Bijdrage Erfgoedplatform Heumen

dr Roactvwerqade«o9) qed@pur 5 'J$reu«ex ««tee lS plebê

2oz

9la4e 2

Gemeente Heumen

Betreft: Datum:

Ontwikkeling Kop van Malden 15 september 2022

Geachte raads- en commissieleden, Wij, de werkgroep GROEN van het Erfgoedplatform Heumen, willen reageren op het voornemen van de gemeente om de voetbalvelden van SV. Juliana '31 te verplaatsen naar het gebied "Kop van Malden" tussen de Hatertseweg en Rijksweg. Dit gebied is officieel geïdentificeerd als kampontginning ofwel kampengebied. Het kent een lange historische traditie waarbij agrarische én culturele én natuurontwikkeling hand in hand gingen. Het is het allerlaatste stuk aaneengesloten GROEN en natuur tussen Malden en Nijmegen. En ecologische verbindingszone tussen Heumensoord en het Vennengebied .... Het gebied langs de Jufferstraat heeft een label: archeologische verwachting. Dit gebied heeft een UNIEKE geschiedenis die door de eeuwen heen nadrukkelijk door agrarische activiteit is gestuurd. Vanaf de late middeleeuwen ontwikkelde het gebied zich snel door een gestaag groeiende bevolking en door nieuwe ontginningstechnieken. In deze tijd ontstonden er langgerekte akkercomplexen en begon men met het ontginnen van de nattere gebieden. Voedsel is hier altijd verbouwd. De lijn Broekkant en Haterseweg in Malden heeft in de lokale ontwikkeling een centrale rol gespeeld; hierlangs ontstonden de boerderijen. Wat zegt ons 21°-eeuwers dit nog? In ieders bestaan komt vroeg of laat de zoektocht naar identiteit.

De eigen regio is vertrouwd en het eigen landschap wordt door iedereen anders ervaren ... máár iedereen heeft er wel een emotionele band mee. Een kenmerkende en karakteristieke omgeving is daarom van belang voor de eigen I DENTITEITSBELEVI NG. De gemeente heeft in 2013 een duur bureau (RAAP)ingehuurd om de cultuurhistorische waarden van de landschappen in de gemeente Heumen te inventariseren (RAAP-Rapport'). Het Kampengebied krijgt bijna de hoogst haalbare waardering op de waarderingschaal: 4,7/5.

1

Bijlage 1: Uitsnede RAAP-rapport over droge kampontginning

De UNICITEIT van dit gebied wordt uitdrukkelijk beschreven: ik citeer uit paragraaf 5.1.6: De droge kampontginningen onderscheiden zich door hun Jigging in het stuwwallandschap, in plaats van in het rivierenlandschap. Uiterlijk zagen en zien ze er heel anders uit. Het waren uitgestrekte aaneengesloten akkercomplexen op de smeltwaterwaaier van de stuwwal van Nijmegen2• Zeer kenmerkend waren de vele WEGEN die vanuit de boerderijen richting de voormalige heide liepen, (Heumensoord / Maldense Vlak) en als SCHAAPSDRIFTEN hebben gefunctioneerd. Deze schaapsdriften begonnen bij de boerderijen, waar ze soms als een soort trechter op de Hatertseweg-Rijksweg uitliepen. Deze driehoekige verwijdingen waren, net als de wegen, publieke ruimte en kunnen dus als een soort 'brink' beschouwd worden. (huidige graslanden) Dit belangrijke RAAP rapport geeft uitdrukkelijk een aantal aanbevelingen: 1) Openheid van de eng behouden. 2} Zorg voor bestaande en nieuwe bebouwing langs de Rijksweg en Hatertseweg, 3} BEPERKING VAN DE HOEVEELHEID EXTRA BEBOUWING aan de buitenrand van Malden 4) Een zorgvuldige positionering van groen, want deze zone is ook onderdeel van de ECOLOGISCHE hoofdstructuur....

Aanbevelingen om te verwerken in een VISIE OP DIT GEBIED (Maar de uitwerking van de Omgevingsvisie is vertraagd.) De gemeente Heumen heeft in het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) een uitwerking van bovenstaande aanbeveling voorgeschreven3. Het LOP heeft ook een ambitie specifiek voor het Kampenlandschap. Hierin wordt ingezet op de aanleg van kenmerkende agrarische landschapselementen zoals heggen en bloemrijke akkerranden, waarbij het patroon van kavelgrenzen leidend zijn. In landschapswerkgroepen werken zeer betrokken burgers mee om deze doelen te helpen realiseren o.a. in snoei- en heggenvlecht groepen.) Ten slotte heeft het Biodiversiteitsplan uit 2021 ook uitgewezen dat de Kop van Malden een rijk leefgebied van dieren is ...ook diverse bedreigde dieren zoals uilen dassen, en diverse insecten (vliegend hert). De impact, de damage van "een hap" uit dit gebied is vele malen groter dan dat stuk grond. Dit historische agrarische landschap verdient juist een vertaling naar de 21 e eeuw: een nieuwe VISIE op en uitvoering van landbouw, groententeelt en versterken van de biodiversiteit. Het gebied is een kostbaar juweel voor onze toekomst.

Namens Erfgoedplatform Gemeente Heumen, werkgroep Groen: Mathilde Hofmans, Ronald Jansen

2 3

Bijlage 2: Cultuur-historische waardenkaart Bijlage 3: uitwerking kampenlandschap in het LOP 2019-2023

Bijlage 1: uitsnede RAAP rapport over droge kampontginning Het gehele RAAP rapport is hier te lezen.

Pararaaf 5.1.6.: Kampontginningen met plaatselijk essen

Droge kampontginning (kd1) De droge kampontginningen in deze categorie onderscheiden zich van de eerder genoemde door hun ligging in het stuwwallandschap, in plaats van in het rivierenlandschap. Ook uiterlijk zagen en zien ze er heel anders uit. Het waren uitgestrekte aaneengesloten akkercomplexen op de smeltwaterwaaier van de stuwwal van Nijmegen. Het open landschap strekte zich vanaf de lange zone met boerderijen langs de huidige HatertsewegRijksweg naar het oosten toe op, op de helling richting de stuwwal. Zeer kenmerkend waren de vele wegen die vanuit de boerderijen richting de voormalige heide (Heumensoord / Maldense Vlak) liepen en als schaapsdriften hebben gefunctioneerd.Deze schaapsdriften begonnen bij de boerderijen, waar ze soms als een soort trechter op de Hatertseweg-Rijksweg uitliepen. Deze driehoekige verwijdingen waren, net als de wegen, publieke ruimte en kunnen dus als een soort 'brink' beschouwd worden. Ze zijn niet bewaard gebleven,maar uit de situering van de panden Jufferstraat 1 (waar de Jufferstraat zich van oost naar west steeds verder verwijde), het transformatorhuisje (die doorgaans gebouwd werden op publieke grond) en Hatertseweg 2 (waar de rooilijn nog de verwijding van de Droogsestraat markeert) is nog afte leiden hoe groot deze brinken ooit waren. Nog in 1832 stond er buiten de westelijke rand geen bebouwing op de eng van Malden.

Naarmate de 19e eeuw vorderde verschenen er huisjes (van arbeiders en keuterboertjes?) op het oostelijke deel, bijvoorbeeld langs de Droogsestraat en de Groesbeekseweg. Ook werd diagonaal over de eng de Rijksweg aangelegd, die ten noorden van de oude dorpskern voor een belangrijk deel een nieuw tracé volgde. Dat vormde de opmaat voor een geleidelijke transformatie van het eeuwenoude open akkerland. Restanten van die eerste transformatiefase met kleinschalige bebouwing langs en nabij de oude schaapsdriften, een ontwikkeling die nog lang doorliep, zien we bijvoorbeeld langs Veldweg en Heiweg. In de loop van de 20e eeuw vormde de eng de ideale uitbreidingslocatie voor de nieuwbouwwijken van Malden. Daarmee groeide de eng tussen oude dorpskern en bos volledig vol. Noordgrens isde Heiweg, zuidgrens de Lierseweg. Ten zuiden van die Lierseweg en ten noorden van de Heiweg ervaren we nog iets van het cultuurlandschap van vóór de verstedelijking, waarbij met name hetgebied ten noorden van de Droogsestraat nog veel van zijn oude charme laat zien, ook al is het grondgebruik niet meer dat van een eeuw geleden, waardoor de landschappelijke contrasten aande westzijde vervaagd zijn.

Aanbeveling uit RAAP rapport: De eng van Malden

Ooit strekte de eng van Malden zich uit van de grens met Nijmegen tot de grens met Mook. Door het uitgroeien van de bebouwde kom van Malden werden de resterende delen van de eng van elkaar gescheiden. Beide gedeelten vragen om een goede aanpak om de aanwezige cultuurlandschappelijke kwaliteiten te behouden. Openheid van de eng, zorg voor bestaande en nieuwe bebouwing langs de Rijksweg en Hatertseweg, beperking van de hoeveelheid extra bebouwing aan de buitenrand van Malden en een zorgvuldige positionering van groen zouden onderdeel moeten zijn van een visie op dit gebied, dat ook onderdeel is van de ecologische hoofdstructuur.

Bijlage 2: cultuurhistorische waardenkaart 3«°;'

v+;%I •

,

· 5?- 7

y gg

7-/Jp.

-., "ks; z

l;

=g,4

{-

iii.

• s

·' a

1

2

-2

a 9,

·1-' ...

>< ' 9 .o

>

7

«

• -~ i·.

5 GA}-s Legenda: Kampontginningen met plaatselijk essen

[Gr.] 4ore lwmmonotoirno [ia]

ou4bos het droge zandebied

Bijlage 3: uitwerking kampenlandschap in het LOP 2019 - 2023

Ambitie Kampenlandschap uit het LOP: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Beheer van bestaande landschapselementen. Aanleg en herstel van kleine landschapselementen op kavelgrenzen en aanleg en herstel van hoogstamfruitboomgaarden. Versterking ecologische verbindingszones door op kleine schaal aan de bosranden percelen aan landbouw te onttrekken. Beheer van akkerranden, bermen en bosranden gericht op versterking natuurwaarden en op een aantrekkelijk landschap voor extensief recreatief medegebruik. Behoud van beplanting en aanleg van nieuwe beplanting gekoppeld aan het patroon van wegen en waterlopen.

Projecten uit het LOP in het kampenlandschap bij de Elshof -

1.6 Cursus snoeien hoogstamfruitbomen 1.10 Uitbreiding heggen- en knotbomenstructuur

-

-

2.1 Bloemrijke akkerranden agrarische percelen 3.3 Dassentunnels Westerkanaaldijk en Hatertseweg 3.8 Struweel haag Hatertseweg 8 3.10 Vitamine G in de Zuidflank