Bijlage I Visie AI en Data

VISIE AI EN DATA OKTOBER 2025

Visie op data en AI

Datum:

Zaak Document

16-7-2025

: :

256555 286377

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

3

DEFINITIES

4

I. HET BELANG VAN EEN VISIE OP AI EN DATA

5

Een visie op AI en data Het belang van data AI en data voor een efficiënte gemeentelijke organisatie II. UITGANGSPUNTEN EN KERNWAARDEN

Begrijpelijkheid en toegankelijkheid Transparantie en vertrouwen Privacy Verantwoord gebruik Mensgerichte benadering Duurzaamheid Autonomie en soevereiniteit

III. REALISATIE

7

Ethische toetsing Wet- en regelgeving

CONCLUSIE

VISIE AI EN DATA

6

8

2

VOORWOORD In een tijd waarin digitale technologie ons dagelijks leven in een ongekend tempo verandert, kiest de gemeente Heumen bewust voor een toekomst waarin kunstmatige intelligentie (AI) op verantwoorde en mensgerichte wijze wordt ingezet. Voor de gemeente Heumen kan AI bijvoorbeeld helpen om inwonersvragen sneller en efficiënter te beantwoorden en conceptteksten, beleidsnotities of samenvattingen voor te bereiden. De gemeente Heumen kiest ervoor om proactief in te spelen op het gebruiken van AI met een heldere visie op data en AI. Deze visie helpt ons om enerzijds klein te beginnen met concrete, laagdrempelige toepassingen die direct bijdragen aan betere werkresultaten en betere service. Anderzijds biedt het een robuust kader om op langere termijn duurzaam te innoveren – mét oog voor medewerkers, inwoners en maatschappelijke waarden. Dit document vormt de overkoepelende visie met de algemene uitgangspunten en principes waarop de gemeente Heumen haar koers zal bepalen.

Dit document biedt een helder kompas voor bestuur, organisatie en uitvoering. Het maakt inzichtelijk welke keuzes we maken, welke afwegingen daarbij een rol spelen en hoe we inwoners actief willen betrekken. Daarbij staat centraal dat AI altijd ondersteunend is aan mensen – nooit vervangend en dat we leren door te doen. We experimenteren in kleine stappen, evalueren en stellen bij.

VISIE AI EN DATA

3

DEFINITIES • • • • • • • •

AI (Artificial Intelligence / Kunstmatige Intelligentie): Technologie waarbij computersystemen taken uitvoeren die normaal gesproken menselijke intelligentie vereisen, zoals leren, redeneren en beslissingen nemen. AI-toepassing: Een concreet gebruik van kunstmatige intelligentie binnen een organisatie, bijvoorbeeld voor het automatiseren van processen of het ondersteunen van besluitvorming. FRIA (Fundamental Rights Impact Assessment): Een toets die de impact van een AItoepassing op fundamentele mensenrechten beoordeelt, verplicht bij AI-projecten met hoog risico volgens Europese regelgeving. DPIA (Data Protection Impact Assessment / Gegevensbeschermingseffectbeoordeling): Een grondige analyse van de privacyrisico’s van een project of technologie, verplicht bij serieuze privacyrisico’s. Pre-DPIA: Een eenvoudige, voorlopige controle om te bepalen of een volledige DPIA nodig is voor een AI-toepassing. AI-verordening: Europese regelgeving die eisen stelt aan het toepassen van kunstmatige intelligentie, gericht op veiligheid, transparantie en bescherming van fundamentele rechten. Cyberbeveiligingswet: Wetgeving die eisen stelt aan de digitale veiligheid van systemen en toepassingen, waaronder AI, om risico’s op cyberincidenten te beperken. Algemene verordening gegevensbescherming (AVG): Europese privacywet die regels stelt aan het verwerken van persoonsgegevens.

VISIE AI EN DATA

4

I.

HET BELANG VAN EEN VISIE OP AI EN DATA

Kunstmatige intelligentie (AI) is een technologie die in staat is patronen te identificeren binnen datasets en op basis daarvan zelfstandig beslissingen te nemen of voorspellingen te genereren. AI kan in verschillende vormen voorkomen. • Generatieve AI: creëert nieuwe inhoud door gebruik te maken van bestaande gegevens als uitgangspunt. • Geïntegreerde AI: wordt toegepast binnen bestaande apparaten en systemen ter ondersteuning van specifieke taken. • Maatwerk AI: is ontworpen om te voldoen aan unieke behoeften. Waarom een visie op AI en data AI behoort tot de grootste technologische ontwikkelingen van deze tijd en biedt kansen die voorheen niet mogelijk waren. Tegelijk brengt deze innovatie ook nieuwe risico’s met zich mee. Daarom kiest de gemeente Heumen ervoor om op een doordachte en verantwoorde manier met AI om te gaan. We willen onze dienstverlening verbeteren, efficiënter werken en meer ruimte creëren voor innovatie. Tegelijkertijd zijn we alert op de ethische en juridische aspecten en toetsen we alle AI-toepassingen zorgvuldig voordat we ze inzetten. Het belang van goede data Data vormt het fundament van correct werkende AI-toepassingen en is essentieel voor het realiseren van innovatie en verbetering binnen de gemeente Heumen.

Goed gestructureerde data maakt het mogelijk om beslissingen te nemen op basis van beschikbare informatie en de dienstverlening effectief af te stemmen op de behoeften van inwoners en bedrijven. Data helpt ons om trends en ontwikkelingen tijdig te herkennen en daarop proactief te reageren. Een slimmere en betere gemeente We willen met AI de gemeente Heumen slimmer en beter maken. Dit houdt in: • Efficiënter werken: slimmer werken met minder kosten. • Dienstverlening op maat: betere service aan inwoners en bedrijven, zoals: o Sneller en eenvoudiger behandelen van aanvragen o Betere telefonische bereikbaarheid en sneller antwoord op vragen van inwoners o Integratie en participatie: inwoners beter betrekken bij de gemeente en ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen in de samenleving • Financiële weerbaarheid: slimmer omgaan met minder financiële middelen en controle op (stijgende) kosten • Vitale en deskundige medewerkers: zorgen dat medewerkers goed geschoold zijn en flexibel kunnen omgaan met veranderingen De gemeente realiseert zich dat het toepassen van nieuwe technologie ook betekent dat niet elk AI-project de gewenste resultaten oplevert, of dat resultaten pas later geboekt worden. Dit hoort bij investeren in innovatie en is deel van het leerproces.

Om risico of desinvesteringen te minimaliseren gaat de gemeente een AI-checklist hanteren om te bepalen welke AI-projecten gestart worden.

VISIE AI EN DATA

5

II.

UITGANGSPUNTEN EN KERNWAARDEN

Bij de inzet van AI binnen de gemeente wordt het belang van inwoners en klanten centraal gesteld. AI moet altijd behulpzaam, duidelijk en toegankelijk zijn. Hierbij letten we vooral op: 1. Begrijpelijkheid en toegankelijkheid AI-toepassingen moeten begrijpelijk en makkelijk te gebruiken zijn voor iedere inwoner. We houden rekening met mensen die minder digitaal vaardig zijn of moeite hebben met lezen en schrijven. Dit betekent bijvoorbeeld dat we AI gebruiken om teksten eenvoudiger en duidelijker te maken. 2. Transparantie en vertrouwen We leggen aan inwoners uit wanneer en hoe we AI inzetten. Mensen moeten altijd begrijpen hoe een besluit tot stand komt als daar AI bij betrokken is. Hierdoor houden inwoners vertrouwen in de gemeente. 3. Privacy We zorgen ervoor dat de privacy van inwoners beschermd is. Inwoners kunnen erop vertrouwen dat hun persoonsgegevens veilig en rechtmatig worden gebruikt en opgeslagen als we AI inzetten. 4. Verantwoord gebruik Wij gebruiken uitsluitend software van gecontracteerde leveranciers. Voor het werken met AI-toepassingen hanteren wij duidelijke en vastgestelde richtlijnen. 5. Menselijke maat Inwoners moeten altijd de mogelijkheid hebben om persoonlijk contact te krijgen met een medewerker van de gemeente. AI is ondersteunend, maar vervangt nooit volledig het menselijke contact.

We houden rekening dat inwoners zelf ook AI-tools kunnen gebruiken. Daarom zorgen we ervoor dat medewerkers goed zijn voorbereid om hiermee om te gaan. Inwoners mogen geen nadeel ondervinden als zij hulp van AI gebruiken. 6. Duurzaamheid De gemeente Heumen richt zich op het toepassen van duurzame oplossingen bij elke stap van het gebruik van AI. Bij de inzet van AI-technologieën kiezen we bewust voor energiezuinige werkmethoden om onnodige rekenkracht te voorkomen en/of leveranciers die dit kunnen aantonen. Daarnaast betrekken wij waar mogelijk gegevens direct uit de bron. Hierdoor minimaliseren we dubbele opslag, verhogen we de operationele efficiëntie en verkleinen we het risico op fouten. 7. Autonomie en soevereiniteit Wij erkennen de potentiële risico’s die gepaard gaan met afhankelijkheid van Amerikaanse softwareleveranciers en het hebben van te veel software bij één aanbieder. Het waarborgen van onze digitale autonomie is een omvangrijke opgave die de krachten van meerdere partijen vereist. De gemeente Heumen kan deze vraag niet zelfstandig invullen en kiest ervoor om dit in samenwerking met ICT-Rijk van Nijmegen te doen in regionaal verband.

VISIE AI EN DATA

6

III. REALISATIE In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we AI zorgvuldig implementeren en naleven aan wet- en regelgeving en ethische richtlijnen, zodat het maatschappelijke belang altijd voorop blijft staan. Ethische toetsing Bij het toepassen van AI binnen de gemeente willen we verantwoord en ethisch werken. Daarom zoeken we samenwerking in de regio voor een ethische commissie. Deze commissie bespreekt en beoordeelt alle AI-initiatieven vanuit een ethisch perspectief. De commissie kan zo functioneren als een onafhankelijke 'waakhond' voor de directie, het college en de gemeenteraad. Wanneer is een ethische toets nodig? • Hoog risico-projecten: Volgens de Europese AI-verordening is bij toepassingen met een hoog risico een verplichte ethische toets nodig. Dit heet een FRIA (Fundamental Rights Impact Assessment). Bij zulke toepassingen voeren we altijd een FRIA uit. • Midden risico-projecten en twijfelgevallen: Bij deze projecten maken we een inen externe zorgvuldige afweging. We kijken niet alleen naar de wettelijke vereisten, maar beoordelen ook de ethische, maatschappelijke en transparante aspecten van het gebruik van algoritmes en AI. Hoewel een FRIA hier niet verplicht is, kan het zijn dat we die alsnog uitvoeren. • Laag risico-projecten: Bij projecten met een laag risico wegen we de ethische aspecten intern af middels een checklist voor AI-projecten.

Wet- en regelgeving AI-toepassingen moeten voldoen aan verschillende wetten en regels, zoals de Europese AIverordening, de Algemene verordening gegevensbescherming en de Cyberbeveiligingswet. Tegelijkertijd willen we ruimte houden om te kunnen experimenteren en innoveren. Hieronder staat hoe we dat doen. De volgende wet- en regelgeving is van toepassing bij de inzet van AI door de gemeente: • AI-verordening: Met behulp van een beslisboom bepalen we welke AItoepassingen onder de Europese AI-verordening vallen en aan welke eisen ze moeten voldoen. • Cyberbeveiligingswet: AI-toepassingen moeten veilig kunnen worden ingezet en geen beveiligingsriciso vormen voor ons ICT-landschap. • Algemene verordening gegevensbescherming: Voor elke AI-toepassing bekijken we of er privacyrisico’s zijn. Dit doen we met een simpele controle vooraf (PreDPIA). Als er serieuze risico’s zijn, voeren we een uitgebreide, formele DPIA uit. • Andere wet- en regelgeving: We hanteren een integrale benadering. Bij ieder project werken we afdelingoverstijgend om zeker te weten dat we voldoen aan specifieke regels binnen andere relevante vakgebieden.

VISIE AI EN DATA

7

CONCLUSIE Samen zorgen we ervoor dat Heumen ook in de toekomst een toegankelijke, efficiënte en mensgerichte gemeente blijft, met data en AI als waardevolle ondersteuning. Deze visie dient als uitgangspunt bij het starten van AI-projecten. Zo wordt eerst gecontroleerd of aan de belangrijkste waarden is voldaan, voordat men verder kijkt naar de praktische en juridische kanten. Ten slotte volgen we de ontwikkelingen op het gebied van AI en werken we bij voorkeur in regionaal verband samen om effectief uitvoering te geven aan nieuwe landelijke of Europese inzichten en wetgeving.

VISIE AI EN DATA

8