B44 bijlage I GEA-handreiking De maatschappelijke tender
Tekst van het document
De maatschappelijke tender als instrument voor de borging van lokaal eigendom bij de (grootschalige) elektriciteitsproductie op basis van winden zonne-energie. Een handreiking.
De maatschappelijke tender
Inleiding & opgave De productie van de benodigde grootschalige
slagingskans en een kortere doorlooptijd. Immers:
elektriciteitsproductie met wind en zon heeft grote
de baten blijven in de regio en de regio profi-
ruimtelijke en landschappelijke impact. Dat bete-
teert. Niet voor niets is het lokale eigendom als
kent dat ruimtelijke wet- en regelgeving een promi-
streven vastgelegd in het Klimaatakkoord. Boven-
nente rol spelen in realisatie en gunningstrajecten.
dien kennen lokale partijen als (mede)ontwikkelaar
In de praktijk krijgen grootschalige projecten
de omgeving en de mensen rondom het project.
met langdurige besluit- en juridische trajecten te
Met de lokale omgeving als mede-eigenaar en dus
maken. Eén van de belangrijkste oorzaken hiervan
mede-ontwikkelaar, worden de beste voorwaarden
zijn de bezwaren van direct omwonenden of indi-
geschapen voor een gelijkwaardige en open
rect betrokkenen. Veelal gaan die over aange-
samenwerking met andere partijen. Tot nu toe
zicht en geluid. Projecten daarentegen waarbij
ontbreekt het echter nog aan een goed instrument
direct omwonenden nauw betrokken zijn of waarbij
om dit streven wettelijk te verankeren in gemeente-
sprake is van lokaal eigendom, kennen een hogere
lijke vergunningverlening…
2
De maatschappelijke tender
De passage over 50% lokaal eigendom in het Klimaatakkoord Om de projecten voor de bouw en exploitatie van hernieuwbaar op land in de energietransitie te laten slagen, gaan in gebieden met mogelijkheden en ambities voor hernieuwbare opwekking, partijen gelijkwaardig samenwerken in de ontwikkeling, bouw en exploitatie. Dit vertaalt zich in evenwichtige eigendomsverdeling in een gebied waarbij gestreefd wordt naar 50% eigendom van de productie van de lokale omgeving (bewoners en bedrijven). Investeren in een zon – en/of windproject is ondernemerschap. Dat vergt ook mee-investeren en risico lopen. Het streven voor de eigendomsverhouding is een algemeen streven voor 2030. Er is lokaal ruimte om hier vanwege lokale project-gerelateerde redenen van af te wijken. Hierbij wordt ook in acht genomen de bijzondere positie van de waterschappen, die zowel lokale ontwikkelaar zijn als decentrale overheid met een verduurzamingsopgave van hun eigen bedrijfsprocessen.
3
De maatschappelijke tender
Maatschappelijke tender als meest kansrijke route Het Gelders Energieakkoord (GEA), Energie Samen Gelderland (ESG) en Klimaatverbond Nederland hebben zich met steun van het programma DuurzaamDoor van RvO en in nauwe afstemming met de provincie Gelderland, het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NPRES) en de hulp van ambtenaren, coöperanten en andere deskundigen, gebogen over de vraag hoe het beoogde lokale eigenaarschap van minimaal 50% op een juridisch bestendige wijze kan worden geborgd.
4
De maatschappelijke tender We volgen hier de definitie ‘eigendom van de lokale omge-
worden. Het gaat dus nadrukkelijk niet om eigendom van één
ving’ die in de Monitor Participatie Hernieuwbare Energie
of enkele lokale partijen waarbij de bredere omgeving niet of
die in opdracht van het ministerie EZK is ontwikkeld: mede-
minder is betrokken. Denk aan een lokaal bedrijf, een water-
eigendom van een collectief samenwerkingsverband van
schap of één of meerdere agrariërs die zich hebben verenigd
bewoners, lokale ondernemers, agrariërs of andere lokale
om een zon- of windpark te ontwikkelen zonder dat iedereen
partners in de omgeving van het project.
uit de omgeving hierin kan deelnemen.
Het gaat daarbij om eigendom van meerdere omwonenden
In de planologische uitdaging zijn er drie hoofdlijnen te
en bedrijven uit de omgeving van de projectlocatie.
onderscheiden. Er is de ‘klassieke lijn’ van toelatingsplanologie waarbij de gemeente vergunningen toetst aan een
Dit is ook de basis van de afspraken van de partners in het
beleidskader en de wet Ruimtelijke Ordening. Daarnaast
Interbestuurlijk Programma (VNG, IPO, UvW, BZK en EZK) met
bestaat een toekomstgerichte lijn die gebruik maakt van een
Energie Samen, Natuur- en Milieufederaties, de koepel van
‘maatschappelijke tender’. De gemeente neemt hier actief
windontwikkelaars NWEA, de koepel van zonontwikkelaars
regie door partijen uit te nodigen en langs een methodische
Holland Solar en de organisatie van ondernemers in duur-
wijze te selecteren in het proces van vergunningverlening. Die
zame energie, de NVDE. Uitgangspunt is dat iedereen uit de
werkwijze volgt de lijn van ‘uitnodigingsplanologie’. Tenslotte
lokale omgeving mee moet kunnen doen in het project. Met
ís er nog een derde lijn. De gemeente gaat zelf duurzame
andere woorden: het gaat erom dat de lokale omgeving de
energie projecten ontwikkelen.
kans krijgt mee te kunnen investeren en mede-eigenaar te
5
De maatschappelijke tender •
In de toelatingsplanologie geeft een sterk beleidskader
pelijke eisen goed te borgen in het proces. Dat maakt de
houvast. In dat kader staan de uitgangspunten t.a.v.
maatschappelijke tender een zeer interessant instrument
minimaal 50% financiële participatie en zeggenschap,
om ‘lokaal eigendom’ te bereiken.
een omgevingsfonds en gesocialiseerd grondbeleid.
•
De laatste optie, dat de gemeente zélf ontwikkelt, biedt
Afspraken hieromtrent moeten worden vastgelegd in een
ruim mogelijkheden om ook de lokale omgeving mede-
privaatrechtelijke overeenkomst tussen ontwikkelaar en
eigenaar te laten worden.
grondeigenaar. Het gemeentebestuur zal bij de ontwik-
•
kelende partijen en in de behandeling van een eventuele
In deze handreiking staat een toelichting op de maatschap-
wijziging van een bestemmingsplan in de gemeente-
pelijke tender. Een werkwijze die uit de analyse van Energie
raad, zich sterk moeten maken voor de bepalingen uit de
Samen Gelderland, Klimaatverbond Nederland en het GEA
beleidsvisie.
en in de consultatie met partners uit het veld als kansrijk
De maatschappelijke tender biedt als instrument binnen
is geïdentificeerd. Daarbij is het goed te beseffen dat een
de uitnodigingsplanologie een goede mogelijkheid om
ontwikkelaar die in dit open proces verliest, op grond van
de marktpartijen (inclusief lokale partijen) tot een optimaal de elektriciteitswet alsnog een mogelijkheid heeft om via de bod te laten komen. Ook dán is een stevig beleidskader
provincie een inpassingsplan te krijgen. Een ontwikkelaar zet
essentieel. Anders dan in toelatingsplanologie neemt de
zichzelf dan echter buiten de lokaal vormgegeven procedure
gemeente hier het voortouw in het uitnodigen van partijen en negeert het lokaal draagvlak. Het is daarom goed als ook voor de opwekking van duurzame energie. Belangrijk is
de provincie het lokaal eigendom in haar beleidskader veran-
dat hierbij de juiste processtappen, van marktconsultatie
kert en de maatschappelijke tender als valide proces steunt.
tot gunning, ook doorlopen worden. Dan zijn maatschap-
6
De maatschappelijke tender
De maatschappelijke tender: een uitwerking In de ‘Oplegger & factsheet Bevoegdheden overheden bij procesparticipatie en financiële participatie’ van het NPRES staat een korte beschrijving van de maatschappelijke tender. In de praktijk kan de constructie van een maatschappelijke tender gebruikt worden om proces- en financiële participatie van omwonenden in een project voor hernieuwbare energie te stimuleren. In de kern komt deze systematiek erop neer dat potentiële projecten punten kunnen scoren voor de wijze waarop de initiatief nemers eigenaarschap vormgeven.
7
De maatschappelijke tender Initiatieven met het hoogste aantal punten komen in
ontwikkelaars zullen beseffen dat de maatschappelijke
aanmerking voor planologische medewerking. In een
eisen zwaar wegen en juridisch goed zijn onderbouwd.
maatschappelijke tender kunnen ook punten worden
Ze kunnen zich daaraan conformeren of terugtrekken. Zo
gescoord voor de mate waarin de initiatiefnemer zich zal
blijven alleen aanbiedingen over die voldoen aan zowel de
inspannen om omwonenden te informeren en draagvlak te
maatschappelijke als ruimtelijke wensen.
creëren of te vergroten. Het is zaak om specifiek aan te geven welke inspanningen op het gebied van participatie, financiële participatie en zeggenschap worden verlangd. Potentiële gegadigden moeten gelijke kansen krijgen (denk aan het gelijkheids- en rechtszekerheidsbeginsel). In een transparant proces van vergunningverlening - met een helder ruimtelijk en maatschappelijk kader - ontstaat de mogelijkheid dat meerdere potentiële ontwikkelaars door een eerste selectie komen. Stel dat vijf ontwikkelaars concurreren om één vergunning. Dan is er sprake van ‘schaarste’ en kan de gemeente in een tweede ronde de selectie (de tender) uitvoeren op basis van maatschappelijke criteria, zoals financieel eigendom en zeggenschap. Potentiële
8
De maatschappelijke tender In opdracht van het Programma Sociale Innovatie van
1 CONCEPT UITGANGSPUNTENNOTITIE
de Provincie Brabant en Enpuls schreef Mr. Jan Albert Timmerman van Renewab LAW B.V. een notitie waarin een
2 MARKTCONSULTATIE
voorkeursroute is uitgewerkt. Deze route lijkt een zeer interessante optie voor gemeenten om concrete randvoorwaarden
3 VOORBEREIDEN OVEREENKOMST
voor bijvoorbeeld eigenaarschap, zeggenschap, omgevingsfonds en gesocialiseerd grondbeleid juridisch stevig
4 DEFINITIEF BESLUIT UITGANGSPUNTENNOTITIE
te borgen voordat de gemeente overgaat tot vergunning verlening. Timmermans variant kent de volgende logische stappen, die hieronder verder uitgewerkt zijn:
5 SELECTIE VANUIT RUIMTELIJK KADER 6 SELECTIE VANUIT MAATSCHAPPELIJK KADER 7 GUNNING
9
De maatschappelijke tender Stap 1. De concept-uitgangspuntennotitie De gemeente stelt in overleg met de meest betrokken en
1. De gemeente maakt transparant en (ruimtelijk) inzichte-
relevante partijen uit de samenleving een concept uitgangs-
lijk hoe zij in de komende jaren wind- en zonneparken in
puntennotitie op voor ‘hernieuwbare energie op land’. Voor-
stappen (getrancheerd) in de gemeente wil ontwikkelen.
beelden van dergelijke notities zijn er legio. In de uitgangs-
Ze maakt ook inzichtelijk hoe ze omgaat met de situatie als
punten komen zoveel mogelijk relevante zaken aan de orde
meerdere partijen door het proces van vergunningverle-
op het vlak van ruimtelijk én maatschappelijk beleid. De
ning gaan. Dan zou het kunnen dat er meerdere partijen
gemeente geeft zo exact mogelijk aan wat de eisen inhouden
de ontwikkeling van een zon- of windpark vergund willen
en langs welke processtappen selectie plaatsvindt:
krijgen. Er ontstaat dan 'schaarste' in de uit te geven vergunningen. De gemeente geeft aan dat zij in dat geval gerechtigd is om te selecteren op criteria die zich niet beperken tot de Wet ruimtelijke ordening. Anders geformuleerd: dan mag de overheid als bevoegd gezag ook selecteren op zaken als financiële participatie, een omgevingsfonds en/of gesocialiseerd grondbeleid.
10
De maatschappelijke tender 2. De gemeente geeft aan dat voor elke tranche (bijvoorbeeld een gebied en/of een eerste kwantitatieve opgave
•
Ecologie/biodiversiteit
van de realisatie van zonne- en/of windparken in de tijd)
•
Meervoudig ruimtegebruik (‘koppelkansen’)
een selectie wordt gemaakt van ontwikkelaars met een
•
Landschappelijke inpassing (bijv. in nabijheid kernen/binnen zoekgebied)
locatie binnen die tranche op basis van a.) de kwaliteiten van de ontwikkelaar zelf (of het consortium waarbinnen ze
•
einde exploitatie)
opereren) en b.) een plan van aanpak waarin minimaal de volgende elementen een plek hebben:
Verwijdering van het wind- of zonnepark (na
•
Financiële afdrachten in het kader van goede ruimtelijke ordening
•
Maatschappelijke meerwaarde
•
Procesparticipatie
•
Gebruik van net-infrastructuur tegen laagste maatschappelijk kosten
11
•
Maatschappelijk draagvlak
•
Financiële participatie
De maatschappelijke tender Procesparticipatie kan verplicht worden opgelegd vanuit de Omgevingswet, maar het resultaat van zo’n proces is ongewis. De laatste drie elementen zijn lastig ‘ruimtelijk relevant’ te noemen en kunnen niet als resultaatverplichting terugkomen, omdat de wetgeving zich zuiver richt op zaken die direct ruimtelijk van belang zijn. Voor de andere elementen lijkt het wel mogelijk die als resultaatverplichting op te nemen, omdat ze een duidelijke ruimtelijke component hebben.
12
De maatschappelijke tender Stap 2. De marktconsultatie Een voorafgaande marktconsultatie op basis van de vertrek punten kan zinvol zijn. Zo kom je tot vergunningverlening en oplossingen die ook door de markt zelf worden gedragen. Zowel ontwikkelaars, grondeigenaren als burger-/ ondernemersinitiatieven kunnen zinvolle gesprekspartners zijn op wat wenselijk en haalbaar is. De conceptuitgangspuntennotitie kan hen worden voorgelegd om op te reageren. Dat kan prima samengaan of worden opgevolgd door informatieavonden waarbij partijen elkaar kunnen vinden. Zowel met de direct omwonenden, de meer formele vertegenwoordiging van een beoogd lokale eigenaar en ontwikkelaars met grondposities binnen de gemeente. Maar grondeigenaren die nog niet met een ontwikkelaar samenwerken horen tot de doelgroep. Allianties kunnen ontstaan. Op het moment dat de gemeente een beter zicht
13
heeft op partijen en belangen, kan zij vervolgens eisen stellen aan initiatieven en kan zij beleid formuleren op basis van de ontwikkelstrategie. Dit is wat je kunt noemen een vorm van ‘uitnodigingsplanologie’.
De maatschappelijke tender Stap 3. Voorbereiding Overeenkomst De consultatie vooraf geeft informatie of – en welke – overeenkomst mogelijk is. Met een dergelijke intentieovereenkomst kan een gemeente alle partijen - ruim voordat publiekrechtelijke ruimte wordt vergeven - bewegen om de uitgangspunten te onderschrijven. Deze greendeal helpt om later privaatrechtelijk af te dwingen wat niet kan langs het publiekrechtelijke spoor. In een voorbeeld: een gemeente mag wellicht niet 50% lokaal eigendom of een omgevingsfonds als voorwaarde verbinden in haar vergunningverlening (de Wet ruimtelijke ordening staat dat publiekrechtelijk niet toe), maar de gemeente kan dit percentage wel privaatrechtelijk afdwingen bij de ondertekenaars van een ‘overeenkomst’ waar dezelfde voorwaarde in staat.
14
De maatschappelijke tender Stap 4. Definitief besluiten over de uitgangspuntennotitie De gemeenteraad neemt kennis van de marktconsultatie en besluit definitief over de uitgangspuntennotitie. Daarna kan de feitelijke procedure starten. Het finale gemeentelijk beleid ‘Hernieuwbare Energie op Land’ is dan vastgesteld.
Stap 5. Selectie op basis van ruimtelijke criteria Zoals aangegeven in de uitgangspuntennotitie maakt de gemeente gebruik van de mogelijkheid om potentiële ontwikkelaars uit te nodigen een plan van aanpak uit te werken waarin de genoemde elementen van de uitgangspunten notitie in detail terugkomen. Het gaat hierbij om een formeel principeverzoek dat kan leiden tot een vergunning. Op basis hiervan selecteert de gemeente de partijen die, op basis van ruimtelijk relevante voorwaarden, in aanmerking komen voor een eventuele vergunning.
15
De maatschappelijke tender Stap 6. Selectie op maatschappelijke criteria Het resultaat van dit proces kan zijn dat meerdere ontwikkelaars (of consortia) op basis van ruimtelijke criteria in aanmerking komen voor de ontwikkeling van zonnevelden en/of windenergie in de tranche die de gemeente heeft opengesteld. Op dat moment is in juridisch termen sprake van ‘schaarste’ en kan de gemeente aanvullende, maatschappelijke, criteria gebruiken (volgens een transparante weging – via een puntensysteem) om de partij (of het consortium) uit te nodigen het definitieve gunningsproces in te gaan en af te ronden. We moeten daarbij in ogenschouw nemen dat een tegenvallend resultaat op maatschappelijk rendement geen juridische reden kan zijn om de vergunning niet te verstrekken. Het selectieproces is echter zo stevig geweest dat de beste mogelijke garanties zijn verkregen op een resultaat dat recht doet aan de uitgangspuntennotitie en een ondertekende greendeal.
16
Bijlage 1 de gemeente Staphorst als voorbeeld
De maatschappelijke tender Bijlage
De maatschappelijke tender biedt als werkwijze waarschijnlijk de beste zekerheid voor het borgen van het maatschappelijk belang dat via de Wet ruimtelijke ordening zo lastig te borgen is. Ze sluit ook goed aan bij de nieuwe kaders van de Omgevingswet waarin maatschappelijke participatie en uitnodigingsplanologie als het ware ingebakken is. Maar als instrument alleen is ze niet voldoende om financiële participatie, een omgevingsfonds en gesocialiseerd grondbeleid zeker te stellen. Daarvoor zijn de uitgangpuntennotitie en het proces van marktconsultatie bepalend. Ook lokale partijen zoals energie-coöperaties, hebben ‘huiswerk’ te doen.
Casus gemeente Staphorst: ‘de uitgangspunten sturen het resultaat’ De gemeente Staphorst nodigde partijen uit met de volgende brief:
18
De maatschappelijke tender Bijlage
“De gemeente is op zoek naar partijen die interesse hebben in het realiseren van windturbines. Partijen hebben tot en met 22 april 2018 de kans om initiatieven in te dienen. Vooraf worden initiatiefnemers verzocht deel te nemen aan een pré-toetsing. Om geïnteresseerde partijen te informeren over de procedure, organiseert de gemeente een informatieavond op donderdag 8 februari 2018. Om 19.30 uur start de informatieavond in de patio van het gemeentehuis. Geïnteresseerde partijen ontvangen informatie over het concept-verzoek, de pré-toetsing en het inleveren van het uiteindelijke initiatief. De gemeente geeft ook een toelichting op de beoordelingscriteria van de initiatieven. Daarbij gaat het om de locatie, de financiële participatie en het participatieproces. Tot slot hebben geïnteresseerden deze avond de kans om contact met elkaar te zoeken. Een van de voorwaarden voor een initiatief is dat initiatiefnemers in kaart brengen of in hetzelfde zoekgebied of de omgeving daarvan meerder initiatieven zijn. Dit om grondspeculatie te voorkomen. Voor de avond is geen aanmelding nodig. Iedereen is welkom. Deze avond legt de gemeente enkel het proces uit voor geïnteresseerden om te komen tot een kansrijk initiatief. Andere onderwerpen met betrekking tot windenergie komen niet aan de orde.”
In de toelichting stelt de gemeente: “De gemeente Staphorst wil planologische medewerking verlenen aan projectinitiatieven voor 12 MW aan windenergie, die voldoen aan opgestelde criteria. Dat besluit heeft de gemeenteraad van Staphorst dinsdag 9 januari genomen. Op basis van de criteria wordt het project geselecteerd, waarvoor dan het bestemmingsplan wordt gewijzigd. De belangrijkste criteria gaan over de coöperatieve aanpak van het plan en het betrekken van de omgeving. Daarnaast speelt ook het terugvloeien van de opbrengsten naar de gemeenschap een belangrijke rol.”
19
De maatschappelijke tender Bijlage
Zo simpel en helder kan het zijn. Het is misschien een eenvoudige vorm van een marktconsultatie en zal onderdeel zijn van een breder proces. Maar geïnteresseerde partijen zijn van tevoren goed geïnformeerd over de gestelde kaders en kunnen het avontuur aan gaan. In de beschreven aanpak kunnen potentiële ontwikkelaars uiteraard proberen in concurrentie in te gaan op de uitnodiging. De gemeente zal dan op basis van de Wet ruimtelijke ordening een voorselectie maken. En uit die gegadigden is de gemeente gerechtigd een selectie te maken op basis van de hier helder beschreven (en in een beleidskader uitgewerkte) criteria. De coöperatieve aanpak, financieel aandeel en omgevingsfonds geven een duidelijk voordeel in die laatste selectie. In die wetenschap zullen partijen in het proces vóór formele indiening van plannen elkaar opzoeken en onderhandelingen starten. Dat leidde in Staphorst inderdaad tot het gewenste resultaat. Een aantal maanden later deelde de gemeente Staphorst mee:
20
De maatschappelijke tender Bijlage
“Het college van B&W gaat medewerking verlenen aan het initiatief van ' Wij Duurzaam Staphorst' voor de realisatie van 12 MW aan windenergie. Wethouder Jaspers Faijer: ‘Dit initiatief scoorde op de criteria de meeste punten en krijgt daarmee het vertrouwen van het college van B&W.’ De provincie Overijssel heeft in het kader van het energieakkoord een landelijke taakstelling om vóór 2021 85,5 Megawatt windenergie op land te realiseren. 12 MW daarvan (ongeveer 3 tot 4 windmolens) dient in de gemeente Staphorst te worden gerealiseerd voor 2021. De gemeente ging daarom op zoek naar partijen die interesse hadden in het realiseren van de windturbines. Initiatiefnemers konden tot 23 april een plan indienen. Vijf plannen werden ingediend. De plannen werden beoordeeld door een onafhankelijke beoordelingscommissie. Zij keken naar drie onderdelen: ruimtelijke & landschappelijke aspecten, participatie onderdeel financiën en participatie onderdeel proces. De beoordelingscommissie kwam vervolgens met een advies voor het college van B&W. Het college stemde in met het advies van de beoordelingscommissie waarin ' Wij Duurzaam Staphorst' als beste initiatief naar voren kwam. Het plan van ‘Wij Duurzaam Staphorst’ is volgens de beoordelingscommissie ‘nagenoeg 100% coöperatief. Dat geldt voor de bouw, de omgang met grondeigenaren en de exploitatie.
De inkomsten vloeien vervolgens terug naar de gemeenschap.’ De coöperatie heeft, bij het bepalen van de locatie van de turbines, nog de nodige ruimte. Wethouder Jaspers Faijer: "Mooi om te zien dat de opgave om 12 MW te realiseren lokaal opgepakt wordt vanuit de gedachte ‘als het dan toch moet, dan doen we het zelf ’. Wij kijken positief naar het verdere vervolg van de planvorming.”
21
De maatschappelijke tender Bijlage
Op 24 september 2019 ging de gemeenteraad van Stap-
Windpark Bovenwind bestaat uit drie molens en komt op de
horst akkoord en kon de verdere ontwikkeling in gang gezet
locatie tussen de J.J. Gorterlaan en de Bovenweg. Het was de
worden. 23 december 2020 deed de Raad van State een
bedoeling dat de windmolens in 2021 zouden draaien. Dit
uitspraak over bezwaren die vanuit de omgeving werden
wordt in de huidige planning 2022. De rechtsgang zorgde
ingediend. In het buitengebied van Staphorst mogen drie
voor vertraging.
windmolens met een maximale hoogte van 212 meter gerealiseerd worden. Omwonenden en bedrijven hadden bezwaar
Positie coöperatie cruciaal
gemaakt bij de Raad van State, maar die oordeelt dat de
�Wij Duurzaam Staphorst‘ heeft zich terdege voorbereid op
omgevingsvergunning die gemeente verleende terecht is
deze tender. Zoals de coöperatie in haar Windplan �Samen
afgegeven.
voor de Wind‘ uitlegt:
Wel moet het college van Staphorst een voorschrift aan de vergunning toevoegen dat de geluidbelasting op de gevel van gevoelige gebouwen wordt beperkt en dat er kan worden opgetreden als dit niet gebeurt. Binnen tien weken moet dit gebeuren. Het is slechts een formaliteit: nadat dit is gebeurd, is alles akkoord.
22
De maatschappelijke tender Bijlage
“De coöperatie is jong maar de deelnemers van de coöperatie zijn ervaren. Ervaren in de realisatie van complexe projecten, multidisciplinair samengesteld (proces, financieel, ondernemend) en gedreven. Vanuit de wens om het project niet alleen voor maar ook door Staphorst te realiseren is ook samenwerking opgezocht met andere organisaties in de gemeente die een belangrijke plek in de maatschappij hebben, de visie van de coöperatie onderschrijven en in de eigen ambities duurzaam willen zijn. ‘Wij Duurzaam Staphorst’ wil een sleutelspeler zijn binnen de eigen gemeente om daarmee een positie in te nemen bij het stimuleren van lokale en duurzame initiatieven. De coöperatie is in gesprek geraakt met het Waterschap Drents Overijsselse Delta. De coöperatie en het waterschap hebben na de informatieavond van de gemeente op 8 februari 2018 met elkaar vastgesteld samen te willen werken voor een gezamenlijk windplan. Dit is vastgelegd in een intentieovereenkomst. Beide organisaties hebben ambities ten aanzien van duurzame energie, voelen zich betrokken bij de lokale bevolking, hebben elkaar gevonden in een effectieve en efficiënte samenwerking en zijn bereid elkaars expertise te delen. De samenwerking heeft onder meer deskundigen van energieadviesbureau Pondera Consult en landschapsbureau Veenenbosch & Bosch ingeschakeld voor ondersteuning bij het opstellen van het plan.
Op deze wijze is een plan vanuit een lokaal initiatief opgesteld waardoor met windenergie in Staphorst een proces in gang gezet wordt gericht op coöperatieve ontwikkeling van de energietransitie, op een professionele wijze die tevens een waarborg is voor tijdige realisatie. Het algemeen bestuur van het waterschap heeft in januari 2017 als doel gesteld om te streven naar energieneutraal in 2025.
23
De maatschappelijke tender Bijlage
Dat houdt grofweg in dat het waterschap evenveel elektriciteit opwekt als dat het verbruikt. Een belangrijke randvoorwaarde daarbij is om dit te realiseren in nauwe verbinding met de omgeving en met geschikte partners. De duurzaamheidsdoelstelling van het waterschap is in lijn met de 100% coöperatieve gedachte voor Staphorst. Wanneer de gemeente Staphorst dit initiatief honoreert en laat uitwerken, zullen de coöperatie en het waterschap de samenwerking voor het vervolg van het project in een samenwerkingsovereenkomst vastleggen: Samen voor de wind.”
Dit aanbod, op uitnodiging van de gemeente en passend in
Naar een gelijk speelveld
het provinciale kader, heeft dus tot succes geleid. Ze is tot
Naast de juiste juridische stappen en degelijk uitgewerkte
stand gekomen op basis van een gedurfde en professionele
en democratisch gesteunde uitgangspunten is het proces
inzet waarbij sterke partners (o.a. het Waterschap) betrokken
van samenwerking van groot belang. Daarin is het in veel
zijn. Achter de coulissen van een dergelijk project bereiden
gevallen het speelveld bij aanvang niet gelijk. Grote ontwikke-
overheid en maatschappelijk initiatief zich dus degelijk voor.
laars en investeerders hebben in veel gevallen een heel aantal
Ook met steun van ervaren adviesbureaus.
projecten onderhanden, kunnen risico’s spreiden en ervaren experts invliegen. Vaak hebben ze, bijvoorbeeld in zoekgebieden voor zon- en windenergie al afspraken met grondeigenaren. Ze hebben, zoals we dat noemen, al stevige 'posities’ ingenomen. In een rapportage voor de regio Hart van Brabant beschrijft de Rebel-groep daarom de drie belangrijkste uitdagingen:
24
De maatschappelijke tender Bijlage
“Om als energiecoöperatie vanaf de start van de ontwikkelfase gelijkwaardig samen te werken met andere partijen, dienen de volgende uitdagingen te worden geadresseerd: 1. Inbreng van kennis & competenties vanuit de coöperatie gegeven de rol die zij in het project willen/kunnen spelen en continuïteit hierin; 2. Voldoende kapitaal om de ontwikkelfase te doorlopen. Hier wordt het bouwrecht verkregen, waarmee binnen het project de meeste waarde wordt toegevoegd. Deze waardesprong wordt geborgd door voldoende kapitaal beschikbaar te hebben; 3. Voldoende kapitaal bij financial close om aansprakelijk vermogen in project in te brengen. In de praktijk zal het ook zo zijn dat er initiatiefnemers zijn die al een bestaande grondpositie hebben en een project al aan het ontwikkelen zijn. Ook in deze projecten dient de gemeente zich in te spannen de 50% lokaal eigendom te borgen. Wanneer vanuit de initiatiefnemers wordt aangeboden dat energiecoöperaties kunnen bijdragen is het onverminderd van belang om bovenstaande op orde te hebben. Dit zorgt ervoor dat een energiecoöperatie vanuit de toegevoegde waarde die ze voor het project heeft gesprekspartner wordt, vanuit een positie waarin dit geloofwaardig kan worden neergezet.”
Gezamenlijke voorverkenning Analyses als die van de regio Hart van Brabant laten zien hoe belangrijk een gezamenlijke voorverkenning is om vanuit die informatie de maatschappelijke tender zo vorm te geven dat de lokale energiegemeenschappen ook positie hebben om
25
De maatschappelijke tender Bijlage
volwaardig deel te nemen. En uiteraard zijn er dan ook veel
Wat dit voorbeeld laat zien is dat, naast de vorm van de
regio’s waar die coöperatie nog niet of nauwelijks van de
maatschappelijke tender, het goed is als de gemeente
grond is gekomen of een bestaande coöperatie zich vooral
samen met haar maatschappelijke initiatieven (energie-coö-
richt op kleinere projecten, zoals een postcoderoos-project
peraties) analyseert wat nodig is om een gelijk speelveld te
voor een beperkt aantal deelnemers.
bewerkstelligen en hierbij regionaal en/of nationaal de relevante kennis- en samenwerkingsstructuren bij te betrekken.
Om dat op te vangen organiseert de sector van energie- coöperaties zich steeds beter. De landelijke koepel Energie Samen bundelt de noodzakelijke kennis terwijl in veel provincies en regio’s de samenwerking tussen coöperaties steeds beter vorm krijgt. Landelijk is er een ontwikkel fonds voor energie-coöperaties beschikbaar terwijl ook veel provincies en regio’s dergelijke ontwikkelfondsen kennen. Energie-coöperaties met ervaring delen met liefde (kennisdeling is één van de coöperatieve principes) hun kennis. Dat betekent wel dat een gemeente in de voorfase (voor of tijdens de marktconsultatie) hierin een rol heeft. Zo kan ze ook aansluiten bij de kracht van de lokale coöperatie door de tranches waarin de markt wordt uitgenodigd beperkt te houden en goed in tijd te spreiden.
26
Bijlage 2 veelgestelde vragen
De maatschappelijke tender Bijlage
1. “Is het vaak niet zo dat een gemeente aangeeft waar wind/zon
om voor een specifieke tranche (lees: een zoekgebied of een
projecten terecht kunnen en dan gewoon afwacht of er particuliere
bepaalde en gedefinieerde capaciteit zon/wind) in een geza-
partijen interesse hebben? De rol van de gemeente blijft dan toch
menlijke consultatie te gaan. De concept uitgangspunten
beperkt tot vergunningverlener? En dan komt het fenomeen tender
notitie kan verwijzen naar het beleid. Mogelijk hebben markt-
toch helemaal niet aan bod.”
partijen, binnen de kaders van het beleid, nog specifieke
Dat klopt: Bij de maatschappelijke tender pakt de gemeente dus een actieve rol die zich niet beperkt tot vergunningverlener maar ook zorg neemt voor de kwaliteit van het proces en daarin actief bijdraagt aan het borgen van maatschappelijke eisen (zoals lokaal eigendom/zeggenschap) in de besluitvorming en vergunningverlening.
aanvullingen voor de bewuste tranche. Denk aan netstabiliteit of specifieke landschappelijke vragen (als het zoekgebied bekend is). Voor een tranche zou de uitgangspuntennotitie dus specifieker kunnen worden dan de beleidsnotitie. 3. “Is jullie uitwerking getoetst aan de EU-richtlijnen voor openbaar aanbestedingsbeleid? Tegenwoordig kun je wel milieu en -zeer
2. “Stel dat we al een stevig beleid voor duurzame energie op land
beperkt- sociale criteria meenemen, maar absoluut geen nabijheids-
hebben, waar veel over lokaal eigendom en andere maatschappe-
criteria.”
lijke eisen in geformuleerd is. Moeten we dan alsnog een uitgangs-
Nee, dat hoeft ook niet. Hoewel de term ‘maatschappelijke
puntennotitie maken voor deze tender? Waarom marktconsultatie na tender’ dat wel doet vermoeden is er geen sprake van een vaststellen van beleid?” Met stevig staand beleid is het veel makkelijker om tot een
echte ‘aanbesteding’ als onderdeel van een inkoopproces. De aanpak volgt wél de tendermethodiek. Dus: een aantal helder
uitgangspuntennotitie te komen. Je nodigt immers partijen uit geformaliseerde stappen en een transparant wegingskader
28
De maatschappelijke tender Bijlage
waarvoor partijen punten kunnen scoren, zodat de hoogst
komt dus ook in de tender aan bod en de aanpak met de
scorende partij ook de vergunning kan binnenhalen. Uiter-
grootste maatschappelijke meerwaarde komt door de tweede
aard kan de maatschappelijke tender wel via platforms als
ronde. Grondeigenaren zullen dan aan boord moeten zijn.
Tendernet ‘in de markt’ worden gezet. 5. “Hoe ga je ermee om als vanuit het gebied zelf al initiatief wordt 4. “Hoe ga je om met grondeigenaren? Die bezitten immers vaak
genomen? Soms met lokale partners, soms met projectontwikkelaars.”
de benodigde grond. Over hun hoofd heen bepalen lijkt me op z’n
Het is verstandig om zo snel mogelijk te besluiten of duur-
zachtst gezegd lastig.”
zame energie in je gemeente langs deze route van de maat-
Grondeigenaren kunnen natuurlijk zelf een aantal keuzen
schappelijke tender wordt ontwikkeld en dat buiten de tran-
maken. Door bijvoorbeeld niet mee te werken aan het
ches die de gemeente openstelt (en waarvoor het proces
beschikbaar stellen van grond. Maar eisen die in het vast-
geldt) geen ontwikkeling wordt toegestaan. Dat zal een raads-
gestelde beleid- en uitnodigingskader worden gesteld, zijn
besluit moeten zijn, zodat voor alle partijen helderheid en rust
bepalend. Dan kan het dus ook gaan over gesocialiseerd
ontstaat. Dat kan dus betekenen dat lopende initiatieven zich
grondbeleid, zodat ook de omgeving kan delen in het rende-
zullen moeten aanpassen aan die nieuwe werkelijkheid.
ment van de grondtransactie. Daar zijn goede modellen voor. Het blijft zo dat maatschappelijke eisen een inspanningsverplichting zijn. Het is zaak de vervolgprocessen zo in te richten dat de kans op succes ook groot is. De kern van deze vorm van werken is om gezamenlijk tot een aanpak te komen. Die
29
De maatschappelijke tender Bijlage
6. “Zou een gemeentelijk energiebedrijf ook een inschrijvende partij
7. “Kan je ook een maatschappelijke tender vormgeven waarbij je
kunnen zijn? En is dat dan zelfs niet iets om te promoten - aanvul-
de ruimtelijke en maatschappelijke criteria in één stap van selectie
lend op het werken met bijvoorbeeld energiecoöperaties”
hanteert? In jullie aanpak zijn het nadrukkelijk twee volgtijdelijke
We gaan hier uit van de definitie �eigendom van de lokale
stappen.”
omgeving’ die in de Monitor Participatie Hernieuwbare
Die twee stappen in de systematiek zijn essentieel. Want als
Energie op Land die in opdracht van het ministerie EZK is
gemeente kan je alleen maatschappelijke eisen stellen in
ontwikkeld: mede-eigendom van een collectief samenwer-
de toekenning van de vergunning als er meerdere partijen
kingsverband van bewoners, lokale ondernemers, agrariërs
om één vergunning concurreren (en er dus sprake is van
of andere lokale partners in de omgeving van het project. Het
schaarste). In dat geval mag je ook rechtmatig selecteren op
gaat daarbij om eigendom van meerdere omwonenden en
de meest optimale borging van je maatschappelijke eisen.
bedrijven uit de omgeving van de projectlocatie. Dit is ook
Doe je dat niet - en selecteer je een winnende partij in één
de basis van de afspraken van Energie Samen, Natuur- en
stap - dan kán de verliezende partij bezwaar indienen als die
Milieufederaties, NWEA, Holland Solar en NVDE. Uitgangs-
selectie plaats vond op basis van maatschappelijke criteria
punt is dat iedereen uit de lokale omgeving mee moet
(lees: criteria die ruimtelijk niet relevant zijn). Dat wordt
kunnen doen in het project. Met andere woorden: het gaat
bepaald in de wet ruimtelijke ordening.
erom dat de lokale omgeving de kans krijgt mee te kunnen investeren en mede-eigenaar te worden. Bij een gemeentelijk energiebedrijf is dat niet automatisch aan de orde. Daar zal dan in moeten worden voorzien.
30
De maatschappelijke tender Bijlage
8. “Met wie kan ik contact opnemen?” Dat kan via info@geldersenergieakkoord.nl of rechtstreeks met één van de opstellers:
Arien Scholtens EnergieSamenGelderland arien@energiesamengelderland.nl
Thijs de la Court Klimaatverbond Nederland t.delacourt@klimaatverbond.nl
Pieter van der Ploeg Gelders Energieakkoord p.vanderploeg@geldersenergieakkoord.nl
31