhoudingen invloed op de rol en bijdrage van Nederland en grootmachten, wat ook de impact voor Nederland beïnvloedt.

Ook sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen bepalen mede hoe groot de impact van een militair conflict voor Nederland kan zijn. In een gepolariseerde samenleving of bij laag institutioneel vertrouwen kunnen gevoelens van angst, boosheid of onzekerheid snel toenemen. Dit kan leiden tot maatschappelijke onrust of weerstand tegen beleidskeuzes, zoals militaire inzet of vluchtelingenopvang. 278 Aardema, S. (2025). Fortress Frontline, Militaire dreiging: onzichtbare dreiging, zichtbare voorbereiding. Een verkenning van de effecten en uitdagingen voor veiligheidsregio’s (Masterthesis) 279 Ministerie van Defensie. (2025). Permanent drone-testgebied boven Noordzee in zicht. Bijlagen 61 Een tegenstander kan sociale media bewust inzetten om door middel | Daarnaast groeit de druk op Nederland door de uitbreiding van de van nepnieuws te proberen de publieke opinie te beïnvloeden om | NAVO en hernieuwde nadruk op collectieve verdediging. draagvlak voor militair en politiek ingrijpen te verminderen. Beleving Tot slot zijn ook technologische ontwikkelingen van invloed. Door | Steeds meer inwoners maken zich zorgen over geopolitieke en digitale afhankelijkheden kan het bereik van een digitale aanval groot | militaire dreigingen.

Deze dreigingen worden door de meeste zijn: één aanval kan meerdere systemen plat leggen en meer terreinen | mensen gezien als één van de grootste risico’s voor de Nederlandse beïnvloeden, wat de impact vergroot. | samenleving (54%), en als het meest ernstig (61%). Tegelijkertijd groeit de groep inwoners die vindt dat de overheid te weinig doet om Beoordeling waarschijnlijkheid | deze risico’s te voorkomen: van 27% naar 38% ten opzichte van eind Een militair conflict waar VRHM (indirect) bij betrokken wordt, is | 2024283. enigszins waarschijnlijk. De oorlog tussen Rusland en Oekraïne kan worden gezien als onderdeel van een breder conflict tussen Rusland en het Westen, waarbij rekening moet worden gehouden met een mogelijke toekomstige confrontatie tussen Rusland en de NAVO280. Binnen zowel Europa als Nederland is een toename van hybride incidenten zichtbaar. Hybride dreigingen gaan vaak vooraf aan een militair conflict. In combinatie met de toenemende dreiging voor de fysieke integriteit van Europees en NAVO-grondgebied leidt dit tot een duidelijk verhoogd militair risico voor Nederland281. Gezien de definiëring van een militair conflict als een activering van artikel 4 en 5 van de NAVO is een militair conflict ook voor VRHM enigszins waarschijnlijk. Geopolitieke ontwikkelingen vormen een duidelijke aanjager voor de waarschijnlijkheid van een militair conflict.

Geopolitieke spanningen tussen onder meer Rusland en de NAVO – mede door de oorlog in Oekraïne en de Russische herbewapening – vergroten de kans op confrontaties nabij NAVO-grenzen. Ook de assertieve houding van China draagt bij aan de toename van mondiale spanningen en de kans op militaire confrontaties282. 280 MIVD. (2025). Openbaar jaarverslag 2024. 281 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Algemene Inlichtin- gen- en Veiligheidsdienst (AIVD), Ministerie van Defensie en de Militaire Inlich- tingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). (2024). Dreigingsbeeld militaire en hybride dreigingen. 282 AIVD, MIVD & NCTV. (2025). Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2025. | 283 Ispos. (2025). Risico- en crisisbarometer – voorjaar 2025. 62 Bijlagen Regionaal Risicoprofiel