23 A65 Bijlage I Notitie stimuleren klimaatadaptieve maatregelen in Heumen 2023-2027

Stimuleren klimaatadaptatiemaatregelen in Heumen 2023-2027

Inhoudsopgave 1. Inleiding ............................................................................................................................................... 2 2. Waarom vergroenen? ......................................................................................................................... 2 2.1 Welke maatregelen nemen we in de openbare ruimte? .............................................................. 4 2.1.1 Boomspiegels ......................................................................................................................... 4 2.1.2 Plantvakken of borders .......................................................................................................... 5 2.1.3 Bloem- en kruidenrijke vegetatie ........................................................................................... 5 2.1.4 Bodemstructuurverbetering................................................................................................... 5 3. Waarom hemelwater afkoppelen? ..................................................................................................... 6 3.1 Waar liggen de kansen? ................................................................................................................ 6 3.2 Welke maatregelen nemen we in de openbare ruimte? .............................................................. 7 4.

Wat kunnen inwoners doen? .............................................................................................................. 8 4.1 Tegels eruit, groen erin! ................................................................................................................ 8 4.2 Beplanting.................................................................................................................................. 8 4.3 Hagen en groene erfafscheiding ............................................................................................... 9 4.4 Afkoppelen hemelwater ........................................................................................................... 9 5. Stimuleringsacties ............................................................................................................................. 10 5.1 Aanpak ......................................................................................................................................... 11 6. Acties/Maatregelen en kosten .......................................................................................................... 13

1

1. Inleiding Dat het klimaat verandert is al langer zichtbaar, maar het wordt steeds duidelijker dat de snelheid en de impact ervan toeneemt. De KNMI-klimaat-scenario’s onderstrepen het beeld van zachte winters en hete zomers met hevige buien. Heumen wil in 2050 een klimaatbestendige gemeente zijn. We hebben daarvoor de afgelopen jaren al stappen gemaakt en gaan onze aanpak de komende jaren intensiveren. Dat doen we door aanpassingen in de openbare ruimte, maar ook door bewoners, bedrijven en andere partijen te betrekken bij klimaatadaptatie. Regionaal is de adaptatiestrategie (RAS) opgesteld die zich met name richt op bovengemeentelijke aanpak (Stuwwal de Blauwe Motor en Agenda Landelijk Gebied). Lokaal ligt de focus voor klimaatadaptatie op het in kaart brengen van kwetsbaarheden in dorpskernen voor water en hitte en het uitvoeren van maatregelen die deze kwetsbaarheden verminderen. Met maatregelen uit het Beleidsplan Water en Riolering wordt de kwetsbaarheid voor wateroverlast aangepakt. In het coalitie akkoord 2022-2026 is afgesproken dat er een lokale klimaatadaptatie aanpak wordt uitgewerkt waar meer aandacht komt voor groen. Groen als remedie tegen hitte.

Aanpak en doel De aanpak in dit plan is gericht op uitbreiding van het areaal groen in de dorpskernen, maar ook op het verbeteren van de kwaliteit van het groen en het vergroten van de biodiversiteit in de openbare ruimte en bij particulieren. Maatregelen tegen wateroverlast in de openbare ruimte volgen uit het Beleidsplan Water en Riolering en zijn geen onderdeel van dit plan maar worden wel gecombineerd uitgevoerd. Aangezien de helft van het oppervlak in de dorpskernen privaat is, richten we de aanpak ook op inwoners. Zeker omdat we een trend zien waar tuinen grotendeels worden versteend. Dit plan is vooral gericht op het: - vergroten en verbeteren van het groenareaal binnen de dorpskernen. - stimuleren van inwoners om hun eigen tuinen te vergroenen en hemelwater af te koppelen en in de eigen tuin te verwerken.

2. Waarom vergroenen? We zien de afgelopen jaren in het voorjaar en de zomer langere perioden van hitte en droogte. Langere perioden van hitte hebben invloed op onze gezondheid. Door hogere temperaturen slapen mensen slecht, nemen fysieke klachten toe en neemt de productiviteit af. Warmere zomers doen ook een aanslag op de vitaliteit van kwetsbare groepen zoals ouderen, zieken en jonge kinderen. Vergroening van de openbare ruimte en van tuinen draagt bij aan het verminderen van hittestress en helpt bovendien ook nog tegen wateroverlast en droogte. Groen werkt verkoelend door het geven van schaduw en vanwege verdamping.

2

De bovenstaande infraroodfoto is 25 juni 2020 genomen en komt uit een onderzoek van de universiteit Wageningen (WUR). Uit het onderzoek blijkt dat schaduw door bomen overdag een grote bijdrage levert aan verkoeling. De verschillen in gevoelstemperatuur tussen plekken in de schaduw en in de zon liepen op tot meer dan 10°C. Dit betekende het verschil tussen een situatie met matige of ernstige hittestress, in de zon, en een met nauwelijks hittestress, in de schaduw. Bomen en struiken dragen bij aan meer biodiversiteit en hebben vaak een hoge sierwaarde. Daarnaast zorgen ze voor meer privacy. Een groene omgeving zorgt er zelfs voor dat een huis meer waard wordt. Er is ook bewijs dat groen in de woonomgeving samenhangt met een betere mentale gezondheid, onder andere door verlaagde niveaus van angst, depressie en stress. Er zijn dus genoeg goede redenen om in te zetten op meer groen in de dorpskernen.

3

2.1 Waar liggen de kansen? We inventariseren aan de hand van de hittekaarten waar locaties met natuurlijke verkoeling zijn en waar mogelijkheden zijn om natuurlijke vergroening te vergroten. Waar binnen de dorpskernen in de openbare ruimte liggen er kansen om stenen te vervangen voor groen of voor het verbeteren van de kwaliteit van het bestaande groen. Aan de hand van de hittekaarten bekijken we waar vergroening het meeste effect heeft en bepalen zo de prioriteit in de aanpak van de verschillende locaties. Daarnaast inventariseren we wat de huidige staat van de biodiversiteit in het gemeentelijk groen is (diversiteit soorten & locaties), inclusief formuleren actiepunten toekomst. In het biodiversiteitsplan 2021 zijn de kansen voor meer biodiversiteit opgenomen. Biodiversiteit wordt net als de andere klimaatadaptatiethema’s onderdeel van uitvoering bij reconstructies. Zowel verkoeling als biodiversiteit worden meegenomen in de omgevingsplannen. Bij het tegengaan van hitte en het vergroten van de biodiversiteit denken we aan het nemen van de volgende concrete maatregelen.

2.1 Welke maatregelen nemen we in de openbare ruimte? 2.1.1 Boomspiegels Bomen zijn voor een gezonde groei afhankelijk van open grond rond de stam voor de toevoer van zuurstof en water. Daarom is een onverharde boomspiegel rondom de stam van groot belang. In de ideale situatie is de boomspiegel minstens zo groot is als de kruin van de boom. Het is dus van groot belang om genoeg ruimte rond bomen te creëren. Dit voorkomt ook dat er in de toekomst wortelopdruk in de omliggende verharding ontstaat. Als er geen ruimte is voor een open boomspiegel, dan moet de ondergrondse ruimte voldoende voeding en zuurstof bieden. Dit nemen we op in de voorwaarden voor de aanplant van nieuwe bomen. Een boomspiegel kan onbegroeid gelaten worden, maar deze kan ook begroeid zijn met sierplanten waardoor de bodemstructuur verbetert, de bodem vocht langer vasthoudt en dus minder droog wordt . Door het aanleggen van een boomspiegel kan regenwater makkelijker infiltreren. Het vergroenen van de boomspiegel draagt bij aan de structuurverbetering van de bodem. (foto met voorbeeld).

4

2.1.2 Plantvakken of borders Met de aanleg van plantvakken of borders kan het verhard oppervlak worden verkleind. Regenwater kan hierdoor infiltreren daar waar het valt. De verharding kan afwateren op de beplantingsvakken. Bodembedekkende planten houden de grond vochtig en doorworteling houdt de bodem doorlatend waardoor water makkelijker infiltreert

2.1.3 Bloem- en kruidenrijke vegetatie Beplanting houdt water vast en bevordert door middel van doorworteling de opname van regenwater in de bodem. Bloem- en kruidenrijke vegetatie biedt daarnaast kansen voor biodiversiteit. De verscheidenheid aan bloeiende inheemse planten is van grote waarde voor de biodiversiteit. Door afwisselend te maaien en stroken te laten staan blijft er altijd voedsel voor insecten.

2.1.4 Bodemstructuurverbetering Bodemstructuurverbetering betreft het stimuleren van bodemleven door het toevoegen van organisch materiaal en/of beplanting aan de bodem. Een gezonde, humusrijke bodem kan vele malen zijn gewicht in water vasthouden, waardoor de sponswerking van de bodem wordt vergroot. De bodem kan ook hersteld worden door blad te laten liggen en minder te maaien onder bomen.

5

3. Waarom hemelwater afkoppelen? De steeds vaker voorkomende hevige regenbuien kunnen niet worden verwerkt door het vuilwaterriool. Hierdoor loopt het riool soms over, komen straten blank te staan en is er het risico dat water huizen binnenloopt. Ook zorgt een hevige regenbui ervoor dat vervuild rioolwater overstort in oppervlaktewater. De regen die op het dak van een woning of schuur valt, loopt nu via de regenpijp naar de riolering. Dit is schoon water en het is eigenlijk zonde dat dit naar de waterzuivering wordt afgevoerd. Het is beter dit water niet meer via het vuilwaterriool af te voeren. Dit beperkt wateroverlast en helpt ook verdroging tegen te gaan.

3.1 Waar liggen de kansen? In 2021 is een watersystemanalyse voor de gemeenten Heumen gemaakt (Masterplan riolering en stedelijk water gemeenten Heumen). In modelsimulaties is in beeld gebracht of de bovengrond over voldoende bergings- en afvoercapaciteit beschikt. Daaruit is gebleken dat in alle vier de kernen locaties zijn waar dit onvoldoende is. Water zal tuinen instromen en op een aantal locaties tegen de gevel komen te staan. Door de forse hoogteverschillen is de kern Malden extra gevoelig voor overlast als gevolg van water wat over het maaiveld afstroomt naar lager gelegen gebied. De doorlatendheid van de bodem in Malden is groot en dat biedt kansen voor lokale berging en infiltratie. In de dorpskernen langs de Maas zijn vlak, maar door de hoge grondwaterstand (kwel) en de kleiige bodem is infiltratie lastig. Het duurt langer voordat het water de grond in zakt en door de hoge grondwaterstand zijn wadi’s ondieper. Om toch voldoende capaciteit te creëren voor tijdelijke waterberging moeten wadi’s worden aangelegd die een groter oppervlak beslaan. Ruimte voor grote wadi’s is er in de dorpen meestal niet, maar wel aan de randen van de dorpskernen. De oplossing wordt dan ook gezocht aan de randen van de kernen. Daarbij wordt opgemerkt dat de kern Heumen ligt ingesloten tussen de Maas, het kanaal, J.J. Ludenlaan en de A73.

Het vinden van de juiste oplossingsrichting is hier een uitdaging.

6

3.2 Welke maatregelen nemen we in de openbare ruimte? De oplossingsrichtingen voor de korte termijn uit het Masterplan riolering en stedelijk water gemeente Heumen zijn vertaald naar concrete maatregelen in het Beleidsplan water en riolering. Daarbij wordt de voorkeursvolgorde vasthouden/infiltreren, bergen en afvoeren gehanteerd. Wegen, watergangen en groenvoorzieningen spelen een belangrijke rol in de oplossing bij infiltratie, tijdelijke berging en afvoer van hemelwater. Bovengrondse oplossingen hebben de voorkeur boven ondergrondse oplossingen omdat deze goedkoper zijn in aanleg en onderhoud. Daarbij zijn bovengrondse oplossingen vaak goed te combineren met ander functies als vergroening en speelvoorzieningen. De maatregelen in de openbare ruimte bestaan uit het afkoppelen van het verhard oppervlak door straatkolken van het vuilwaterriool af te halen en het water af laten stromen naar een wadi of ondergronds infiltratiesysteem. Bij de uitvoering van de maatregelen proberen we ook zoveel mogelijk particuliere woningen mee af te koppelen.

7

4. Wat kunnen inwoners doen? De helft van de oppervlakte van de dorpskernen in Heumen is privaat terrein. Een groot deel daarvan is versteend: van de 5 miljoen huishoudens in Nederland met een tuin is 80% van de tuin geheel of gedeeltelijk versteend. We hebben geen lokale cijfers, maar gaan er vanuit dat de situatie in Heumen vergelijkbaar is. Veel mensen willen niet teveel tijd steken in onderhoud.

4.1 Tegels eruit, groen erin! Betegelde tuinen worden in de zomer heel heet; het weghalen van tegels schept meer ruimte voor beplanting en het groen houdt de tuin op hete zomerse dagen koeler. De beplante vakken warmen veel minder op dan tegels. Verder verdampen planten water en hierbij koelt de lucht af. Je hebt dan een natuurlijke airco. Daarbij bieden planten leefruimte aan vogels, bijen en vlinders. Als het regenwater op beplante grond valt in plaats van op tegels, gaat het direct de grond in en hoeft het niet via een putje en het riool afgevoerd te worden. Dit helpt mee om wateroverlast op straat bij heftige regenbuien te voorkomen. Bovendien zorgt infiltratie in de eigen tuin ervoor dat het grondwater wordt aangevuld

4.2 Beplanting Een groene tuin met veel beplanting heeft veel voordelen. Het ziet er mooi uit, zorgt voor verkoeling, is beter voor vogels, bijen en vlinders en laat regenwater in de grond zakken. Een kale bodem droogt sneller uit en verliest door de hardere korst het vermogen om water op te nemen. Beplanting houdt zelf water vast en verbetert daarnaast door de doorworteling het infiltratievermogen van de bodem. Hogere beplanting zoals heesters verhoogt het opnamevermogen van de bodem met een factor drie ten opzichte van kale grond. Hoe hoger de beplanting, des te dieper de wortels en des te beter de doorworteling van de bodem door de plant en de waterbuffering in de plant, op de plant en in de bodem. Een beplante bodem warmt veel minder op in de zomer vergeleken met een verharde bodem. Beplanting biedt daarnaast ruimte aan allerlei ander leven en houdt door verdamping de omgeving koel.

8

4.3 Hagen en groene erfafscheiding In plaats van houten schuttingen kun je ook hagen en struiken planten als erfafscheiding. Deze dragen bij aan een koelere tuin en omgeving, doordat de bladeren water verdampen. Groene afscheidingen zijn ook beter voor de biodiversiteit: hagen en struiken bieden schuilplaatsen en voedsel aan veel soorten vogels en insecten; daarnaast helpen ze de tuin koel te houden en zijn ze goed voor de waterhuishouding van de stad. Natuurlijk kan ook worden gekozen voor eetbare bessenstuiken; daarvan kun je zelf eten. Hagen hebben door hun diepe wortels minder last van langdurige droogte.

4.4 Afkoppelen hemelwater Uit berekeningen van het verhard oppervlak in het Masterplan riolering en stedelijk water gemeente Heumen blijkt dat bijna de helft van dit verhard oppervlak particulier eigendom is. Om wateroverlast bij een hevige regenbui te beperken is het dus noodzakelijk dat inwoners het eigen regenwater zoveel mogelijk afkoppelen van het vuilwaterriool en infiltreren in de eigen tuin. Om regenwater ook te benutten op momenten dat het niet regent kan er een regenton met overloop worden geplaatst. Het regenwater kan gebruikt worden voor het begieten van planten in de tuin of op het balkon. Regenwater is zacht en dat is goed voor de planten en bovendien spaart dit drinkwater. Regentonnen zijn in allerlei vormen en maten te koop met een capaciteit tot ca. 200 liter. Daarnaast bestaan er ook regenwaterzuilen en regenwaterschuttingen.

9

5. Stimuleringsacties Met het doen van stimuleringsacties worden telkens kleine stappen gezet, maar door deze acties structureel een aantal jaren te doen worden deze stappen groter en wordt de kennis bij inwoners over het waarom van vergroenen en afkoppelen groter. Ook ontstaat er bij inwoners meer kennis over het handelingsperspectief. Het programma voor het doen van de stimuleringsacties loopt vanaf het najaar 2023 tot en met het jaar 2026. Voor het uitvoeren van stimuleringsacties maken we gebruik van externen die veel ervaring hebben met het uitvoeren van publieksacties over klimaatadaptatie. Eind 2024 is er een tussenevaluatie waarna de acties eventueel worden bijgestuurd.

5.1 Aanpak vergroenen en waterbestendig maken openbare ruimte In de verschillende dorpskernen wordt geïnventariseerd waar locaties zijn in de openbare ruimte die kansrijk zijn om stenen te vervangen voor groen of voor het verbeteren van de kwaliteit van het bestaande groen. Aan de hand van de hittekaarten wordt bekeken waar vergroening het meeste effect heeft en dat bepaalt de prioriteit in de aanpak van de verschillende locaties. Jaarlijks worden twee locaties in de openbare ruimte aangewezen waar stenen worden vervangen voor groen.

Ook inwoners kunnen een locatie aandragen voor vergroening, een plantvak of boomspiegel adopteren of zelf een geveltuin aanleggen. Aan het zelf beheren van een plantvak of boomspiegel of de aanleg van een geveltuin zijn wel voorwaarden gekoppeld die goed beheer en toegankelijkheid garanderen en voorkomen dat een stoep verzakt. Voor het waterbestendig maken van de openbare ruimte zijn projecten benoemd in het Beleidsplan Water en Riolering. De uitvoering van de projecten wordt waar mogelijk gekoppeld aan de hierna genoemde publieksacties voor inwoners.

10

5.2 Aanpak stimuleren inwoners Er wordt een programma voor een periode van vier jaar opgesteld en vastgesteld. Met de belangrijkste stakeholders worden gesprekken gevoerd om te bepalen welke rol zij willen en kunnen spelen in het programma. Dit resulteert in een korte stakeholderanalyse. Voorbeelden van stakeholder zijn: - lokale (bewoners- of natuur)organisaties, - dorps- en wijkraden, - tuincentra, - hoveniers, - woningcorporatie Het programma beslaat een periode van vier jaar waarbij jaarlijks twee publieksacties (in voor- en najaar) worden gedaan die gericht zijn op het vergroenen van tuinen en het afkoppelen van hemelwater. Deze acties worden idealiter gekoppeld aan een al lopend project (bijvoorbeeld een herinrichting), aan een landelijke campagne, maar kunnen ook als losstaand evenement worden georganiseerd (voor een specifieke kern/wijk of gemeentebreed). Aan het programma is een communicatieplan verbonden dat beschrijft op welke wijze communicatiemiddelen worden ingezet om inwoners te bereiken. In dit plan wordt de regionale huisstijl gehanteerd die in het kader van de Regionale Adaptatie Strategie is ontwikkeld. De algemene boodschap is: ‘Het klimaat verandert, verander jij mee? ’. Naast informatie over de publieksacties wordt ook informatie gegeven over landelijke campagnes zoals de landelijke competitie NK Tegelwippen.

Ook wordt aandacht besteed aan de subsidieregelingen die er bij het waterschap zijn voor vergroening en afkoppelen van hemelwater.

5.2.1 Ontstenen en vergroenen Inwoners worden gestimuleerd tuintegels te vervangen door groen. Om het ontstenen te vergemakkelijken worden tegels/stenen gratis opgehaald (Tegeltaxi) of er wordt op een dag een container geplaatst waarin inwoners tegels kunnen doen. Een inwoner die gebruik wil maken van de tegeltaxi of container moet het vergroenen van de tuin aantonen met een foto van de tuin mét tegels en een foto van de 'nieuwe' groene tuin. Om inwoners op weg te helpen met vergroenen worden waar mogelijk actieve inwoners ingeschakeld die kunnen adviseren over het biodivers vergroenen van tuinen.

5.2.2 Afkoppelen van regenpijpen De actie is erop gericht bewoners te ontzorgen bij het afkoppelen van hun regenpijp. De handeling van het afkoppelen van regenpijpen begint aan bekendheid te winnen, maar wordt ook onder bewoners met een groen hart vaak nog als een spannende stap gezien om daadwerkelijk te maken. Om een regenpijp af te koppelen moet immers een deel van de eigen woning “kapot” worden gemaakt, waarbij de gedachte aan de mogelijke negatieve gevolgen wanneer dit niet goed 11

wordt gedaan (waterschade aan de gevel, natte voeten in de kelder) vaak verlammend werken. Middels het organiseren van een regenpijp afkoppelactie worden deze zorgen weggenomen doordat een professional de regenpijp kosteloos komt inspecteren of deze geschikt is om af te koppelen en, indien dit het geval blijkt, dit vervolgens ook uitvoert (of toeziet op uitvoering hiervan door vrijwilligers of de bewoner zelf).

12

6. Kosten Publiekscampagnes In de onderstaande tabel zijn de kosten voor de voorbereiding en uitvoering van de vergroening van de openbare ruimte en publiekscampagnes tot en met 2027 weergegeven. Nr

1

2

3a

3b

4 5

13

Wat Vergroenen openbare ruimte Inventariseren kansen vergroenen Twee vergroeningsacties openbare ruimte Twee vergroeningsacties openbare ruimte Twee vergroeningsacties openbare ruimte Twee vergroeningsacties openbare ruimte Stimuleren inwoners Stakeholdersanalyse, opzetten organisatiestructuur, programma en communicatieplan Publieksactie Tuinen vergroenen gekoppeld aan uitvoering project Dravik – De Schoof. Kosten voor uren inzet externen en materiaalkosten (plantjes, afvoer tegels, afkoppelen infiltratiemateriaal) Publieksactie Tuinen vergroenen Afkoppelen regenpijpen. Kosten voor inzet uren externen en materiaalkosten (plantjes, afvoer tegels, afkoppelen infiltratiemateriaal) Publieksactie Tuinen vergroenen Afkoppelen regenpijpen. Uren inzet externen en materiaalkosten (plantjes, afvoer tegels, afkoppelen infiltratiemateriaal) Twee publieksacties Tuinen vergroenen Afkoppelen regenpijpen in voor- en najaar Twee publieksacties Tuinen vergroenen Afkoppelen regenpijpen in voor- en najaar

Wanneer

Kosten

2023 2024 2025 2026 2027

€ 10.000 € 10.000 € 10.000 € 10.000

Juni – sep 2023

€ 8.600

Sep – nov 2023

€ 15.500

Mrt - mei 2024

€ 15.500

Sep- nov 2024

€ 15.500

2025

€ 31.000

2026

€ 31.000