02. VRHM Regionaal Risicoprofiel 2027-2030 (bijlagen)

Bijlagen Regionaal Risicoprofiel

Inhoudsopgave Bijlage 1: thema-indeling 3 Bijlage 2: risicoanalyse 5 7.2.1 Natuur en Klimaat 5 7.2.2 Milieu 25 7.2.3 Continuïteit vitale voorzieningen 27 7.2.4 Gebouwde omgeving 39 7.2.5 Mobiliteit en Infrastructuur 42 7.2.6 Gezondheid 51 7.2.7 Publieke veiligheid 54 Bijlagen 2 Bijlagen Bijlage 1: thema-indeling Voor het opstellen van het risicoprofiel is uitgegaan van onderstaande thema-indeling. Natuur en Klimaat • Overstroming • Natuurbrand • Aardbeving • Plagen en dierziekten • Extreme hitte • Extreme droogte • Extreme wind • Extreme neerslag • Extreme kou, sneeuw of ijzel Milieu • Incident met gevaarlijke stoffen Continuïteit vitale voorzieningen • Verstoring gasvoorziening • Verstoring elektriciteitsvoorziening • Verstoring drinkwatervoorziening • Verstoring rioolwater- en afvalwaterzuivering • Verstoring telecommunicatie en ICT • Verstoring afvalverwerking • Verstoring voedselvoorziening Gebouwde omgeving • Complex incident • Instorting Mobiliteit en Infrastructuur • Luchtvaartincident • Incident op of onder water • Wegvervoerincident • Spoorvervoerincident Gezondheid • Bedreiging volksgezondheid Publieke veiligheid • Verstoring openbare orde • Extreem geweld • Militair conflict Bijlagen Bijlagen 3 Verantwoording Ten opzichte van het Regionaal Risicoprofiel 2023–2026 zijn enkele aanpassingen gedaan in de thema-indeling van crisistypen en incidenttypen.

Deze wijzigingen zijn doorgevoerd om het risicoprofiel beter aan te laten sluiten op actuele ontwikkelingen. In deze verantwoording worden de wijzigingen toegelicht. Binnen het thema Natuur en Klimaat is het eerder gebruikte overkoepelende crisistype ‘extreme weersomstandigheden’ nader uitgesplitst. Er is gekozen voor een opdeling in de crisistypen: extreme hitte, extreme droogte, extreme wind, extreme neerslag en extreme kou, sneeuw of ijzel. Deze onderverdeling is gemaakt omdat elk type extreem weer unieke risico’s met zich meebrengt. Met deze onderverdeling kon de waarschijnlijkheid en de impact van de verschillende weersomstandigheden beter geanalyseerd worden. Daarnaast is in het thema Gebouwde Omgeving het crisistype ‘complexe branden’ aangepast naar ‘complexe incidenten’. De eerdere benaming was te beperkt door alleen te focussen op complexe branden. Er spelen namelijk meer factoren mee die een incident complex kunnen maken en daarnaast kunnen ook andere gebeurtenissen leiden tot een complex incident in de gebouwde omgeving. Binnen het thema publieke veiligheid is het crisistype ‘militair conflict’ toegevoegd aan het risicoprofiel. De aanleiding hiervoor zijn de toenemende geopolitieke spanningen wereldwijd. Met name de dreiging vanuit Rusland vergroot de kans dat Nederland via artikel 5 van het NAVO-verdrag betrokken raakt bij een militair conflict.

Daarom is ervoor gekozen om ‘militair conflict’ als crisistype toe te voegen. Naast het crisistype worden geopolitieke ontwikkelingen ook in de gelijknamige aanjager toegelicht, waarbij ook wordt gekeken naar de invloed van geopolitieke ontwikkelingen op andere crisistypen. Bijlagen 4 Bijlage 2: risicoanalyse 7.2.1 Natuur en Klimaat 7.2.1.1 Overstroming Inhoudelijke beschrijving Een overstroming is een natuurlijk fenomeen waarbij water een gebied overspoelt dat normaal gesproken droog is. Dit wordt veroorzaakt door hevige neerslag, het bezwijken van waterkeringen, stormvloeden of rivieren die buiten hun oevers treden. Een groot deel van Hollands Midden ligt onder NAP waardoor het risico van overstroming aanwezig is1. We onderscheiden twee verschillende typen overstromingen: overstromingen vanuit zee door het bezwijken van primaire waterkeringen en overstromingen vanuit rivieren door het bezwijken van regionale keringen. Ook kan het boezemstelsel bij extreme neerslag of technische storingen leiden tot overstromingen. Dit systeem speelt een cruciale rol in de regionale waterhuishouding. De boezem bestaat uit een stelsel van meren, kanalen, watergangen en sloten die met elkaar in open verbinding staan. Het boezemstelsel wordt in het risicoprofiel meegenomen onder ‘Bezwijken van regionale keringen’.

In de regio Hollands Midden zijn met name overstromingen door het bezwijken van waterkeringen en stormvloeden relevant. Door de ligging aan de kust en nabij grote rivieren blijft het risico van overstromingen, ondanks blijvende investeringen in waterveiligheid, reëel. Grootschalige overstromingen zijn weliswaar zeldzaam, maar de geografische positie van de regio maakt dat dit risico niet kan worden uitgesloten. Dankzij geavanceerde monitoring en voorspellingen is het mogelijk om tijdig te anticiperen op mogelijke overstromingen. Maar de exacte locatie en omvang van een overstroming blijven moeilijk te voorspellen. 1 http://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten KNMI (2021), Weersvoorspellingen en klimaatmodellen NCTV - Trendanalyse Nationale Veiligheid 2024 Overstromingen door hevige neerslag, zoals in Limburg in juli 2021, zijn voor deze regio minder waarschijnlijk omdat Hollands Midden niet direct is aangesloten op het ‘hoofdsysteem’ van de rivieren en niet in een dal ligt. De overstromingen in Limburg waren het gevolg van extreme neerslag, waarbij rivieren zoals de Geul en de Maas buiten hun oevers traden, met ernstige wateroverlast en schade als gevolg. Wateroverlast door extreme neerslag wordt afzonderlijk behandeld onder ‘Extreme neerslag’. Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van een overstroming op de territoriale veiligheid is groot.

Bij het bezwijken van de primaire waterkering zal een groot gebied niet meer toegankelijk en niet meer bewoonbaar zijn. Dit kent een lange nasleep. De precieze impact van een dergelijke overstroming is afhankelijk van het aantal doorbraken, de grootte van de doorbraken, de hoogte en de duur van de waterstand, de locaties van de doorbraken en het achterland en de ligging (en sterkte) van waterkeringen en wegen. Fysieke veiligheid De impact van een overstroming op de fysieke veiligheid is hoog. Zeker bij grote overstromingen zonder tijdige evacuatie kunnen er doden en gewonden vallen en kunnen er slachtoffers vallen onder chronisch zieken. Het is mogelijk dat getroffenen zichzelf meerdere dagen moeten redden. Door slechte weersomstandigheden, uitbreiding van de overstroming en mogelijk verwoeste infrastructuur is het denkbaar dat hulpverleningsdiensten het overstromingsgebied lastig kunnen bereiken. Het is dus ook voorstelbaar dat mensen lange tijd zonder bijvoorbeeld voedsel, onderdak of andere primaire levensbehoeften zitten. Bijlagen Bijlagen 5 Economische veiligheid De economische schade kan oplopen tot tientallen miljoenen euro’s, afhankelijk van de grootte van het getroffen gebied. Daarmee is de impact op de economische veiligheid hoog.

Ecologische veiligheid Een overstroming kan leiden tot schade voor zowel plant als dier, bijvoorbeeld bij het langdurig onder water staan van (natuur) gebieden. De impact op de ecologische veiligheid is daarom gemiddeld. Sociale en politieke stabiliteit Als gevolg van een overstroming zijn een verstoring van het dagelijks leven, druk op het openbaar bestuur en sociaalpsychologische effecten aannemelijk. Maatschappelijke voorzieningen komen stil te liggen en de bereikbaarheid verminderd. Door deze beperkingen wordt ook het uitvoeren van de bestuurlijke taak lastiger. Daarnaast kan er sprake zijn van verminderd vertrouwen in de overheid vanwege besluiten voor, tijdens en na het incident. Tot slot kan een overstroming leiden tot gevoelens van onzekerheid en angst. Veiligheid van cultureel erfgoed Impact op de veiligheid van cultureel erfgoed is voorstelbaar, bijvoorbeeld wanneer collecties of musea (gedeeltelijk) onder water komen te staan. Dit is zeer afhankelijk van de ernst van de overstroming. Conclusie De impact van een overstroming zowel vanuit zee als een rivier is groot. De mate van impact is afhankelijk van de ernst en duur. Bij overstroming uit een rivier zal het gebied doorgaans kleiner zijn dan bij overstroming vanuit zee. Er worden meerdere vitale belangen geraakt, met meerdere mogelijke cascade-effecten.

Bij een overstroming ontstaat uitval van vitale infrastructuur, zoals elektriciteit, de drinkwatervoorziening, telecom en transport. Ook kan ontruiming of evacuatie nodig zijn. De hersteltijd van een overstroming kan meer dan een jaar duren. Overstromingen vanuit zee kunnen leiden tot een ernstige aantasting van natuurwaarden door zoutwaterdepositie. Daarnaast kan milieuvervuiling ontstaan door het vrijkomen van gevaarlijke stoffen uit bijvoorbeeld industrietanks of transport. Deze impact wordt in de komende jaren mogelijk vergroot door klimaatverandering (meer extreem weer), verdichting (meer mensen op een kleiner oppervlakte) en vergrijzing (minder zelfredzaamheid). Beoordeling waarschijnlijkheid Een overstroming de komende 5 jaar binnen VRHM is enigszins waarschijnlijk. De waarschijnlijkheid varieert, afhankelijk van het gebied, van eens per 30.000 jaar tot eens per 3.000 jaar tot eens per 300 jaar. Er is onderscheid tussen primaire keringen en secundaire keringen. Aan de kust, een primaire kering, is de kans ca eens per 30.000 jaar. Ten oosten en zuiden van Leiden is de kans eens per 300 tot eens per 3.000 jaar. Ten oosten en zuiden van Gouda is de kans eens per 30 tot eens per 300 jaar. Dit betreft secundaire keringen. Boezems en bergingsgebieden kunnen bewust onder water worden gezet om grotere schade elders te voorkomen.

Dit beïnvloedt de waarschijnlijkheid en het verloop van overstromingen. Bijlagen 6 Klimaatverandering en verstedelijking vergroten de waarschijnlijkheid, | In 2018 beleefde Nederland een enorme piek in natuurbranden door meer extreme neerslag, een snellere zeespiegelstijging | vanwege de droogte en hitte3. In juni en juli van dat jaar waren er en bodemdaling die de overstromingsdiepte versterkt. De | 2.811 incidenten in Nederland, tegenover 1.213 een jaar eerder. Wel waarschijnlijkheid wordt ook vergroot door terroristische aanslagen, | bleven natuurbranden beheersbaar, doordat de wind op tijd draaide hybride en militaire dreiging. | of omdat het begon te regenen. De grootste brand dat jaar vond plaats in Nationaal Park Drents Friese Wold bij Wateren4. Beleving In de Risico- en Crisisbarometer van de Nationaal Coördinator | In 2024 zijn in Hollands Midden drie daadwerkelijke natuurbranden Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wordt inzicht gegeven | geweest5. In alle gevallen betrof het brand in duinen. Over 2025 zijn in in hoe Nederlanders de nationale veiligheid beleven. Uit de | de periode februari tot augustus 13 natuurbrandmeldingen gedaan.

voorjaarseditie van 2025 blijkt dat 9% van de bevolking het risico als zeer waarschijnlijk inschat, 29% als waarschijnlijk, 32% als enigszins | Voor de inventarisatie van natuurbrandrisico´s wordt gebruik waarschijnlijk en 24% als niet waarschijnlijk. Ook wordt de impact van | gemaakt van de landelijke systematiek om een natuurbrandrisico te dit risico op de Nederlandse samenleving door 14% als catastrofaal, | inventariseren: een zogenaamde Risico-Index Natuurbranden (RIN)6. door 33% als zeer ernstig, 30% als ernstig en 16% als aanzienlijk geschat. In het onderzoek konden deelnemers ook een top vijf van | Met de RIN wordt ingeschat hoe hoog de kans is op het ontstaan van risico’s aangeven waar zij zich zorgen over maken. Overstromingen | een (onbeheersbare) natuurbrand. Voor het duingebied in Hollands staat bij 11% van de deelnemers in de top vijf2. | Midden is in 2024 een Risico Index Natuurbranden opgesteld7. In dit duingebied staan een aantal zorginstellingen, er vindt veel recreatie 7.2.1.2Natuurbrand | plaats, de bluswatervoorziening is op veel locaties beperkt en de Inhoudelijke beschrijving | toegankelijkheid van het gebied voor hulpverleningsdiensten is slecht. Een natuurbrand is een brand in een gebied met natuurlijke vegetatie, zoals bos-, berm-, duin-, riet- en veenbranden.

Een natuurbrand is een dynamische brand die zich snel kan uitbreiden, zeker in moeilijk bereikbaar terrein zoals duingebieden. Ze vormen een reëel veiligheidsrisico voor omwonenden, recreanten en hulpdiensten. In Hollands Midden komen met name berm-, duin- en rietbranden voor, vooral tussen april en september. Door klimaatverandering neemt de kans op natuurbranden toe, mede door langere periodes van droogte, hogere temperaturen en meer brandbare vegetatie. In Hollands Midden zijn er verschillende gebieden waar een natuurbrand kan plaatsvinden, bijvoorbeeld in de duinen in de kustgemeenten en het Bentwoud. De meest voorkomende natuurbranden in Hollands Midden zijn bermbranden en duinbranden | 3 | Natuurbranden in Nederland 2019 Artikel natuurbrand 4 | Grote heidebrand Wateren 2018 NOS grote heidebrand 5 | NIPV 2025 Kerncijfers natuurbranden 2 Risico- en Crisisbarometer voorjaar 2025 | Rapport | Nationaal Coördinator Ter- | 6 | NIPV 2025 Risico Index Natuurbranden rorismebestrijding en Veiligheid | 7 | RIN Hollands Midden 2024 7 Over de afgelopen zes jaar zijn er in Hollands Midden natuurbranden geweest. Er zijn jaren met weinig natuurbranden en jaren met relatief veel natuurbranden. Figuur 10.

Duingebied Hollands Midden Voor het ontstaan van een natuurbrand zijn een aantal oorzaken denkbaar: bewust menselijk handelen (brandstichting), onwetendheid, onvoorzichtigheid en onachtzaamheid (brandende sigaret) of een na- tuurlijke oorzaak, zoals een blikseminslag8. Behalve in zomermaanden is er ook in de maanden januari t/m maart sprake van een verhoogd risico op een natuurbrand. Dit komt onder meer door een dalende luchtvochtigheid9. Dan is er namelijk veel afgevallen blad en dood gras aanwezig. 8 NIPV 2022 Samen werken Natuurbeheersing 9 KNMI 2023 Groter natuurbrandgevaar Ecologen benadrukken dat herhaaldelijke natuurbranden kunnen lei- den tot verschraling van de biodiversiteit. Hoewel herstel binnen twin- tig jaar mogelijk is, kan de samenstelling van flora en fauna blijvend veranderen, vooral bij frequent terugkerende natuurbranden. Beoordeling impact Volgens experts kan dit type incident grote gevolgen hebben, vooral door de complexe evacuaties in duingebieden en de nabijheid van kwetsbare voorzieningen en gebouwen. De impact van een natuurbrand op een gebied kan weliswaar groot zijn, de gevolgen voor de maatschappij zijn over het algemeen beperkt. Onderzoek van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV)10 wijst uit dat de bestrijding van natuurbranden specifieke expertise vereist.

Traditionele blusmethoden zijn vaak onvoldoende effectief in duingebieden vanwege beperkte bereikbaarheid en het ontbreken van bluswaterpunten. Territoriale veiligheid De impact op de territoriale veiligheid is beperkt. Een natuurbrand kan een gebied groter dan vier vierkante kilometer tijdelijk onbruikbaar maken, maar leidt niet tot langdurige aantasting van het grondgebied. Een duinbrand tast de duinsterkte niet direct aan, omdat de brand vooral aan de oppervlakte plaatsvindt en de wortels die het zand vasthouden intact blijven. Als kwetsbare locaties worden geduid: recreatiegebieden, de dichtbevolkte kustzone en nationale parken, musea met groen rond gebouwen en zorglocaties in kwetsbaar gebied, zoals Topaz in de Katwijkse duinen. Fysieke veiligheid Bij een natuurbrand is het gevaar voor de fysieke veiligheid reëel. Evacuatie vormt hierbij een kernrisico, omdat duingebieden slecht bereikbaar zijn en moeilijk kunnen worden ontruimd. Dat geldt zowel voor mensen als voor dieren die bij de brand betrokken raken. Ook voor hulpverleningsdiensten is inzet gevaarlijk en wordt specifieke expertise vereist. Dodelijke slachtoffers en ernstig gewonden zijn mogelijk, met name bij onvoldoende alarmering of evacuatie. Door rook kunnen klachten met ademhaling ontstaan. De beweeglijkheid van de impact neemt toe door klimaatverandering.

10 NIPV 2024 Onderzoek Natuurbranden Bijlagen Bijlagen 8 Economische veiligheid De herstelkosten kunnen behoorlijk oplopen, maar hoeveel is afhankelijk van de specifieke locatie en de schaal. De beweeglijkheid is stabiel. Door een natuurbrand kunnen recreatie-inkomsten dalen. Ecologische veiligheid Natuur herstelt zich doorgaans binnen twintig jaar. Hoewel herstel mogelijk is, kan de samenstelling van flora en fauna blijvend veranderen, vooral bij frequent terugkerende branden. Drinkwater kan vervuild raken door blus- of infiltratiestromen, bijvoorbeeld door het gebruik van blusmiddelen met een verontreinigingskans. Daarom heeft bij dergelijke incidenten bescherming van drinkwater een hogere prioriteit dan bescherming van de natuur. Sociale en politieke stabiliteit Tijdelijke verstoringen van het dagelijks leven zijn mogelijk, bijvoorbeeld door evacuaties of wegafsluitingen. Door klimaatverandering neemt de beweeglijkheid van de impact van natuurbranden toe, waardoor zij vaker kunnen voorkomen. Natuurgebieden op de grenzen van veiligheidsregio’s maken de communicatie complexer, onder meer over de bescherming van drinkwater. Experts benadrukken daarom het belang van oefenen en structureel overleg. Veiligheid van cultureel erfgoed Erfgoedobjecten beschikken in enige mate over brandbescherming, bijvoorbeeld door afstand tot de omgeving of door brandbeheersende maatregelen.

Er zijn echter ook kwetsbare locaties in Hollands Midden. Conclusie De impact van natuurbrand in Hollands Midden is matig. Bij een natuurbrand worden een beperkt aantal vitale belangen geraakt. Hoewel de directe maatschappelijke gevolgen doorgaans beperkt blijven, kunnen natuurbranden lokaal aanzienlijke schade veroorzaken aan natuur, infrastructuur en de fysieke veiligheid van mens en dier. De bestrijding vereist specialistische inzet, mede door de beperkte bereikbaarheid en bluswatervoorziening in duingebieden. De beweeglijkheid van de impact — hoe dynamisch en veranderlijk de gevolgen van een risico zijn — neemt toe door klimaatverandering. Dat leidt tot langere periodes van droogte, hogere temperaturen en een toename van brandbare vegetatie. Dit vergroot niet alleen de kans op het ontstaan van natuurbranden, maar ook de omvang en intensiteit ervan. Ecologisch gezien kunnen herhaaldelijke natuurbranden leiden tot verschraling van biodiversiteit, met blijvende veranderingen in flora en fauna. Economisch kunnen de herstelkosten oplopen, afhankelijk van locatie en schaal. De impact op territoriale veiligheid en cultureel erfgoed blijft vooralsnog beperkt, terwijl sociale verstoring vooral optreedt bij evacuaties of grote incidenten.

Natuurbranden vormen een reëel en toenemend risico dat vraagt om blijvende aandacht voor preventie, risicobeoordeling en specialistische bestrijding, zeker in kwetsbare gebieden. Preventie en tijdige interventie kunnen de effecten van natuurbranden beperken. Beoordeling waarschijnlijkheid Door klimaatverandering neemt de kans op natuurbranden toe, mede door langere periodes van droogte, hogere temperaturen en meer brandbare vegetatie. De kans neemt ook toe door recreatiedruk, verdichting van natuur en menselijk handelen. Wetenschappelijke studies tonen aan dat de frequentie en intensiteit van natuurbranden wereldwijd toenemen als gevolg van klimaatverandering. Volgens het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is er een duidelijke relatie tussen stijgende temperaturen, afnemende luchtvochtigheid en een verhoogd brandgevaar in gematigde klimaten, zoals Nederland. Door klimaatverandering komen hitte, droogte en extreme wind vaker voor, waardoor de brandbaarheid van de natuur toeneemt. Deze factoren maken het voorstelbaar dat in de toekomst zowel de kans op natuurbranden tijdens perioden van hitte en droogte toeneemt als de omvang van zulke branden. De menselijke factor speelt een grote rol bij het ontstaan van natuurbranden. In combinatie met droogte neemt zowel de kans op brand als de snelheid van branduitbreiding toe.

Bijlagen 9 Beleving Volgens de Veiligheidsmonitor is de maatschappelijke perceptie van natuurbranden ‘niet groot, niet klein’. Inwoners voelen zich beperkt betrokken bij het voorkomen van natuurbranden11. Het risico krijgt pas aandacht bij grote incidenten of evacuaties. Volgens experts is er vanuit bewoners en omwonenden van risicogebieden behoefte aan heldere vroegtijdige voorlichting. Vroegtijdige waarschuwing is essentieel om tijd te creëren voor een geordende evacuatie en het beperken van slachtoffers. 7.2.1.3 Aardbeving Inhoudelijke beschrijving Een aardbeving is een seismisch fenomeen dat ontstaat door plotselinge verschuivingen langs geologische breuken in de aardkorst12. In Nederland kennen we natuurlijke aardbevingen, die vooral voorkomen door tektonische activiteit in Zuid-Limburg, en geïnduceerde aardbevingen als gevolg van menselijke activiteiten, zoals gaswinning, met name in Groningen. Het KNMI meet seismische activiteit. Daaruit blijkt dat aardbevingen sinds de metingen in 1913 niet zijn voorgekomen in Hollands Midden. 11 NIPV 2025 Het perspectief van burgers 12 KNMI 2005 Wat beweegt de aarde Figuur 11. Aardbevingen zoals gemeten door het KNMI. Voor de regio Hollands Midden is de kans op aardebevingen nagenoeg nihil13. De potentiële impact rechtvaardigt beleidsmatige aandacht; daarom is het crisistype aardbevingen opgenomen.

Hoewel de huidige kans op een aardbeving zeer klein is (ongeveer 1 op 30.000 jaar), kan de ontwikkeling van geothermische energieprojecten in de toekomst een mogelijke bron van seismische instabiliteit vormen. Zuid- Holland wordt beschouwd als een stabiele ondergrond waardoor de kans op een aardbeving hier als zeer gering wordt gezien14. 13 KNMI 2020 Overzicht aardbevingen 1911-2020 14 SodM 2017 Staat van de Sector Geothermie Bijlagen Bijlagen 10 In het kader van seismische activiteit door geothermie is het KNMI | Veiligheid van cultureel erfgoed netwerk van seismometers in Zuid-Holland uitgebreid15. | Bij een aardbeving is de kans op schade of verlies van objecten van cultuurhistorische waarde voorstelbaar. Beoordeling impact Territoriale veiligheid | Conclusie Een aardbeving kan leiden tot instortingen en schade aan vitale | Hoewel de waarschijnlijkheid van een aardbeving in Hollands Midden infrastructuur, met een mogelijke aantasting van maximaal 4 km². | zeer laag is, rechtvaardigt de potentiële impact een zekere mate van Hoewel de waarschijnlijkheid van een aardbeving in Hollands Midden | beleidsmatige aandacht. Met monitoring van seismische effecten zeer laag is, rechtvaardigt de potentiële impact16 een zekere mate van | door geothermische projecten kunnen ontwikkelingen goed in beeld beleidsmatige aandacht. Met monitoring van seismische effecten als | worden gebracht.

Door seismische risico’s te integreren in ruimtelijke gevolg van geothermische projecten kunnen ontwikkelingen goed in | ordening en bouwvoorschriften kunnen de effecten van een beeld worden gebracht. | aardbeving worden beperkt. Fysieke veiligheid | Beoordeling waarschijnlijkheid Een aardbeving kan leiden tot dodelijke slachtoffers en ernstig | De kans op een significante aardbeving in de regio Hollands Midden gewonden, bijvoorbeeld door instortende gebouwen, vallende | is zeer laag17. In de regio is de kans op aardbevingen aanzienlijk lager objecten, botsingen of door het inademen van stof. Door seismische | dan in andere gebieden in Nederland. De verwachte manifestatie risico’s mee te nemen in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften | is gemiddeld een keer per 30.000 jaar. Deze waarschijnlijkheid blijft kunnen de effecten worden beperkt. | naar verwachting stabiel. Een uitzondering is geothermie, waarbij spanningsveranderingen in de ondergrond lokaal de kans op Economische veiligheid | seismische activiteit kunnen verhogen. Voor de periode 2027-2030 Herstel en wederopbouw kunnen leiden tot kosten van wel meer | blijft de kans op een aardbeving in VRHM nihil. Als monitoring en dan twintig miljoen euro.

Door seismische risico’s mee te nemen | ontwikkelingen laten zien dat geothermie de kans verhoogt, wordt dit in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften kan schade worden | meegenomen in de risicomonitoring. voorkomen en kunnen mogelijke effecten worden beperkt. Energietransitie (geothermie) kan lokaal de kans op een aardbeving Ecologische veiligheid | verhogen door spanningsveranderingen in de ondergrond. Van andere Er wordt geen langdurige aantasting van natuurgebieden verwacht. | aanjagers wordt geen effect verwacht. Sociale en politieke stabiliteit | Beleving Verstoring van het dagelijks leven (onderwijs, werk, bereikbaarheid) | Er is geen beeld over beleving met betrekking tot aardbevingen in en sociaalpsychologische impact (angst, onzekerheid) bij een | VRHM. aardbeving is voorstelbaar. 15 | SodM 2021 Evaluatie aanbevelingen staat van de Sector Geothermie 16 Van Balen, Vrije Universiteit Amsterdam Kans op zware aardbeving in Nederland | 17 | KNMI 2020 Overzicht aardbevingen 1911-2020 11 7.2.1.4 Plagen en dierziekten Inhoudelijke beschrijving Plagen en dierziekten omvatten uitbraken van besmettelijke dierziekten en de grootschalige aanwezigheid van plaagdieren, zoals muggen, ratten of rupsen. Deze kunnen risico’s veroorzaken voor de volksgezondheid, diergezondheid, de economie en het milieu.

Het gaat hierbij om acute, overdraagbare ziekten, zoals vogelgriep of Afrikaanse varkenspest, en om plaagsoorten zoals de tijgermug of eikenprocessierups. Dit crisistype omvat besmettelijke dierziekten die kunnen leiden tot ruimingen of handelsbeperkingen vanwege directe of indirecte gevolgen voor mens en maatschappij. Daarnaast gaat het om invasieve plaagsoorten die ziekten kunnen overdragen, inheemse soorten kunnen verdringen of schade kunnen veroorzaken. Plantenziekten worden veroorzaakt door schimmels, insecten, bacteriën, aaltjes en virussen. Deze maken planten, gewassen en natuur ziek of vormen een plaag. Naast ziekte kan er ook schade aan de plant ontstaan. Bepaalde plantziektes (Q-organismen) zijn zeer schadelijk voor gewassen. Zieke planten en gewassen moeten worden geïsoleerd en behandeld. Q-organismen moeten worden uitgeroeid, om besmetting van andere planten en gewassen te voorkomen18. Plagen en dierziekten vormen een risico voor dieren, mensen, economie, milieu en voor de biodiversiteit19. Ze ontstaan vaak door intensieve veehouderij of gewassenteelt, de wereldhandel, klimaatverandering, contact met wilde dieren of snelle evolutie van ziekteverwekkers. Veel ziektes zijn besmettelijk en moeilijk te controleren, vooral in gebieden met minder toezicht. Omdat ziekteverwekkers zich van nature willen verspreiden, blijven dierziekten bestaan.

18 NVWA Plantziekten en plagen Plantenziekten en plagen | NVWA Q-organismen, PZ-Q-organismen en RNQP’s | Plantenziekten en plagen | NVWA Melden van een quarantaine-organisme op uw bedrijf, of als laboratorium | Plantenziekten en plagen | NVWA 19 Bronnen: Biodiversiteit - WUR Het verlies aan biodiversiteit: waarom is dit een probleem en wat zijn de oorzaken? | Onderwerpen | Europees Parlement Preventie en monitoring zijn daarom essentieel20. Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact wordt gezien als ‘laag’. Impact ontstaat door tijdelijke bufferzones of vervoersverboden, maar er is geen structurele aantasting van het grondgebied. Fysieke veiligheid De impact wordt gezien als ‘beperkt’. Er is geen sprake van directe sterfte, maar chronische ziektegevallen zijn wel mogelijk, zoals bij Q-koorts of West-Nijlvirus. Economische veiligheid De economische impact is ‘hoog’. Uitbraken kunnen leiden tot miljoenen euro’s schade door ruimingen, exportverboden en productieverlies. Ecologische veiligheid De impact wordt beoordeeld als gemiddeld. Verstoring van ecosystemen door plaaginsecten en plantziekten is mogelijk. In voorkomende gevallen is herstel meestal binnen twintig jaar. Sociale en politieke stabiliteit De impact van sociale en politieke stabiliteit is ‘midden tot hoog’.

Met als mogelijke risico’s: verstoring van het dagelijks leven, druk op het bestuur en maatschappelijke onrust bij uitbraken. 20 Bronnen: Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). (z.d.). Dierziekten en moni- toring. https://www.nvwa.nl/onderwerpen/dierziekten Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). (z.d.). Vectoren en plaag- dieren: Exotische muggen en eikenprocessierups. https://www.rivm.nl/vectoren Wageningen Bioveterinary Research. (z.d.). Onderzoek dierziekten en veteri- naire monitoring. https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/ Onderzoeksinstituten/Bioveterinary-Research.htm Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD). (z.d.). Informatie over dierplagen en volksgezondheid. https://www.gddiergezondheid.nl/dierziekten World Organisation for Animal Health (WOAH). (z.d.). Understanding animal diseases. NCTV - Trendanalyse Nationale Veiligheid 2024 NVWA Plantziekten en plagen Plantenziekten en plagen | NVWA Bijlagen Bijlagen 12 Veiligheid van cultureel erfgoed Deze impact wordt gezien als verwaarloosbaar. Er is geen direct risico voor erfgoedobjecten. Conclusie De gewogen impact is gemiddeld, het crisistype heeft geen grote impact op vitale belangen. Wel kan het nodig zijn dat tijdelijk een klein gebied moet worden afgesloten.

De beweeglijkheid van de impact is vergelijkbaar met voorgaande jaren, met lichte stijgingen binnen de domeinen ecologie en sociaalpsychologisch. Beoordeling waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid wordt geduid als onbekend omdat er geen harde data beschikbaar is. Ziekten zoals vogelgriep manifesteren zich zeer regelmatig; tot 1998 gold dit ook voor varkenspest21. De beweeglijkheid van de waarschijnlijkheid is dat deze toeneemt door mondiale trends, zoals klimaatverandering, verdichting en globalisering. Beleving De kans op plagen en dierziekten wordt gezien als ‘niet groot, niet klein’. Inwoners van Hollands Midden zijn zich bewust van de risico’s, maar ervaren deze niet als acuut bedreigend. Wel kan maatschappelijke onrust ontstaan bij uitbraken, vooral in agrarische gebieden of bij hinderlijke plagen. 21 NVWA: Bijna 6 miljoen dieren geruimd in jaarrond vogelgriep | Nieuwsbericht | NVWA 7.2.1.6 Extreme hitte Inhoudelijke beschrijving Hitte wordt bepaald door de gemeten temperatuur in combinatie met de gevoelstemperatuur. Het KNMI onderscheidt zomerse dagen (≥25°C), tropische dagen (≥30°C) en extreem warme dagen (≥35°C). Een hittegolf bestaat uit vijf aaneengesloten zomerse dagen, waarvan er minstens drie tropisch zijn, gemeten in De Bilt22. Temperaturen voelen niet altijd precies hetzelfde aan, daarom wordt ook wel gesproken van gevoelstemperatuur.

Hoe de temperatuur aanvoelt wordt beïnvloed door factoren als luchtvochtigheid, wind en zonnestraling. Bij een hogere luchtvochtigheid verdampt zweet minder goed, waardoor het menselijk lichaam minder goed kan afkoelen. Daarom voelt hitte eerder drukkend aan bij een hoge luchtvochtigheid. Hoe belastend hitte is voor mensen wordt dus niet alleen beïnvloedt door de daadwerkelijke temperatuur, maar ook door de gevoelstemperatuur23. Het KNMI is - in samenwerking met partners - bezig met de ontwikkeling van een index waarin de hittekracht bepaald wordt door een combinatie van temperatuur, luchtvochtigheid, zonnestraling en wind. Met deze index kan iedereen zien hoe zwaar de hitte op dat moment aanvoelt24. Ook de omgeving waarin mensen zich bevinden heeft invloed op hitte. In stedelijke gebieden wordt de warmte meer vastgehouden dan in het buitengebied doordat stenige materialen zonnestraling absorberen. Dit wordt ook wel het hitte-eilandeffect genoemd. In de nacht is dit verschil nog groter doordat het in steden langzamer afkoelt. Het hitte-eilandeffect wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals de hoeveelheid bebouwing, groen oppervlakte en open ruimte25. Daarnaast zijn sommige woningtypen meer kwetsbaar voor hitte, bijvoorbeeld door het gebrek aan goede zonwering en isolatie.

22 KNMI - Hitte 23 KNMI - Gevoelstemperatuur bij warm weer 24 KNMI - Hitte 25 Oorzaken van de toenemende hitte - Kennisportaal Klimaatadaptatie Bijlagen 13 Extreme hitte kan risico’s met zich meebrengen voor de gezondheid | Zo stierven in Nederland 400 extra mensen aan hittestress in een week en verschillende gezondheidsklachten veroorzaken. Hitte is met name | tijd toen het in juli 2019 voor het eerst boven de 40 graden werd in voor verminderd zelfredzamen gevaarlijk, zoals ouderen, kinderen | Nederland28. en mensen met gezondheidsklachten. Daarnaast zijn bewoners met een lagere sociaaleconomische status vaak kwetsbaarder voor hitte | Bij ouderen en sommige mensen met een chronische ziekte werkt doordat zij zich minder goede huisvesting en maatregelen tegen hitte | de temperatuurregeling van het lichaam minder goed, waardoor ze kunnen veroorloven26. Hitte kan ook voor gezonde en zelfredzame | minder dorst ervaren en minder zweten29. Hitte versterkt ook andere mensen gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld tijdens zware lichamelijke | gezondheidsrisico’s. In combinatie met droogte leidt hitte tot meer activiteiten. Zo kunnen deelnemers tijdens sportevenementen, zoals | pollen, ozon en CO2 in de lucht en kan er een langer pollenseizoen marathons, onwel worden. | met hogere pollenconcentraties ontstaan. Hier kunnen mensen met hooikoorts en luchtwegaandoeningen klachten van krijgen.

In Nederland is er een Nationaal Hitteplan, een waarschuwingssysteem | Bovendien neemt, vooral in combinatie met veel neerslag, de kans op van het RIVM. Dit is bedoeld om organisaties en professionals in de | infectieziekten door muggen en teken toe. zorg en mantelzorgers te waarschuwen en te vragen om extra op | Hitte gaat ook vaak gepaard met meer buitenrecreatie. Mensen kwetsbare groepen te letten. Het KNMI en RIVM besluiten samen of | zoeken bij hogere temperaturen meer het water op. Indien ze en waar het plan geactiveerd wordt27. | recreëren in onveilig zwemwater waar bijvoorbeeld bacteriën als blauwalg aanwezig zijn, kan dat leiden tot gezondheidsproblemen30. Beoordeling impact | Hitte beïnvloedt ook de voedselveiligheid: hogere temperaturen en Territoriale veiligheid | veranderende neerslagpatronen vergroten de kans op besmettingen De impact van hitte op de territoriale veiligheid is beperkt. Hitte kan | met onder meer Salmonella, Campylobacter en Listeria. Dat is vooral een groot grondgebied treffen of zelfs het hele land. De territoriale | een risico wanneer voedsel niet voldoende gekoeld wordt31. veiligheid komt echter niet snel in het geding, hooguit wanneer | Hitte heeft ook invloed op de veiligheid van ons drinkwater.

Zo neemt bijvoorbeeld door hitte bruggen (tijdelijk) niet werken of als er | de kans op legionellabacteriën toe wanneer drinkwater in leidingen problemen ontstaan op het spoor. Ook dan is de impact beperkt. | warmer wordt dan 25 graden32. Mensen kunnen ziek worden als ze de bacterie inademen33. Op de mentale gezondheid kan hitte ook een Fysieke veiligheid | impact hebben. Hoge temperaturen kunnen leiden tot een grotere Extreme hitte heeft een grote impact op de gezondheid. Die varieert | prikkelbaarheid en meer agressie. Daarnaast kunnen problemen van lichte tot ernstige gezondheidsklachten en kan in uitzonderlijke | als stress en depressie toenemen. Ook kan hitte het slaapritme gevallen leiden tot dodelijke slachtoffers. Gezondheidsklachten als | verstoren en daarmee een negatieve invloed hebben op de mentale gevolg van hitte wordt hittestress genoemd. Hittestress kan in mildere | gezondheid34. en ernstige vormen voorkomen, van oververhitting tot hitte-uitputting of zelfs een hitteberoerte. Kwetsbare mensen kunnen zelfs aan | 28 Gevolgen voor de gezondheid - Kennisportaal Klimaatadaptatie hittestress overlijden.

| 29 Nationaal Kennis en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK), Handrei- king Hitte in Bestaande Woningen 2.0 https://klimaatadaptatienederland.nl/ publish/pages/216991/handreiking-2-0.pdf (blz, 8) 30 Zwemwater en blauwalg 26 Nationaal Kennis en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK), Handrei- | 31 Voedsel | RIVM king Hitte in Bestaande Woningen 2.0 https://klimaatadaptatienederland.nl/ | 32 Hittestress in de bodem: onwenselijk voor drinkwater - Drinkwaterplatform publish/pages/216991/handreiking-2-0.pdf (blz, 9) | 33 Legionella | RIVM 27 Hoe werkt het Nationaal Hitteplan | RIVM | 34 GGD-richtlijn medische milieukunde: hitte en gezondheid | RIVM 14 Economische veiligheid | Sociale en politieke stabiliteit Hitte kan een grote economische impact hebben. Verschillende | Hitte kan op verschillende manier leiden tot verstoring van het onderdelen van het spoorsysteem zijn kwetsbaar voor hitte, zoals | dagelijks leven. Wanneer het KNMI bijvoorbeeld ‘code rood’, geeft het spoor zelf, de treinen, spoorbruggen en spoorinstallaties. Door | wordt aangeraden om alleen naar buiten te gaan als het echt extreme hitte kunnen elektrische installaties ontregeld raken of | nodig is. Dit heeft gevolgen voor bijvoorbeeld mensen die naar hun kapotgaan, onder andere in schakelstations en relaiskasten. De schade | school of werk moeten.

Daarnaast neemt de kans op verstoringen en verstoringen bij het spoorwegvervoer leiden tot economische | in vervoer en infrastructuur toe, omdat wegen en bruggen door kosten35. Hitte kan ook leiden tot schade aan andere infrastructuur, | hitteschade kunnen worden afgesloten en het spoor vaker te maken met smeltend asfalt of bruggen die niet meer open kunnen36. | krijgt met vertragingen42. Daarnaast kunnen vitale voorzieningen Daarnaast kan uitval van het elektriciteitsnetwerk door langdurige | last hebben van hitte. Het elektriciteitsnet kan verstoord raken door hitte leiden tot hogere kosten37. Ook kunnen gezondheidsproblemen | een toename in het verbruik of afname van de productiecapaciteit43. door hitte meer gezondheidskosten veroorzaken. Daarnaast wordt de | De drinkwatervoorziening kan onder druk komen te staan door arbeidsproductiviteit lager bij extreme hitte, iets wat ook economische | piekverbruik en een verminderde waterkwaliteit44. gevolgen kan hebben38. | Er is weinig tot geen impact op de positie van het lokale en regionale openbaar bestuur. Ecologische veiligheid | Daarnaast heeft hitte een sociaalpsychologische impact op de Hitte kan een grote impact hebben op de ecologische veiligheid. | bevolking: het kan mentale problemen verergeren en kan leiden tot Een warmer klimaat verandert de samenstelling van planten- en | meer stress en prikkelbaarheid bij mensen45.

diersoorten in Nederland. Langdurige en extreme hitte versnelt dit proces, wat kan leiden tot grootschalige sterfte van bestaande soorten | Veiligheid van cultureel erfgoed of juist tot de vestiging van nieuwe soorten39. | De impact van extreme hitte op de veiligheid van cultureel erfgoed Hitte kan ook grote effecten hebben op de waterkwaliteit. Zo kunnen | is beperkt. Wel kan hitte resulteren in het verlies van authentiek hoge watertemperaturen leiden tot een afname van de concentratie | materiaal dat niet bestand is tegen hitte46. zuurstof in water. In het ergste geval leidt het tot zuurstofloosheid van water met vissterfte als gevolg. Ook kunnen bij hogere temperaturen | Conclusie meer voedingstoffen in het water komen. Dit draagt bij aan de groei | Extreme hitte kan, afhankelijk van de ernst en duur, een grote impact van blauwalgen, iets wat de waterkwaliteit verslechtert. Blauwalg | hebben. De impact is het grootst op de fysieke, economische en zorgt er ook voor dat andere vormen van fytoplankton minder goed | ecologische veiligheid, maar ook de sociale en politieke stabiliteit kunnen groeien. Hitte kan ook bijdragen aan verzilting van water | kan worden geraakt. Op de territoriale veiligheid en veiligheid van doordat er meer verdampt, met name in gebieden aan de kust40,41. | cultureel erfgoed is er geen tot beperkte impact.

Daarnaast neemt 35 Spoorwegen - Kennisportaal Klimaatadaptatie | bij hitte de kans op natuurbranden en verstoringen van vitale 36 Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering? - Kennisportaal | voorzieningen toe. Klimaatadaptatie 37 Aanpassen_aan_klimaatverandering_WEB_2.pdf (blz, 41) 38 Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering? - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 42 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteits- 39 Natuur - Kennisportaal Klimaatadaptatie | systeem 40 Abiotische factoren - Hoe kan klimaatverandering het water zelf veranderen? - | 43 Aanpassen_aan_klimaatverandering_WEB_2.pdf (blz, 45) Kennisportaal Klimaatadaptatie | 44 Droogte - Drinkwaterplatform 41 Biologische effecten - Hoe beïnvloedt klimaatverandering het leven in het | 45 GGD-richtlijn medische milieukunde: hitte en gezondheid | RIVM water? - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 46 Cultureel erfgoed - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 15 De impact daarvan worden verder toegelicht bij de crisistypes | Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen, zoals verstedelijking en ’Natuurbrand’, ‘Verstoring drinkwatervoorziening’ en ‘Verstoring | verdichting van gebieden, hebben invloed op de waarschijnlijkheid elektriciteitsvoorziening’. | van extreme hitte. Door verstedelijking en verdichting neemt Door verstedelijking en verdichting neemt verstening toe.

Door het | verstening toe, door het hitte-eilandeffect kan bij warme hitte-eilandeffect wordt de impact van hitte groter. Door een toename | temperaturen sneller hitte voorkomen. De waarschijnlijkheid en van het percentage ouderen in de samenleving wordt de impact | toename van extreme hitte in Hollands Midden zal dan ook variëren van hitte verhoudingsgewijs ook groter op onze maatschappij. Door | per gebied. Enerzijds blijft het koeler in de kustprovincies en is er een deze ontwikkelingen zal de impact van hitte verder toenemen in de | grote hoeveelheid aan landelijke gebieden. Anderzijds zijn er ook toekomst. | stedelijke gebieden die meer te maken zullen krijgen met hitte. Beoordeling waarschijnlijkheid | 7.2.1.7Extreme | droogte Het is waarschijnlijk dat extreme hitte plaatsvindt. Het grootste | Inhoudelijke beschrijving deel van Nederland heeft gemiddeld over de periode 1991 tot 2020 | Droogte ontstaat wanneer er langere tijd minder neerslag valt dan twee tot acht tropische dagen per jaar. Door het koudere zeewater | normaal en er door extra verdamping meer water verdwijnt dan erbij komen tropische dagen in de kustprovincies minder vaak voor. In | komt. Droogte ontstaat alleen over een langere tijd. Als het één dag sommige jaren komen meer tropische dagen voor dan andere jaren.

| regent kan er dus nog steeds sprake zijn van droogte, maar ook als het Zo werd in de zomer van 2020 een recordaantal van acht tropische | één dag droog is wordt er nog niet meteen gesproken van droogte. dagen opeenvolgend geteld in de Bilt47. Extreem warme dagen, van 35,0 graden of hoger, komen tegenwoordig in ruim de helft van de | Het KNMI bepaalt de droogte op basis van het potentieel jaren voor. Sinds 1901 hebben er 31 hittegolven plaatsgevonden in | neerslagtekort, waarbij de hoeveelheid gevallen regen wordt Nederland48. | verminderd met de verdamping. De hoeveelheid water die verdampt wordt door verschillende factoren beïnvloed; hoe warmer en zonniger Het KNMI kan hitte tijdig voorspellen en de bevolking waarschuwen. | het is, hoe meer water er verdampt. Droogte is lastig te voorspellen De ernst van de verwachte hitte bepaalt of en hoe er wordt | omdat verschillende factoren hierop invloed hebben en onderling gewaarschuwd49. | samenhangen51. Ecologische ontwikkelingen hebben invloed op de waarschijnlijkheid | Eén van de grootste gevolgen van droogte is het ontstaan van van hitte. Zo neemt wereldwijd de temperatuur door | tekorten aan water. Tekorten ontstaan wanneer de vraag naar zoet klimaatverandering toe. In Nederland is de gemiddelde temperatuur | water in een gebied groter is dan het aanbod.

Tijdens warm en droog gemeten in De Bilt ongeveer met 2,3 graden gestegen tussen 1901 | weer stijgt de vraag naar water vaak, terwijl de rivieren dan vaak juist en 2024. In de klimaatscenario’s’23 van het KNMI is de verwachting | minder water vervoeren. Tegelijkertijd daalt de grondwaterstand en dat de temperatuur verder zal toenemen de komende jaren. Verder | gaat de kwaliteit van het water achteruit. wordt er voorspeld dat er meer tropische nachten komen met een minimumtemperatuur van 20 graden. Daarnaast worden meer | Zoetwater wordt gebruikt voor onder andere drinkwatervoorziening, zomerse dagen verwacht50. | landbouw, natuur, scheepvaart, recreatie en als koel- of proceswater in de industrie en energiesector. Tekorten veroorzaken dan ook schade in 47 KNMI - Tropische dagen | vele sectoren. 48 KNMI - Hittegolven 49 KNMI - KNMI waarschuwingen 50 Oorzaken van de toenemende hitte - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 51 https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/droogte 16 Daarnaast heeft droogte en een lage grondwaterstand verschillende | Economische veiligheid gevolgen, zoals schade aan gebouwen door bodemdaling, schade aan | Droogte heeft impact op de economische veiligheid, met name in de de natuur en een verhoogd risico op natuurbrand52. | landbouw.

Door een gebrek aan neerslag en lage grondwaterstanden kunnen gewassen beschadigd raken, met lagere opbrengsten en Beoordeling impact | oogstverliezen als gevolg. Vooral landbouwgebieden op de hoge Territoriale veiligheid | zandgronden zijn kwetsbaar voor droogteschade. Volgens de Droogte heeft een beperkte impact op de territoriale veiligheid. | Klimaatschadeschatter kan de droogteschade in de landbouw tussen Droogte kan een groot gebied treffen, maar leidt meestal niet tot het | 2018 en 2050 oplopen van 24 tot 47 miljard euro, uitgaande van het buiten gebruik raken of ontoegankelijk worden van dat gebied. | huidige klimaat57. De regio Hollands Midden heeft veel landelijk en agrarisch grondgebied, waardoor de impact in de regio erg groot kan Fysieke veiligheid | zijn. Droogte heeft een beperkte impact op de fysieke veiligheid. | Daarnaast heeft droogte invloed op andere economische sectoren. Droogte op zichzelf zal in Hollands Midden niet leiden tot | Lage waterstanden kunnen de binnenvaart hinderen en industriële gewonden of dodelijke slachtoffers. Wel kan het invloed hebben | processen verstoren die afhankelijk zijn van water, zoals bij op het dagelijks leven. Bijvoorbeeld als er watertekorten ontstaan | energieopwekking en in de industrie.

Omdat deze sectoren essentieel doordat de drinkwaterkwaliteit achteruitgaat en mensen | zijn voor de economie, kunnen langdurige en ernstige droogte brede waterbesparende maatregelen moeten nemen53,54. De impact van | en langdurige economische gevolgen met zich meebrengen. watertekorten wordt verder toegelicht bij het crisistype ‘Continuïteit | Lage grondwaterstanden door droogte kunnen in steden leiden tot drinkwatervoorziening’. | economische schade, bijvoorbeeld door scheurvorming in wegen, Ook kunnen er een aantal gevolgen voor de gezondheid optreden. | gebouwen en ondergrondse infrastructuur, het rotten van houten Droogte heeft invloed op de luchtkwaliteit. Ook zorgt droogte in | funderingen en verdroging van openbaar groen58. Schade aan combinatie met hitte voor een hoger gehalte pollen en ozon in de | funderingen kan grote economische gevolgen hebben wanneer deze lucht. Mensen met hooikoorts kunnen daar veel last van hebben55. | grondig moeten worden hersteld59. Daarnaast blijft er bij droogte meer fijnstof in de lucht hangen, omdat | Extreme droogte kan ook leiden tot scheuren in dijken en het niet wordt ‘uitgeregend’. Vooral mensen met longproblemen | beschadigingen aan waterkeringen. zullen last hebben van de lagere luchtkwaliteit.

Als het na een droge periode hevig regent kan ook het riool sneller overstromen doordat | Ecologische veiligheid het water minder goed in droge grond kan wegzakken. Het vervuilde | Droogte kan een grote impact hebben op de ecologische veiligheid en water kan ook nadelige gevolgen hebben voor de gezondheid56. | schade aanrichten in de natuur. De mate van de impact is afhankelijk van het type bodem en vegetatie. Hoe afhankelijker verschillende natuurbeheertypen zijn van grondwater, hoe gevoeliger voor droogte. Droogte is dan ook vooral nadelig voor vegetaties die afhankelijk zijn van ondiep grondwater60. 52 Droogte - Kennisportaal Klimaatadaptatie 53 Droogte - Drinkwaterplatform | 57 Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal 54 Is er tijdens droogte genoeg drinkwater? | Rijksoverheid.nl | Klimaatadaptatie 55 Gevolgen voor de gezondheid - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 58 | Laagste grondwaterstanden - Klimaateffectatlas 56 Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal | 59 | Risicokaarten funderingen - Klimaateffectatlas Klimaatadaptatie | 60 | Droogtegevoeligheid natuur - Klimaateffectatlas 17 Klei- en veengebieden zijn gevoelig voor droogte doordat er | Dit wordt verder toegelicht bij het crisistype ‘Verstoring bodemdaling kan plaatsvinden. Minder water in de bodem zorgt | drinkwatervoorziening’.

Bovendien verhoogt droogte het risico op ervoor dat de bodem samendrukt. Ook kan veenoxidatie plaatsvinden | natuurbrand. Bij het crisistype ’Natuurbrand’ wordt deze impact waardoor de bodem nog verder daalt. Bodemdaling kan ook | toegelicht. leiden tot scheuren in dijken. Daarnaast kan langdurige droogte in kustprovincies leiden tot zoetwatertekorten en daarmee tot verzilting. | Beoordeling waarschijnlijkheid Bij verzilting wordt het grond- en oppervlaktewater zouter. Dit | Het is waarschijnlijk dat er droogte zal plaatsvinden. Droogte is in ons gebeurt omdat bij droogte en lage rivierafvoeren het zeewater verder | land vaak seizoensgebonden en komt met name voor in de zomer landinwaarts kan doordringen. Dit heeft ook negatieve gevolgen voor | en soms in het voorjaar. Het ene jaar is er meer sprake van droogte de natuur61. | dan het andere jaar. Voor het binnenland is duidelijk aangetoond Voor sommigen dieren en plantsoorten kan droogte positief zijn | dat droogte tegenwoordig vaker voorkomt dan in 1950. Voor het en anderen sterven (uit). Daardoor kunnen er soorten bijkomen en | kustgebied is zo’n trend (nog) niet vastgesteld65. verdwijnen62. Ecologische ontwikkelingen hebben invloed op de waarschijnlijkheid Sociale en politieke stabiliteit | van droogte. Door klimaatverandering wordt verwacht dat we Droogte heeft geen impact op de sociale en politieke stabiliteit.

| meer last zullen krijgen van droogte. Voor Nederland is nog niet zeker of het over het gehele jaar natter of droger wordt. Dit komt Veiligheid van cultureel erfgoed | omdat Zuid-Europa steeds droger wordt en Noord-Europa natter, Droogte heeft een beperkte impact op de veiligheid van cultureel | waarbij Nederland precies in de overgangszone ligt. Het KNMI houdt erfgoed. Bij bodemdaling kunnen monumentale gebouwen verzakken | daarom in de Klimaat’ 23 scenario’s rekening met drogere en nattere of scheuren. Ook kan het groen in monumentale parken en lanen | scenario’s. Wel wordt in alle scenario’s verwacht dat de zomers in beschadigd raken. Bij een lage grondwaterstand kan ook paalrot en | Nederland droger worden66. schade aan gebouwen ontstaan. Daarnaast neemt bij droogte de kans op natuurbrand toe, wat grote schade kan veroorzaken aan cultureel | 7.2.1.8Extreme | wind erfgoed63,64. | Inhoudelijke beschrijving Extreme vormen van wind, zoals stormen, windstoten, windhozen Conclusie | en valwinden, kunnen leiden tot aanzienlijke overlast, schade en Droogte kan impact hebben op verschillende veiligheidsbelangen. | gevaarlijke situaties voor mens en milieu.

Het KNMI spreekt van een Deze impact zal met name op de fysieke, ecologische en economische | storm bij windkracht 9, zware storm bij windkracht 10 en van een zeer veiligheid zijn, maar kan ook de veiligheid van cultureel erfgoed | zware storm bij windkracht 11. Windkracht 12 geldt als orkaan en raken. Droogte verhoogt tevens het risico op verstoringen van het | komt in Nederland zelden voor. drinkwater. Windstoten zijn kortdurende rukwinden of vlagen met een snelheid 61 Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal | van minimaal 50 kilometer per uur. Vanaf 75 kilometer per uur spreekt Klimaatadaptatie | het KNMI van zware windstoten en vanaf 100 kilometer per uur van 62 Droogtegevoeligheid natuur - Klimaateffectatlas | zeer zware windstoten. 63 Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal Klimaatadaptatie | 65 KNMI - Droogte 64 Klimaatrisico’s voor het Nederlandse erfgoed | 66 https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/droogte 18 Juist deze windstoten veroorzaken de meeste schade en zijn gevaarlijk | In de nazomer en het najaar ontstaan de meeste buien boven de voor verkeer, recreatie en buitenactiviteiten. Het KNMI geeft daarom | relatief warme zee of het IJsselmeer. Hozen die bij buien boven water waarschuwingen voor windstoten in plaats van windkracht. | optreden en het land niet bereiken worden waterhozen genoemd.

Zware windstoten worden vaak verward met windhozen. Zware De hoogste windsnelheden worden doorgaans gemeten langs de kust, | windhozen, ook wel tornado’s genoemd, komen zelden voor in waar de wind weinig wordt afgeremd door obstakels en wrijving met | Nederland.70 het aardoppervlak. Stormen komen aan zee vaker voor dan in het binnenland. De regio Hollands Midden ligt in een kustprovincie en | Bij zware onweersbuien kunnen valwinden ontstaan wanneer grote kent meerdere kustgebieden. | hoeveelheden koude lucht uit een buienwolk naar beneden storten en zich aan het aardoppervlak krachtig in alle richtingen verspreiden. We maken onderscheid tussen winterstormen en zomerstormen. | De lucht spat dan als het ware uiteen en de wind kan gaan wervelen, Winterstormen (oktober tot en met maart) zijn vaak krachtiger | maar er ontstaat geen slurf, zoals bij een windhoos. Valwinden zijn en houden langer aan vanwege grote temperatuurverschillen. | vooral gevaarlijk door de plotselinge, krachtige windstoten die grote Zomerstormen (april tot en met september) zijn zeldzamer en meestal | schade kunnen aanrichten71. korter, maar kunnen onverwachts ontstaan en zorgen vaak voor grote hinder, vooral voor verkeer en activiteiten op of rond het water. In | Beoordeling impact de zomer zijn bomen bovendien vol in blad, waardoor zij meer wind | Territoriale veiligheid vangen en sneller schade oplopen67.

| De impact van extreme wind op de territoriale veiligheid is beperkt. Stormschade kan ervoor zorgen dat grondgebied tijdelijk Stormen waarvoor het KNMI een ‘code rood’ of ‘oranje’ voor | ontoegankelijk of buiten gebruik is, bijvoorbeeld door bomen op windstoten afgeeft, krijgen sinds 2019 een naam. In uitzonderlijke | de weg of op het spoor. Dit zal van korte tijdsduur zijn en heeft een gevallen gebeurt dat ook bij ‘code geel’68. Een recent voorbeeld is | beperkte impact op de territoriale veiligheid. storm Eunice, op 18 februari 2022, een van de zwaarste stormen in ruim vijftig jaar. Deze storm trok van het zuidwesten naar het | Fysieke veiligheid noorden over Nederland en veroorzaakte vier dodelijke slachtoffers, | Extreme wind kan leiden tot gewonden en zelfs dodelijke slachtoffers, grote schade en een enorme druk op de hulpdiensten, waaronder | bijvoorbeeld door bomen die omwaaien of takken die afbreken. overbelasting van het alarmnummer 11269. | Daarnaast kan harde wind ook tot ongelukken leiden in het verkeer, met vrachtwagens die omwaaien of met ongelukken op de fiets tot Onweersbuien kunnen gepaard gaan met windhozen en valwinden. | gevolg. Een windhoos is een wervelwind die plaatselijk optreedt vanwege grote verschillen in temperatuur en luchtvochtigheid tussen de | Economische veiligheid lucht en het aardoppervlak.

Windhozen ontstaan met name in de | Extreme wind zorgt regelmatig voor schade en daarmee voor zomerperiode bij onweersbuien. De draaiende lucht kan snelheden | financiële kosten. De kosten daarvan kunnen erg variëren. De van honderdeden kilometers per uur bereiken en een spoor van | februari-stormen in 2022, waaronder storm Eunice, zorgden landelijk vernielingen achterlaten. | voor zeker een half miljard euro aan schade72. 67 KNMI - Windstoten en storm | 70 | KNMI - Windhozen 68 KNMI - Naamgeving van stormen | 71 KNMI - Valwinden 69 20230501-NIPV-Lessen-uit-crises-en-mini-crises-Klimaatverandering-en-extreem- | 72 Nooit eerder zo veel meldingen: minstens half miljard euro stormschade weer.pdf blz 225 19 Extreme wind kan schade aanrichten aan de infrastructuur, bijvoorbeeld door bomen die op het spoor vallen73. Daarnaast richt extreme windschade aan gebouwen en auto’s aan. Ook kan verkeer en vervoer stil komen te liggen, wat economische gevolgen heeft. Daarnaast kunnen buitenactiviteiten en evenementen worden afgelast. Omvallende bomen kunnen ook schade aanrichten aan waterkeringen74. Ecologische veiligheid De impact van extreme wind op de ecologische veiligheid is beperkt. Planten en bomen kunnen wel beschadigd raken door harde wind. Dit is niet altijd negatief; dood hout is bijvoorbeeld ontzettend belangrijk voor de biodiversiteit in een bos75.

Wanneer het stormt kan er zand van de duinen afslaan. Bij rustig weer spoelt dit zand vaak vanzelf weer terug, maar soms verdwijnt het naar zee. Dit is schadelijk voor de duinen en kan tot problemen leiden, vooral als het vaker en langer gaat stormen76. Sociale en politieke stabiliteit Extreme wind heeft impact op de sociale en politieke stabiliteit. Extreme wind kan het dagelijks leven verstoren, met name door belemmeringen op het spoor of op wegen. Indien het KNMI waarschuwt met ‘code rood’ wordt geadviseerd om binnen te blijven77. Daardoor kunnen mensen niet naar hun werk, school of bijvoorbeeld boodschappen doen. Ook kunnen buitenactiviteiten afgelast worden bij extreme wind. Extreme wind leidt niet tot aantasting van de positie van het lokale en regionale openbare bestuur, tenzij het bestuur verwijtbaar handelt. Extreme wind heeft een beperkte sociaal psychologische impact op de bevolking. De bevolking wordt over het algemeen op tijd gewaarschuwd door het KNMI, maar bij storm in de zomer zijn mensen vaak niet voorbereid op het omslaan van het weer78.

73 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteits- systeem blz 32 74 Inventarisatie stormschade door bomen aan waterkeringen | STOWA 75 Omgevallen bomen kun je beter laten liggen en dit is waarom | NPO Radio 1 76 Kustonderhoud 77 KNMI - Windstoten en storm 78 KNMI - Windstoten en storm Over het algemeen is de bevolking bekend met extreme windvormen, maar bij ernstige schade, gewonden of doden kan de impact toch groot zijn. Veiligheid van cultureel erfgoed De impact van extreme wind op cultureel erfgoed is beperkt. Extreme wind kan wel leiden tot schade aan een gebouw of object van cultuurhistorische waarde. De kans dat dit leidt tot het permanent verloren gaan van cultuurhistorisch waarde is echter laag en kan alleen gebeuren bij hele extreme schade. Conclusie De impact van extreme wind op de veiligheid in Hollands Midden is over het algemeen beperkt, maar kan op sommige domeinen wel veel impact hebben. De gevolgen voor de territoriale en ecologische veiligheid, cultureel erfgoed en de bestuurlijke stabiliteit zijn doorgaans gering. De fysieke en economische gevolgen kunnen wel aanzienlijk zijn. Extreme wind kan hoge bedragen aan schade veroorzaken en verwondingen of zelfs dodelijke slachtoffers komen regelmatig voor. Ook kan harde wind leiden tot tijdelijke ontregeling van het dagelijks leven, zoals verstoringen in verkeer en vervoer.

Beoordeling waarschijnlijkheid Het waait gemiddeld harder aan de kust dan in het binnenland. Ook komen stormen vaker voor aan zee. In Nederland komen stormen een paar keer per jaar voor79. Het is ook waarschijnlijk dat extreme wind voorkomt in Hollands Midden. Het is lastig te voorspellen hoe klimaatverandering extreme wind beïnvloedt en hoe dit zich in de toekomst gaat ontwikkelen. Wind ontstaat door temperatuurverschillen, niet door de absolute temperatuur. Doordat vrijwel de hele wereld opwarmt blijven de temperatuurverschillen grotendeels gelijk. Wel kunnen weerpatronen verschuiven, waardoor stormen op sommige plekken toenemen en elders juist afnemen80. 79 KNMI - Naamgeving van stormen 80 Buienradar.nl - Actuele neerslag, weerbericht, weersverwachting, sneeuwradar en satellietbeelden Bijlagen Bijlagen 20 Volgens het KNMI is de invloed van klimaatverandering op | De belangrijkste consequentie van extreme neerslag is wateroverlast. winterstormen klein, maar in de toekomst zullen stormen | De aard en ernst van deze overlast hangen sterk af van zowel het type waarschijnlijk vaker samengaan met extreme neerslag81. | neerslag als de kenmerken van het getroffen gebied. Zo zijn gebieden met een veen- of kleibodem extra kwetsbaar omdat water hier In klimaatscenario’s verwacht het KNMI weinig verandering in | moeilijker in de bodem wegzakt.