Bijlage I Vast te stellen bestemmingsplan – toelichting, regels en bijlagen

Blad 3 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

AL-West B.V. Dortmundstraat 16B, 7418 BH Deventer, the Netherlands Tel. +31(0)570 788110 e-Mail: info@al-west.nl, www.al-west.nl [@ANALYNR_START=479755]

DOC-13-18999476-NL-P4

CHROMATOGRAM for Order No. 1184608, Analysis No. 479755, created at 22.08.2022 06:27:01 Monster beschrijving: MM3

Blad 4 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

AL-West B.V. Dortmundstraat 16B, 7418 BH Deventer, the Netherlands Tel. +31(0)570 788110 e-Mail: info@al-west.nl, www.al-west.nl [@ANALYNR_START=479760]

DOC-13-18999476-NL-P5

CHROMATOGRAM for Order No. 1184608, Analysis No. 479760, created at 22.08.2022 06:27:01 Monster beschrijving: MM4

Blad 5 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

AL-West B.V. Dortmundstraat 16B, 7418 BH Deventer, the Netherlands Tel. +31(0)570 788110 e-Mail: info@al-west.nl, www.al-west.nl [@ANALYNR_START=479765]

DOC-13-18999476-NL-P6

CHROMATOGRAM for Order No. 1184608, Analysis No. 479765, created at 23.08.2022 06:51:23 Monster beschrijving: MM5

Blad 6 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

AL-West B.V. Dortmundstraat 16B, 7418 BH Deventer, the Netherlands Tel. +31(0)570 788110 e-Mail: info@al-west.nl, www.al-west.nl [@ANALYNR_START=479770]

DOC-13-18999476-NL-P7

CHROMATOGRAM for Order No. 1184608, Analysis No. 479770, created at 22.08.2022 06:27:01 Monster beschrijving: MM6

Blad 7 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

AL-West B.V. Dortmundstraat 16B, 7418 BH Deventer, the Netherlands Tel. +31(0)570 788110 e-Mail: info@al-west.nl, www.al-west.nl [@ANALYNR_START=479775]

DOC-13-18999476-NL-P8

CHROMATOGRAM for Order No. 1184608, Analysis No. 479775, created at 22.08.2022 06:27:01 Monster beschrijving: MM7

Blad 8 van 8 Kamer van Koophandel Nr. 08110898 VAT/BTW-ID-Nr.: NL 811132559 B01

Directeur ppa. Marc van Gelder Dr. Paul Wimmer

bestemmingsplan Buitengebied Heumen, Heumensoord

Bijlage 2 Archeologisch bureauonderzoek

Toelichting (vastgesteld)

91

Archeologische Berichten Nijmegen – Briefrapport 350 Bureauonderzoek Vierdaagsekamp Heumensoord gemeente Heumen

projectcode: Hm2 zaakidentificatienr.: 5284776100

Matthijs van Kooten

Gemeente Nijmegen, Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit 2022

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

Colofon © Gemeente Nijmegen, Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit, 15 september 2022

Bureauonderzoek Vierdaagsekamp Heumensoord, gemeente Heumen Auteur:

M.Y. van Kooten

Projectleider:

P. van de Geer

In opdracht van:

Gemeente Nijmegen

Autorisatie Bevoegde Overheid: Datum: 15-09-2022

Timon van Merriënboer

Autorisatie Senior KNA-archeoloog: P. van de Geer Datum: 09-09-2022

ISSN 2212-5337

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo, het besluit van 29 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. De Gemeente Nijmegen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without the written permission from the publisher.

2 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

Samenvatting In opdracht van gemeente Nijmegen heeft Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit van de gemeente Nijmegen (BABN) in augustus 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Heumensoord ter hoogte van het tijdelijk militair vierdaagse-tentenkamp te Heumen. De aanleiding voor onderhavig onderzoek vormt de voorgenomen ontwikkeling van het plangebied en de hiervoor genoodzaakte bestemmingsplanwijziging. In het plangebied dient een deel van de ondergrondse infrastructuur (riool, water, gas en elektrakabels) te worden verlegd of aangelegd. Deze grondwerkzaamheden kunnen eventuele archeologische resten verstoren. Gezien dit soort werkzaamheden op het terrein in de toekomst vaker kunnen voorkomen is besloten om het plangebied van het bureauonderzoek uit te breiden naar het gehele kampement (34 ha). De uitkomst van het onderzoek kan hierdoor in het vernieuwde bestemmingsplan opgenomen worden. Het bevoegd gezag van de gemeente Heumen heeft besloten een bureauonderzoek uit te laten voeren om een gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied in kaart te brengen. Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte landschappelijke, historische en archeologische waarden.

Het resultaat betreft een standaardrapport met een gespecificeerde archeologische verwachting en een advies. Op basis hiervan kan het bevoegd gezag een beslissing nemen over het al dan niet laten uitvoeren van vervolgonderzoek. Ten behoeve van het bureauonderzoek zijn gegevens verzameld over bekende of verwachte archeologische waarden, alsmede over geologische, bodemkundige en historischgeografische kenmerken van (de omgeving van) het plangebied. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat er in het verleden niet of nauwelijks onderzoek heeft plaatsgevonden. Puur op basis van de landschappelijke ondergrond (spoelzandwaaier) kunnen binnen het plangebied in principe archeologische resten worden verwacht die dateren vanaf de vroege prehistorie tot heden. Alle complextypen zijn daarbij mogelijk. Slechts enkele terreinen zijn volledig verstoord en hiervoor geldt geen verwachting meer. In de directe omgeving van het onderzoeksgebied is slechts één vindplaats bekend, namelijk van een Romeinse wachttoren (AMK terrein 1662) in het uiterste zuidwesten van het onderzoeksgebied. De wachttoren heeft langs een wegtracé gelegen, waarschijnlijk de voorganger van de nieuwetijdse weg die als karrensporen zichtbaar op reliëfkaarten door het noordwesten van het plangebied lopen.

Aan de hand van historische gegevens is gebleken dat het plangebied voor het grootste deel van de geschiedenis bebost is geweest, alvorens deze is ontgonnen en deels opnieuw is bebost. In de late nieuwe tijd is het plangebied in gebruik genomen door Defensie, waarna meerdere schietbanen met kogelvangers zijn aangelegd. In de Tweede Wereldoorlog is vrijwel het gehele plangebied in gebruik geweest als legerkamp met grote aantallen voertuigen, opslaglocaties, loopgraven en schuttersputten. De kans op het aantreffen van sporen en vondsten uit deze periode is hoog. Door de zeer beperkte hoeveelheid bodemkundig en archeologisch onderzoek in de directe omgeving is onvoldoende informatie aanwezig om een meer gespecificeerde verwachting voor archeologische resten binnen het plangebied te formuleren voor wat betreft de prehistorie tot en met de middeleeuwen.

3 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

Met name door gebrek aan eerder onderzoek in de directe omgeving van het plangebied kon geen zeer specifieke archeologische verwachting opgesteld worden. De bij onderhavig bureauonderzoek geformuleerde verwachting zou echter voldoende informatie verzameld moeten zijn om de bestemmingsplanwijziging mogelijk te maken. Daarbij wordt voor de vier aangeduide verwachtingswaarden het volgende geadviseerd: Het gebied met de lage archeologische verwachting en zones zonder archeologische verwachting zouden in het bestemmingsplan zonder dubbelbestemming kunnen blijven. Voor de zone in en rond het droogdal met een middelhoge verwachting wordt geadviseerd, net als bij de -

overige droogdalen, de ‘Waarde - Archeologische verwachting 2’ te hanteren. Voor de zone waarin de Romeinse weg wordt verwacht, wordt geadviseerd de ‘Waarde - Archeologische verwachting 1’ of , net als bij het terrein rond de wachttoren, de ‘Waarde - Archeologie’ te hanteren. Voor de ‘verdachte locaties WO2’ geldt dat hier concreet aanwijzingen zijn voor in de grond aanwezige resten en wordt geadviseerd de ‘Waarde - Archeologie’ te hanteren.

Met betrekking tot eventueel archeologisch onderzoek bij toekomstige bodemingrepen geldt het volgende advies: Bij grondroerende werkzaamheden geldt dat voor de zone met lage archeologische verwachting en zones zonder archeologische verwachting geen aanvullend onderzoek wordt geadviseerd. -

Bij werkzaamheden binnen de zone met middelhoge verwachting wordt vervolgonderzoek geadviseerd. In de principe is dit in eerste instantie in de vorm van proefsleuven om zo de aan- of afwezigheid en waarde van eventuele resten vast te stellen. Daarbij geldt dat de omvang van het onderzoek ook afhankelijk is van de ingrepen en bij kleine bodemingrepen bijvoorbeeld ook in de vorm van een archeologische begeleiding zou kunnen plaatsvinden.

-

Voor de zone met een hoge archeologische verwachting wordt eveneens vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van proefsleuven. Voor deze zone geldt een zeer specifieke verwachting, waarvoor van een deel daarvan (Romeinse weg) geldt dat deze alleen goed op te sporen is door middel van een gericht proefsleuvenonderzoek. Hierbij dienen een of meer sleuven haaks op het Romeinse wegtracé geplaatst te worden om de locatie van de weg beter te kunnen lokaliseren en begrenzen.

4 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

Inhoudsopgave Samenvatting ................................................................................................................................................... 3 Inhoudsopgave ................................................................................................................................................ 5 1

Inleiding .................................................................................................................................................... 6 1.1 1.2 1.3 1.4

2

Afbakening van het plan- en onderzoeksgebied .................................................................................... 10 2.1 2.2

3

Onderzoekskader............................................................................................................................ 6 Doel en vraagstelling van het onderzoek ........................................................................................ 6 Onderzoeksopzet en methodiek ..................................................................................................... 7 Administratieve gegevens ............................................................................................................... 9 Huidige situatie plan- en onderzoeksgebied ................................................................................. 11 Toekomstige situatie plan- en onderzoeksgebied ......................................................................... 11

Landschappelijk kader ............................................................................................................................ 12 3.1 3.2

Geomorfologie en geologie ........................................................................................................... 12 Bodem, grondwater en verstoringen ............................................................................................. 14

4

Historisch en bouwhistorisch kader ........................................................................................................ 17

5

Archeologisch kader ............................................................................................................................... 23

6

Conclusie en advies ............................................................................................................................... 28 6.1

Gespecificeerde archeologische verwachting............................................................................... 28

6.1.1 Datering en complextype .......................................................................................................... 28 6.1.2 Uiterlijke kenmerken ................................................................................................................. 29 6.1.3 Locatie en omvang ................................................................................................................... 29 6.1.4 Bodemopbouw en diepteligging van de archeologische resten ................................................ 29 6.1.5 Gaafheid, conservering en mogelijke verstoringen ................................................................... 29 6.2 Conclusie ...................................................................................................................................... 31 6.3 Beantwoording onderzoeksvragen ............................................................................................... 31 6.4 Advies en onderzoeksstrategie ..................................................................................................... 32 6.4.1 Bestemmingsplanwijziging ........................................................................................................ 32 6.4.2 Toekomstige bodemingrepen ...................................................................................................

33 6.4.3 Overig advies ............................................................................................................................ 34 Literatuurlijst .................................................................................................................................................. 35 Lijst van afbeeldingen .................................................................................................................................... 37 Lijst van tabellen ............................................................................................................................................ 38 Illustratieverantwoording ................................................................................................................................ 38 Lijst van bijlagen ............................................................................................................................................ 38 Bijlage 1: Motivatie keuze geraadpleegde bronnen ................................................................................... 39 Bijlage 2: Bestaande situatie ......................................................................................................................

41 Bijlage 3: Nieuwe situatie ........................................................................................................................... 43

5 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

1

Inleiding

1.1

Onderzoekskader

In opdracht van gemeente Nijmegen heeft Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit van de gemeente Nijmegen (BABN) in augustus 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Heumensoord ter hoogte van het tijdelijk militair vierdaagse-tentenkamp te Heumen (gemeente Heumen, Figuur 1.1). De aanleiding voor onderhavig onderzoek vormt de voorgenomen ontwikkeling van het plangebied. In het gebied, dat in eigendom is van de gemeente Nijmegen, wordt jaarlijks een kampement aangelegd voor de duizenden soldaten die de Nijmeegse Vierdaagse gaan lopen. In verband met het aanbrengen van een zogenaamde heidecorridor in het westen van het plangebied dient een deel van het tentenkamp te worden verplaatst. Het is niet bekend wat voor bodemingrepen hiermee gepaard gaan. Het onderhavig bureauonderzoek heeft verder geen betrekking op de heidecorridor. Hiervoor dient het gebied met functieaanduiding ‘specifieke vorm van recreatie – vierdaagsekamp’ in het bestemmingsplan te worden uitgebreid.1 Voor de verplaatsing van het kamp dient tevens een deel van de ondergrondse infrastructuur (riool, water, gas en elektrakabels) te worden verlegd of aangelegd. Deze grondwerkzaamheden kunnen eventuele archeologische resten verstoren.

Gezien dit soort werkzaamheden op het terrein in de toekomst vaker kunnen voorkomen is besloten om het plangebied van het bureauonderzoek uit te breiden naar het gehele kampement (34 ha). De uitkomst van het onderzoek kan hierdoor in het vernieuwde bestemmingsplan opgenomen worden. Het plangebied ligt volgens de cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Heumen in een gebied met een lage tot middelhoge archeologische verwachting. Het gros van het plangebied kent geen dubbelbestemming voor archeologie. Het uiterste zuidelijk deel kent wel een dubbelbestemming ‘waarde – Archeologische verwachting 2.2 Het bevoegd gezag van de gemeente Heumen heeft besloten een bureauonderzoek uit te laten voeren om een gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied in kaart te brengen.3

1.2

Doel en vraagstelling van het onderzoek

Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte landschappelijke, historische en archeologische waarden. Het resultaat betreft een standaardrapport met een gespecificeerde archeologische verwachting en een advies. Op basis hiervan kan het bevoegd gezag een beslissing nemen over het al dan niet laten uitvoeren van vervolgonderzoek. Om de doelstelling te realiseren wordt in onderhavig bureauonderzoek een antwoord geformuleerd op de volgende onderzoeksvragen (zie paragraaf 6.3): x

Wat is naar verwachting de opbouw van de ondergrond en zijn er aanwijzingen voor of gegevens bekend over bodemverstoringen?

x x

Wat is de gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied? In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied?

x 1 2 3

Hoe luidt het advies?

Bestemmingsplan Buitengebied Heumen 2009. Ruimtelijkeplannen.nl (buitengebied Heumen 2009). Timon van Merrienboer, deskundige namens het bevoegd gezag van de gemeente Heumen, 2022. 6

Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

Figuur 1.1: Situering van het plan- en onderzoeksgebied op de topografische kaart. BEWERKING MVK

1.3

Onderzoeksopzet en methodiek

Het bureauonderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.14 en bestaat uit de volgende onderdelen: x

afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (specificatie LS01, hoofdstuk 2);

x

beschrijving van de huidige situatie (specificatie LS02, hoofdstuk 2);

x

beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (specificatie LS03, hoofdstuk 4);

x

beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (specificatie LS04, hoofdstuk 3 en 5);

x

een gespecificeerde archeologische verwachting (specificatie LS05, hoofdstuk 6).

Ten behoeve van het bureauonderzoek zijn gegevens verzameld over bekende of verwachte archeologische waarden, alsmede over geologische, bodemkundige en historisch-geografische kenmerken van (de

4

SIKB 2018; specificaties LS01 t/m LS06 van protocol 4002 ‘Bureauonderzoek’. 7

Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

omgeving van) het plangebied. Het resultaat van onderhavig onderzoek betreft voorliggend standaardrapport met een gespecificeerde archeologische verwachting en een advies (conform specificatie LS06). Voor een motivatie omtrent de geraadpleegde bronnen wordt verwezen naar Bijlage 1. De bronverantwoording wordt, zover mogelijk, in het bijschrift van het desbetreffende figuur opgenomen. Het bureauonderzoek is uitgevoerd door Matthijs van Kooten (KNA archeoloog MA). De wetenschappelijke leiding van het archeologisch onderzoek was in handen van Pepijn van de Geer (senior KNA-archeoloog; projectleider). De definitieve versie van onderhavig standaardrapport, dat in overeenstemming met de opdrachtgever ter goedkeuring is voorgelegd aan het bevoegd gezag, zal worden geüpload in Archis3. Vervolgens zal de digitale documentatie aangeleverd worden bij het Depot voor Bodemvondsten van de gemeente Nijmegen (DBGN) en het e-depot Data Station Archaeology..

8 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit Gemeente Nijmegen

1.4

Administratieve gegevens

onderzoekmeldingsnummer

5284776100

projectcode intern

Hm2

opdrachtgever

Gemeente Nijmegen

bevoegde overheid

Gemeente Heumen

archeologisch deskundige namens bevoegde overheid

Timon van Merriënboer (Ruimtelijke Ordening)

uitvoerder

Bureau Archeologie en Bodemkwaliteit, gemeente Nijmegen (BABN)

plaats binnen archeologisch proces

Bureauonderzoek

periode uitvoering

14-08-2022 t/m 16-08-2022

beheer en plaats documentatie

Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Gelderland

URL E-depot (DANS-Easy)

https://doi.org/10.17026/AR/LDK0BP (persistent identifier / DOI)

projectnaam

Bureauonderzoek Vierdaagsekamp Heumensoord

provincie

Gelderland

gemeente

Heumen

plaats

Malden

toponiem

Heumensoord

kaartbladnummer

46A

kadastrale gegevens

HMN01 sectie B, diverse percelen

x-y coördinaten

188731/423560 (centrum)

NAP-hoogte

21,80 m +NAP (zuidwest), 30,8 m +NAP (noordoost)

CMA/AMK-status

n.v.t.

overige Archiszaakidentificatienummer(s)

n.v.t.

status Archeologische verwachtingskaart gemeente Heumen

Lage tot middelhoge archeologische verwachting

oppervlakte plangebied

34 ha

oppervlakte onderzoeksgebied

210 ha (buffer van 500 m om plangebied)

geomorfologische context

Smeltwaterwaaier, code G11 met west-oostelijke georiënteerde droogdalen (code R21)

grondwaterkundige gegevens

GWT VIII

huidig grondgebruik

Braakliggend terrein met ondergrondse infrastructuur, jaarlijks in gebruik als militair kampement; heide; bos- en natuurgebied

9 Bureauonderzoek project Hm2 - Vierdaagsekamp Heumensoord