09 03 120325 Bijlage c

on

Duurzaam en doelmatig verlicht

Duurzaam en doelmatig verlicht Beleidsvisie 2021 t/m 2025

1

Beleidsvisie 2021 t/m 2025

Opdrachtgever

Gemeente Het Hogeland

Portefeuillehouder

Th. De Vries

Contactpersonen

Homme Joustra en Wouter Pot, Team Infra

Opgesteld door

Beatrijs Oerlemans en Jaklien Vlasblom, Licht en Donker Advies

Fotografie

Janneke Boumans Fotografie, tenzij anders vermeld bij de foto. Verzoek om gebruik foto’s via jaklien@lichtendonkeradvies.nl

Versie

22 maart 2021

Zaaknummer

ZHHL-024963

Foto voorpagina: Trekweg in Mensingeweer

2

Inhoudsopgave beleidsvisie Samenvatting en leeswijzer 1. Inleiding 1.1 Eén gemeente, één openbare ruimte 1.2 Beleid, beheer, uitvoering, handboek

2. Waarom openbare verlichting

6.1 Algemene keuzes 6.2 Keuzes per gebiedstype

6 6 7

7. Communicatie en participatie 7.1 Inwoners en openbare verlichting 7.2 Inwoners en duisternis

8

2.1 Positieve effecten 2.2 Schaduwkanten van licht 2.3 Bewust kiezen, bewust verlichten

8 8 10

3. Speerpunten van Het Hogeland

11

3.1 Inleiding 3.2 Duister 3.3 Doelmatig 3.4 Duurzaam

11 11 13 14

4. Huidig areaal

15

4.1 Inleiding 4.2 Armaturen 4.3 Led en dimmen 4.4 Lichtmasten 4.5 Gebruikte technieken

15 15 16 18 19

5. Actuele ontwikkelingen

21

5.1 Duurzaamheid en klimaat 5.2 Richtlijnen en verdragen 5.3 De Omgevingswet 5.4 Bijdragen aan arbeidsparticipatie (SROI) 5.5 Innovatieve technieken

6. Keuzes algemeen en per gebied

4

8. Scenario’s 8.1 Drie scenario’s 8.2 Keuze scenario 2: Duurzaam & Duister 8.3 Financiën en energieverbruik

9. Conclusie en perspectief

25 25 26

29 29 30

31 31 31 33

34

Bijlagen A. B. C. D.

21 22 23 23 24

3

Lijst met afkortingen Technische keuzes Factsheets Voorstel tekst omgevingsvisie

36 36 40 44

Samenvatting en leeswijzer

3. Speerpunten van Het Hogeland Dit beleidsplan bundelt de gezamenlijke uitgangspunten van de vier voormalige gemeenten, zorgt voor harmonisering en speelt in op actuele ontwikkelingen. Daarbij is er veel aandacht voor de doelmatigheid en beheerbaarheid.

1. Inleiding De gemeente Het Hogeland heeft de verantwoordelijkheid te zorgen voor een veilige en toegankelijke openbare ruimte. Binnen gemeente Het Hogeland houdt het Team Infra zich hiermee bezig. Dit beleidsplan gaat over een klein deel van de openbare ruimte, namelijk de openbare verlichting.

De drie speerpunten zijn:

U leest in dit beleidsplan alles over de voor- en nadelen van openbare verlichting, belangrijke technische en maatschappelijke ontwikkelingen. We sluiten af met de verlichting en het scenario waar de gemeente voor kiest in de jaren 2021 t/m 2025. In hoofdstuk 1 leest u over: Integraal werken, Beleidsplan, Beheerplan, Handboek Openbare Ruimte

In hoofdstuk 3 leest u over: Concrete invulling van de speerpunten Duisternis, Doelmatig en Duurzaam

2. Waarom openbare verlichting Openbare verlichting levert een bijdrage aan verkeersveiligheid, rijcomfort, sociale veiligheid, sfeer en herkenbaarheid. Er zijn ook nadelen: het verstoort fauna en flora, kan lichthinder veroorzaken, bedreigt de (oer)kwaliteit duisternis en kost energie, materialen, menskracht en geld.

4. Huidig areaal Het Hogeland telt in 2020 circa 11.580 armaturen en 11.565 lichtmasten voor openbare verlichting. 37% van het areaal is led, 24% van de verlichting wordt in de avonduren gedimd.

Het Hogeland maakt daarom bewuste keuzes als het gaat om openbare verlichting. Hierbij speelt ook het belang van een goed te beheren areaal een rol en het inspelen op de behoeften van inwoners.

Belangrijke aspecten als het gaat om openbare verlichting zijn lichtkleur, verlichtingssterkte en gelijkmatigheid. Ook markering en reflectiematerialen op of langs openbare wegen spelen een rol en zijn soms een goed alternatief voor verlichting.

In hoofdstuk 2 leest u over: Voordelen van licht, Negatieve effecten van licht, Afweging bij bewust kiezen

In hoofdstuk 4 leest u over: Areaal, Leeftijdsopbouw, Led, Dimmen, Markering. Lichtkleur e.a. technieken

4

5. Actuele ontwikkelingen Actuele ontwikkelingen bepalen mede de mogelijkheden en keuzes inzake openbare verlichting. Het gaat daarbij onder andere om maatschappelijke ontwikkelingen, zoals klimaat, circulariteit, inclusief en toegankelijkheid.

Openbare verlichting is echter niet de enige lichtbron. Ook sportvelden, reclame, bedrijven, open stalen en kassen kunnen zorgen voor lichtuitstoot. Het is belangrijk om ook hen te betrekken bij duurzaam en bewust verlichten. In hoofdstuk 7 leest u over: Participatie, Inwoners en duisternis, Overige lichtbroneigenaren

Daarnaast speelt de komst van nieuwe landelijke richtlijnen een rol. Verder is er de ontwikkeling van nieuwe technieken, zoals smart lighting en smart city.

8. Scenario’s Voor de beleidsperiode 2021 t/m 2025 zijn er drie scenario’s doorgerekend: 1) Doelmatig & Functioneel, 2) Duurzaam & Duister en 3) Mooi & Comfortabel.

In hoofdstuk 5 leest u over: Duurzaamheid, Richtlijnen en verdragen, Omgevingswet Bijdragen aan arbeidsparticipatie (SROI), Innovatieve technieken

6. Keuzes algemeen en per gebied Bij de algemene technische uitgangspunten voor openbare verlichting spelen de drie speerpunten een belangrijk rol. Deze bepalen mede de keuzes wat betreft dimmen, led en het toepassen van de landelijke richtlijnen.

Scenario 2 past het beste bij de speerpunten en ambities van Het Hogeland. Het leidt tot minder lichtvervuiling, meer circulariteit en een aanzienlijke energiebesparing. Voor dit scenario is € 55.000 extra per jaar nodig (bedrag naar beneden afgerond).

Behalve algemene keuzes maakte de gemeente Het Hogeland ook keuzes per gebiedstype. In een dorpskern of woonwijk past immers andere verlichting dan op een bedrijventerrein.

In hoofdstuk 8 leest u over: Drie scenario’s, Uitwerking Scenario 2, Financiën en energieverbruik

In hoofdstuk 6 leest u over: Algemene keuzes Openbare verlichting, Keuzes per gebiedstype

9. Conclusie & perspectief Deze Beleidsvisie biedt ruimte aan duurzame, kwalitatief goede verlichting waar dit noodzakelijk is. Verkeers- en sociale veiligheid, sfeer en herkenning spelen een belangrijk rol. Met haar keuzes levert Het Hogeland tevens een bijdrage aan energiebesparing, circulariteit en de klimaatdoelstellingen.

7. Communicatie en participatie Techniek speelt bij openbare verlichting een grote rol. Maar uiteindelijk draait het om de gebruikers van de openbare ruimte, om de mensen. Zij staan centraal. Het is daarom essentieel om hen erbij te betrekken.

Daarnaast is er veel aandacht voor het inperken van lichthinder en -vervuiling en het beschermen van de natuurlijke duisternis. Ook dit past bij Het Hogeland. We hebben de ambitie de eerste Dark Sky gemeente in Nederland te worden. Hemelhelderheid vinden we van groot belang.

5

1. Inleiding 1.1 Eén gemeente, één openbare ruimte Het Hogeland, ontstaan door het samengaan van de voormalige gemeenten Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum, is zeer uitgestrekt. Er zijn circa 50 kernen en 70 buurtschappen. De totale oppervlakte is ruim 900 km2. Bijna de helft hiervan is oppervlaktewater en bestaat voornamelijk uit de Waddenzee. Er is volop variatie: het zuidelijkste punt van Het Hogeland ligt niet ver boven de stad Groningen, aan de Noordzijde ligt het Waddengebied, met als uitersten west en oost de zeehavens Lauwersoog en Eemshaven. Ook de eilanden Rottumeroog en Rottumerplaat horen bij de gemeente. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente Het Hogeland om te zorgen voor een veilige, toegankelijke en aangename openbare ruimte voor circa 48.000 inwoners (en vele bezoekers). Dit is een omvangrijke taak. Het gaat hierbij om:  OPENBARE VERLICHTING  Wegen  Waterketen (watersysteem en riolering)  Openbaar groen  Speelvoorzieningen  Civiele constructies

De zes werkvelden die horen bij het beheer van de openbare ruimte (met foto’s uit de diverse beleidsplannen)

Integraal werken klinkt misschien abstract, maar het is juist heel praktisch en concreet. In de openbare ruimte gebeurt veel op het gebied van onderhoud en beheer. Neem bijvoorbeeld een weg in een dorpskern: het wegdek moet onderhouden worden, maar ook het groen en de openbare verlichting. Soms moet de weg opengebroken worden, omdat de riolering aan vervanging toe is. Of zijn er maatregelen nodig om te zorgen voor een goede afwatering.

Integraal werken Binnen gemeente Het Hogeland houdt het Team Infra en Team Beheer en Onderhoud zich hiermee bezig. Daarbij staat een procesmatige, integrale aanpak centraal. Dit betekent dat er naar de openbare ruimte wordt gekeken als één geheel. De verschillende thema’s worden meegewogen en op elkaar afgestemd bij het maken van keuzes. Door deze integrale manier van denken en doen, kan er doelmatiger gewerkt worden. Bovendien leidt het tot meer samenhang en kwaliteit in de openbare ruimte.

Door beleidsdoelen en beheerplannen goed op elkaar af te stemmen, ontstaat er een basis voor integrale uitvoering. Dit betekent bijvoorbeeld dat het werk aan wegdek, riolering, groen en verlichting zoveel mogelijk gecombineerd worden. Dit bespaart werk en geld, beperkt de overlast voor de inwoners en maakt het mogelijk om meer eenheid en logica te creëren in de inrichting.

6

Beheerplan Op basis van dit beleidsplan wordt een beheerplan gemaakt. Het beheerplan is de doorvertaling van de gemaakte keuzes naar de uitvoering in de praktijk. Het beheerplan is een meer technisch document. Het bevat onder andere informatie over de:  organisatie van werkzaamheden, zoals onderhoud en vervanging  huidig areaal / materialen die er momenteel zijn voor openbare verlichting  technische uitwerking  inzet van middelen / financiën  planning

1.2 Beleid, beheer, uitvoering, handboek Beleidsplan Duurzaam en doelmatig verlicht 2021 t/m 2025 Dit beleidsplan gaat over een klein deel van de openbare ruimte, namelijk de openbare verlichting. Het is een essentieel onderdeel omdat het raakt aan veel thema’s zoals veiligheid, sfeer, duurzaamheid, lichtvervuiling en duisternis. Openbare verlichting maakt deel uit van het Integraal Beheer Openbare Ruimte (IBOR). In dit beleidsplan leest u alles over de voordelen en nadelen van openbare verlichting. En ook over actuele technische en maatschappelijke ontwikkelingen in dit werkveld en over de keuzes die de gemeente Het Hogeland hierin maakt. Deze keuzes worden enerzijds bepaald door landelijke richtlijnen en wetten, en anderzijds door de lokale eigenheid en identiteit. Ook schetsen we in dit beleidsplan drie scenario’s voor de komende beleidsperiode en de keuze voor het best passende scenario.

Kortom: het beheerplan koppelt de keuzes uit het beleidsplan aan materialen, arbeidsuren, planning en geld. Handboek In het Handboek Openbare Ruimte worden de gemeentelijke beleidskaders en -eisen voor de inrichting van de openbare ruimte met bijbehorende werkprocessen beschreven. Het ondersteunt de samenwerking tussen ontwerpers, werkvoorbereiders en beheerders en leidt tot een beheerbare inrichting van de openbare ruimte.

Beleid is nodig: a. om ambities en keuzes voor verlichting en voor duisternis vast te stellen b. om gestructureerd middelen in te zetten voor het realiseren van de ambities en doelstellingen c. als bouwsteen voor de omgevingsvisie en omgevingsplannen d. voor de motivering van de gemeentelijke begroting e. als kader om uitvoering, beheer en onderhoud goed in te kunnen richten

Het handboek bevat ook een paragraaf Openbare Verlichting, waar concreet invulling wordt gegeven aan het beheer en onderhoud. Het handboek wordt aangevuld met andere beheeronderdelen, zoals wegen, civiele constructies, openbaar groen, water, riolering en speelvoorzieningen.

Figuur hieronder: in stappen van visievorming naar uitvoering

7

Sfeer, beleving en herkenbaarheid Een derde reden om licht te plaatsen is het vergroten van de sfeer, beleving en herkenbaarheid. Het mooi verlichten van een dorpskern of winkelgebied maakt het aangenamer om er te zijn. Het aanlichten van een opvallend gebouw, zoals een kerk of een molen, maakt dat eigen inwoners en ook bezoekers vanaf een afstand weten waar ze zijn. Dat geeft een gevoel van vertrouwdheid, herkenning en identiteit.

2. Waarom openbare verlichting 2.1 Positieve effecten Verkeersveiligheid Kunstlicht maakt het mogelijk om ook ‘s avonds en ‘s nacht actief te zijn. Dat geldt voor licht in ons eigen huis, maar ook voor verlichting in de buitenruimte. Door de aanwezigheid van licht hebben we een beter zicht op de weg, het wegverloop, obstakels en andere weggebruikers. We kunnen verkeersituaties sneller en makkelijker inschatten. Dit is extra belangrijk als er zowel automobilisten als voetgangers en fietsers aanwezig zijn, en er geen scheiding is tussen rijwegen en fietspaden. Sociale veiligheid Openbare verlichting wordt geplaatst om de verkeersveiligheid te vergroten. Maar ook sociale veiligheid speelt een belangrijke rol: mensen voelen zich meestal veiliger als er licht is. Of men ook werkelijk veiliger is hangt af van de aanwezigheid van anderen. Zijn er mensen die in geval van nood te hulp kunnen schieten? Daarom wordt er vooral binnen de bebouwde kom licht geplaatst vanwege sociale veiligheid. In het buitengebied, waar weinig sociale controle is, kan verlichting leiden tot schijnveiligheid.

Links: bij het verlichten van een winkelcentrum speelt sfeer een grote rol (Uithuizen) Rechts: aangelichte molen (Vierhuizen) draagt bij aan identiteit (Hiddema Fotografie)

2.2 Schaduwkanten van licht De afgelopen eeuw is er, door de uitvinding van elektriciteit, steeds meer verlichting geplaatst. Door deze overvloed aan kunstlicht in de openbare ruimte, zijn de nadelen ervan steeds zichtbaarder geworden. 

Links: verlichting voor verkeersveiligheid en sociale veiligheid (Roodeschool) Rechts: zonder sociale controle kan verlichting schijnveiligheid geven (Leens)

8

Verstoring van fauna en flora Uit nationale en internationale onderzoeken blijkt dat kunstlicht voor veel dieren verstorend werkt. Ze kunnen gedesoriënteerd raken, aangetrokken worden door licht en verongelukken. Of ze worden afgestoten door licht en raken daardoor afgesloten van hun natuurlijke habitat. Ze kunnen verstoord worden in de jacht, voortplanting en verspreiding. Het gaat daarbij onder andere om beschermde soorten, zoals vleermuizen en uilen. Ook voor planten kan licht een verstorende werking hebben.





Lichthinder bij mensen Ook mensen ondervinden hinder van licht. Weggebruikers kunnen erdoor verblind raken. Omwonenden kunnen last hebben van licht dat hun huis binnen schijnt. Door de komst van ledverlichting, die vaak als feller wordt ervaring, is het aantal klachten over lichthinder in Nederland gestegen.

Zichtbaarheid sterrenhemel Als er veel kunstlicht is, dan zijn er minder sterren zichtbaar. De hemelhelderheidskaart van Groningen gemaakt door Sotto le Stelle (zie afbeelding rechtsonder) geeft aan hoe donker de hemel is. Waar de kaart een donkere kleur geeft, is de hemel relatief donker en zijn veel sterren waar te nemen op een heldere nacht. Waar de kaart een hele lichte kleur aangeeft, zijn slechts tientallen sterren zichtbaar op een heldere nacht. In Nederland zijn twee officiële Dark Sky gebieden. Een daarvan is het Nationaal Park Lauwersmeer, deels gelegen in Het Hogeland.

Links: soms plakt men een armatuur af om lichthinder te beperken Rechts: felle (sport)verlichting valt extra op in een donker landschap (Eenrum)



Verstoring donkere landschap Zeker in een open landschap zijn felle lichtbronnen tot op grote afstand zichtbaar. Ze verstoren het van nature donkere landschap. Als er sprake is van veel licht, kunnen er zelfs lichtkoepels zichtbaar worden boven de horizon, zeker bij vochtig weer.

Afbeelding: Hemelhelderheidskaart van de provincie Groningen, gemaakt door Sotto le Stelle. De Eemshaven is de lichtste plek in de gemeente Het Hogeland.

Verlichting bij de Eemshaven (foto van Sotto le Stelle)

9





Energieverbruik Het laten branden van de openbare verlichting kost veel energie. In gemeente Het Hogeland gaat het daarbij om ruim 1.500.000 kilowattuur per jaar. Dit kost niet alleen veel geld, maar zorgt ook voor CO2-uitstoot. Het inkopen van groene energie is niet voldoende om dit probleem op te lossen. Het is belangrijk om ook te zoeken naar manieren om het energieverbruik te beperken.

2.3 Bewust kiezen, bewust verlichten

Materiaalgebruik Straatverlichting kost niet alleen energie maar vergt ook allerlei materialen: armaturen, masten, kabels, leidingen, enzovoort. Hiervoor zijn schaarse grondstoffen nodig.

Bovendien betekent meer licht niet automatisch meer veiligheid. Ook overdag gebeuren er ongelukken en worden er delicten gepleegd. Kunstlicht speelt een rol, maar is zeker niet allesbepalend. Ook zaken als deugdelijk onderhoud van de wegen, goed wegontwerp en sociale controle spelen een belangrijke rol.

Zoals hiervoor beschreven kan openbare verlichting een bijdrage leveren aan verkeersveiligheid, rijcomfort, sociale veiligheid, sfeer, herkenbaarheid en beleving. Het speelt een belangrijke rol in de openbare ruimte in de avond en nacht. Het laten branden van verlichting heeft echter ook nadelen: het verstoort fauna en flora, kan lichthinder veroorzaken, bedreigt de (oer)kwaliteit duisternis en kost energie, materialen, menskracht en geld.

De gemeente Het Hogeland maakt daarom bewuste keuzes als het gaat om openbare verlichting. Hierbij spelen, naast voorgenoemde aspecten, ook nog andere dilemma’s een rol. Bijvoorbeeld het belang van een goed te beheren areaal en standaardisatie enerzijds en het inspelen op de behoeften van inwoners en het bieden van maatwerk anderzijds. Het volgende hoofdstuk beschrijft de keuzes van Het Hogeland op hoofdlijnen en de speerpunten die daarbij richtinggevend zijn. Daarbij is veel aandacht voor de thema’s in de figuur hiernaast.

Figuur hierboven: thema’s die een rol spelen bij openbare verlichting

10

3. Speerpunten van Het Hogeland 3.1 Inleiding De vier voormalige gemeenten Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum hadden elk een beleidsplan openbare verlichting. De overeenkomsten tussen deze beleidsplannen was groot. De waardering voor de duisternis en het belang van doelmatigheid en duurzaamheid kwam overal terug.

3.2 Speerpunt Duister Het Hogeland is een prachtige, landelijke gemeente. De kwaliteiten stilte en duisternis – ofwel Fluuster en Duuster – zijn hier nog volop aanwezig. Dat is iets om trots en zuinig op te zijn. En dat zijn we ook!

Dit nieuwe beleidsplan bundelt de gezamenlijke uitgangspunten, zorgt waar nodig voor harmonisering en speelt in op actuele ontwikkelingen. Daarbij is er veel aandacht voor de doelmatigheid en beheerbaarheid.

Als gemeente maken we een bewuste afweging: waar geven we de duisternis de ruimte? Hoe kunnen we deze kwaliteit behouden en versterken? Waar is verlichting noodzakelijk? En hoe beperken we in dat geval mogelijke lichthinder en lichtvervuiling?

Tevens is aangesloten bij de Visie Ruimte! van Het Hogeland. Enkele kernpunten daaruit zijn:

Hieronder staan de belangrijkste uitgangspunten van de gemeente Het Hogeland wat betreft het speerpunt Duisternis. Alleen indien noodzakelijk  Openbare verlichting wordt alleen geplaatst waar dit echt noodzakelijk is. Het uitgangspunt is: ‘Niet verlichten, tenzij’.  De weggebruiker heeft zicht nodig, daar is niet altijd licht voor nodig. Daarom wordt er bij voorkeur gekozen voor alternatieven om veiligheid en geleiding in de openbare ruimte te realiseren, zoals verkeersmaatregelen, reflectiematerialen, actieve markering, enz.  In het buitengebied wordt in principe niet verlicht. Er wordt alleen verlichting geplaatst waar nodig voor de verkeersveiligheid (denk aan: veel verkeer, moeilijke rijtaak, menging van verkeerstromen) én waar infrastructurele en verkeerstechnische maatregelen niet voldoende zijn.  Het streven is: geen toename van het aantal lichtpunten in het buitengebied, waar mogelijk worden het er minder.

De drie speerpunten in de beleidsvisie openbare verlichting 2021 t/m 2025 van Het Hogeland zijn Duisternis, Doelmatig en Duurzaam. In de volgende paragrafen wordt dit toegelicht.

11

Versterken van de duisternis  In haar communicatie richting inwoners, bedrijven en andere belanghebbenden draagt de gemeente duisternis uit als belangrijke waarde en kernkwaliteit.  Speciale aandacht wordt gegeven aan alle lichtbronnen die uitstralen naar het kustgebied inclusief de Waddenzee. De gemeente Het Hogeland draagt onder andere actief bij aan het Interregproject-V naar een donkere Waddenzee, samen met aanliggende regio’s in Nederland, Duitsland en Denemarken.  De gemeente neemt duisternis op in haar omgevingsvisie als zijnde een belangrijke kwaliteit.  De ambitie van de gemeente Het Hogeland is om binnen 10 jaar een Dark Sky gemeente te worden. Voor het behoud van de donkere sterrenhemel en het beschermen van een groot deel van de diersoorten, past de gemeente warm wit licht toe bij vervanging in alle gebieden  In de openbare ruimte zijn ook andere lichtbronnen dan alleen openbare verlichting: sportvelden, bedrijven, open stallen, enz. (zie bijlage B). De gemeente wil deze lichtbroneigenaren motiveren en stimuleren om eveneens bewust om te gaan met verlichting en duisternis. Hierbij maakt zij onder andere gebruik van de Richtlijn Lichthinder van de NSVV.  De komende beleidsperiode onderzoekt de gemeente of en hoe zij: a) De openbare verlichting in het buitengebied kan verminderen. b) Overige lichtbroneigenaren kan stimuleren bewust te verlichten.

Links: in het buitengebied in principe niet verlichten (foto: Hiddema Fotografie) Rechts: binnen de bebouwde kom bewust verlichten (Ulrum)

Bewust verlichten  De armaturen sturen het licht gericht om het gewenste vlak te verlichten en laten de omgeving zo donker mogelijk. Er worden alleen armaturen toegepast waarvan het uittredende licht nauwelijks tot niet boven het denkbeeldige horizontale vlak uitkomt.  Waar mogelijk wordt de verlichting gedimd of uitgeschakeld in de late avond en de nachtelijke uren, wanneer er amper verkeer is.  In kernrandzones wordt landschapsvervuiling richting het donkere buitengebied voorkomen.  Ook wordt directe lichthinder naar woningen voorkomen.  Bij nieuwe verlichting kiest de gemeente voor maximaal 2700 Kelvin in alle gebieden. Dit is minder storend voor mensen en dieren, en sluit aan bij de voorwaarden vanuit de International Dark Sky Association. Waar veel vervoersbewegingen zijn kan voor witter licht worden gekozen.  Als verlichting noodzakelijk is nabij Natura 2000 gebieden en Natuur Netwerk Nederland wordt rekening gehouden met de aanwezige flora en fauna (lichtkleur, lichtpunthoogte, afscherming).  Bij het aanlichten van een gebouw dient lichtvervuiling te worden voorkomen. Dus: aanlichten van bovenaf, goed gericht, geen strooilicht.  Bij nieuwe infrastructurele projecten zetten we in op maatregelen die de openbare verlichting terugdringen (wegdekreflectie, markering).

12

3.3 Speerpunt Doelmatig De gemeente Het Hogeland streeft naar een goede kwaliteit van de openbare ruimte, overdag maar ook ‘s avonds en ‘s nachts. Veiligheid speelt daarbij een belangrijke rol, evenals de toegankelijkheid van de openbare ruimte voor mensen met een beperking.

  

Bij het maken van keuzes wordt gelet op de wensen van inwoners. Daarnaast zijn kostenefficiency en beheerbaarheid belangrijke randvoorwaarden. Hieronder staan de belangrijkste uitgangspunten van de gemeente Het Hogeland wat betreft het speerpunt Doelmatig

Ruimte). Dit draagt bij aan de uniforme uitstraling, maar ook aan de beheerbaarheid van het areaal. Besluitvorming over vervangingen vindt plaats op basis van onder andere leeftijd, technische staat, kosten en energieverbruik. De gemeente kiest niet voor eigen energienetten, tenzij dit strikt noodzakelijk is. De gemeente kiest voor innovatieve oplossingen als die voldoende bewezen zijn en een bijdrage kunnen leveren aan de uitgangspunten van haar beleid. ‘Zo innovatief mogelijk’ is geen doel op zich.

Communicatie met de inwoners  De behoeften van de samenleving en de inwoners fungeren als leidraad (Visie Ruimte!). Daarom worden deze – als keuzes direct raken aan de kwaliteit van hun leefomgeving – geïnformeerd en waar mogelijk betrokken bij de besluitvorming (zie hoofdstuk 8 van dit beleidsdocument).  Storingen kunnen via een eenvoudige en toegankelijke manier worden gemeld en worden snel afgehandeld.

Effectief verlichten  Verlichting wordt alleen geplaatst waar en wanneer dat noodzakelijk is, gelet op verkeersveiligheid, sociale veiligheid en leefbaarheid/ sfeer/identiteit.  Sterkte, kleur en richting van het licht worden aangepast op het gebied, op de gewenste sfeer, de functie van de weg, de gebruikers en de omliggende situatie zoals de reflectiewaarden van weg en gevels.  In het kader van het integraal werken wordt in een vroeg stadium afgestemd met andere beleidsvelden die van belang zijn bij het inrichten van de openbare ruimte, zoals wegen en groen.  Het toepassen van openbare verlichting voor sociale veiligheid heeft alleen zin indien sociale controle aanwezig is, anders ontstaat er schijnveiligheid. Beheerbaarheid en kostenefficiëntie  Er is een zekere uniformiteit gewenst voor herkenbaarheid, identiteit van een gebied en het beperken van kosten voor beheer en onderhoud. Conform het ‘Ambitiedocument verkeer, vervoer en mobiliteit’ kiest de gemeente daarom voor een eenduidige lijn in de inrichting.  Om die reden wordt bij vervanging en nieuwe aanleg gekozen voor een beperkt aantal typen armaturen en masten (zie Handboek Openbare

13

3.4 Speerpunt Duurzaam



Er zijn wereldwijd grote zorgen over de klimaatveranderingen en het milieu. Nationaal en internationaal worden akkoorden gesloten en ambities gesteld om te waarborgen dat onze wereld ook voor toekomstige generaties leefbaar is.

 

Ook voor de gemeente Het Hogeland is duurzaamheid een belangrijk thema. Zij wil hieraan een actieve bijdrage leveren, ook als het gaat om de openbare verlichting.

Zij doet dit door in te zetten op recycling van gebruikte materialen, door de levensduur van producten waar dit verantwoord is te verlengen en nieuwe producten circulair in te kopen. Het uitgangspunt daarbij is: circulair waar dit technisch en financieel mogelijk is. Deze beleidsperiode wordt nader onderzocht hoe Het Hogeland optimaal invulling kan geven aan circulariteit op het gebied van openbare verlichting.

Hieronder staan de belangrijkste uitgangspunten van de gemeente Het Hogeland wat betreft het speerpunt Duurzaam. Energie  De gemeente levert haar bijdrage aan de landelijke doelstelling in het Klimaatakkoord (49% CO2 reductie in 2030). Het Hogeland streeft voor het eigen gemeentelijke energiegebruik naar 100% energieneutraal in 2030.  De gemeente wil dit onder andere realiseren door de inkoop van duurzame, groene energie.  Daarnaast wil zij energie besparen door ‘niet verlichten tenzij’ en door efficiënt verlichten met energiezuinige armaturen en de inzet van nieuwe beproefde technieken, zoals led en dimmen.  De gemeente kiest niet voor lichtmasten met een eigen zonnecel of windmolentje. Het is effectiever en betrouwbaarder om gebruik te maken van het elektriciteitsnet en op andere locaties (veel meer) energie op te wekken. Alleen als het gaat om de plaatsing van een enkele lichtmast op een plek waar geen elektriciteitsnetwerk ligt, is dit eventueel een optie.

Links energiezuinige ledverlichting, rechts recycling van lichtmasten

Sociale duurzaamheid en inclusie  De gemeente streeft tevens naar sociale duurzaamheid. Dit betekent onder andere: - kansen bieden aan mensen met afstand tot de arbeidsmarkt - het toegankelijk maken van de openbare ruimte voor mensen met een beperking - producten inkopen volgens internationale sociale voorwaarden (zoals waarborgen dat er geen sprake is van kinderarbeid)

Materialen en circulariteit  Doelstelling van de rijksoverheid is 100% circulariteit in 2050. Tussendoel is 50% minder primaire grondstoffen in 2030 en 100% circulair inkopen in 2023. De gemeente Het Hogeland zet zich, ook als het gaat om openbare verlichting, maximaal in om deze doelstellingen te bereiken.

14

4. Huidig areaal

4.2 Armaturen in het jaar 2020

4.1 Inleiding

Aantal armaturen: 11.580 Op dit moment zijn er circa 11.580 armaturen openbare verlichting in Het Hogeland. Het is een dynamisch areaal: regelmatig worden er armaturen vervangen of komen er bij. Soms worden er armaturen verwijderd.

Wat staat er op dit moment aan verlichting in Het Hogeland en wat is de kwaliteit daarvan? Om een weloverwogen besluit te kunnen nemen voor de komende beleidsperiode, is het nodig hier zicht op te hebben. In dit hoofdstuk staat daarom het huidige areaal centraal.

Leeftijdsopbouw In het algemeen houdt men een levensduur van 20 tot 25 jaar aan bij armaturen. Dat wil niet zeggen dat een armatuur dat ouder is niet meer werkt. Of vervanging vereist is, hangt af van de gebruikte materialen en de staat van het armatuur. Ook het energieverbruik speelt een rol: in het kader van de duurzaamheid is het verstandig om armaturen die veel energie verbruiken te vervangen door nieuwe, energiezuinige ledverlichting.

Een lantaarnpaal bestaat uit twee hoofdelementen:  armatuur = draagconstructie voor één of meerdere lichtbronnen  lichtmast = de paal waar het armatuur aan vast is gemaakt

In Het Hogeland is 12% ouder dan 20 jaar. Een groot deel van het areaal, namelijk 36%, is jonger dan 10 jaar.

De volgende paragrafen gaan over de armaturen en masten in Het Hogeland anno 2020. In de paragrafen daarna worden enkele belangrijke technieken en begrippen inzake openbare verlichting kort uitgelegd.

15

4.3 Led en dimmen in het jaar 2020 Ledverlichting: 37% ‘Led’ staat voor light-emitting diode. Deze techniek ontwikkelde zich snel de afgelopen decennia en heeft meerdere voordelen:  energiezuinig  langere levensduur dus minder onderhoud  goed te dimmen en richten Bij het plaatsen of vervangen van verlichting kiest men in Nederland nu vrijwel altijd voor led. Het streven is om op termijn overal led te laten branden. In Het Hogeland bestaat 37% van het huidige areaal uit led. Het plaatsen van led past bij de speerpunten van Het Hogeland. Omdat het licht goed te richten is, ontstaat er minder lichtvervuiling. Ledverlichting is efficiënt en energiezuinig. Op dit moment kost de openbare verlichting in Het Hogeland 1.520.232 kWh per jaar. Met het verwijderen van licht is beperkt winst te behalen: er staat niet veel overbodige openbare verlichting in onze gemeente. De meeste winst is te behalen door het gebruik van energiezuinige ledarmaturen. Led kan verblinding veroorzaken, doordat het licht fel en wit kan zijn. Dit is te voorkomen door goed te richten, afscherming en een ‘warmere’ lichtkleur te kiezen. De foto’s hiernaast laten het verschil zien. De bovenste toont de traditionele verlichting, de onderste foto is enkele jaren later gemaakt.

Defensie heeft, na gesprekken met de voormalige gemeente De Marne en Staatsbosbeheer, op haar kazerneterrein energiezuinige ledverlichting geplaatst in het kader van Dark Sky Park Lauwersmeer. Het delen van ideeën werkt!

Kazerne Lauwersoog: boven oude verlichting, onder met nieuwe ledverlichting

16

Dimmen: 24% Als er bijna geen verkeer is, is er minder licht nodig. Door te dimmen kun je de hoeveelheid licht afstemmen op de hoeveelheid verkeer, terwijl de weg gelijkmatig verlicht blijft. Andere voordelen zijn:  minder energieverbruik  minder lichthinder en lichtvervuiling  langere levensduur van de lampen  lagere onderhoudskosten Het dimbaar maken van bestaande verlichting is nu nog niet altijd rendabel. Per situatie moet bekeken worden of dit zinvol is. Bij vervanging/aanschaf van nieuwe verlichting is het altijd rendabel om te kiezen voor dimbaar. In Het Hogeland wordt 24% van de verlichting in de late avond en nacht gedimd. Er zijn op dit moment meer dan 15 verschillende dimregimes. De gemeente Het Hogeland kiest als standaard dimregime: na 22 uur 70%, na middernacht 50%, na 5 uur 70%, na 6 uur 100% (‘dimregime 3A’). Dimmen past bij de speerpunten duister, doelmatig en duurzaam. Uit onderzoek blijkt dat inwoners en weggebruikers er geen bezwaar tegen hebben. Men merkt het meestal niet eens. Op de foto’s hiernaast is een weg te zien waar de verlichting 100% brandt (bovenste foto) en waar de verlichting 70% brandt. Het verschil is nauwelijks zichtbaar. In beide gevallen is de weg goed verlicht.

Boven verlichting op 100%, onder verlichting op 70% dus 30% gedimd (foto van andere gemeente, beschikbaar gesteld door Philips/Indal)

17

Hoofdtypen: rondstraler en kofferarmatuur Er zijn erg veel verschillende soorten armaturen. Het aanbod en de diversiteit is groot. Daarbij zijn er twee hoofdtypen te onderscheiden: rondstralers en kofferarmaturen.

4.4 Lichtmasten in het jaar 2020 Aantal lichtmasten: 11.565 Het Hogeland heeft op dit moment circa 11.565 lichtmasten. Hiervan zijn er 9493 gemaakt van staal, 1623 van aluminium en 159 van gietijzer.

Rondstralers geven vaak meer sfeer omdat ze ook de omgeving aanstralen zoals de gevels. Er ontstaan weinig donkere hoeken op straat. Nadeel is dat deze armaturen lichthinder kunnen geven. En dat ze van grotere afstand zichtbaar zijn, zeker als ze aan de rand van het open landschap staan. Rondstralers hebben vaak een mast van 4 meter.

Wat betreft de hoogte bestaat het areaal uit  6029 masten van 4 meter hoog  3718 masten van 6 meter hoog  1818 masten van een andere hoogte (variërend van 1 tot 18 meter) Leeftijdsopbouw Een lichtmast gaat minimaal 40 jaar mee. Zeker stalen masten hebben vaak een langere levensduur. Door visuele inspectie en trekproeven is dit te monitoren. Het veilig en verantwoord langer in gebruik houden van lichtmasten past bij de speerpunten doelmatig en duurzaam. Ook komt dit terug in het gekozen scenario (zie hoofdstuk 9).

Kofferarmaturen worden soms minder sfeervol gevonden omdat vooral de rijbaan wordt verlicht. Voordeel is dat er minder lichtvervuiling en lichthinder optreedt. Er wordt immers geen ruimte verlicht waar dit niet puur functioneel is. Kofferarmaturen hebben vaak een mast van 6 meter of langer.

In de grafiek hieronder kunt u zien dat in Het Hogeland 9% van de lichtmasten ouder is dan 40 jaar. 61% is jonger dan 20 jaar.

Links een rondstraler, rechts een kofferarmatuur (foto’s Beatrijs Oerlemans)

Het Hogeland telt circa 150 verschillende soorten armaturen. Dit maakt het beheer en onderhoud extra intensief en dus kostbaar. In het kader van de doelmatigheid streeft de gemeente naar meer uniformiteit en minder soorten armaturen.

18

Lichtkleur De kleur van licht – ofwel lichttemperatuur – wordt aangegeven met de eenheid Kelvin (K). Hoe lager de Kelvinwaarde is, hoe warmer het licht oogt. Ledverlichting van 2700 Kelvin, en in minder mate 3000 Kelvin, ervaren we als warm wit. Op bedrijventerreinen wordt vaak koeler, blauwwit licht gekozen bijvoorbeeld 4000 Kelvin. Als je ledverlichting dimt, dan blijft de lichtkleur gelijk. Alleen de verlichtingssterkte neemt af.

4.5 Gebruikte technieken De technieken led en dimmen zijn in paragraaf 5.2 uitgebreid aan de orde gekomen. In deze paragraaf leggen we enkele andere technische begrippen uit. Deze zijn noodzakelijk voor een goed begrip van het werkveld openbare verlichting. Markering en reflectie Markeringstechnieken en reflectiematerialen kunnen de verkeersveiligheid vergroten. Ze maken het verloop van de weg zichtbaar en attenderen weggebruikers op een scherpe bocht, een kruising of een oversteekplaats. In het buitengebied is markering en reflectie vaak een goed alternatief voor openbare verlichting. Ook binnen de bebouwde kom dragen ze bij aan veiliger en comfortabeler weggebruik. Ook maken ze het mogelijk om een lagere verlichtingssterkte te kiezen.

Gemeente Het Hogeland heeft een voorkeur voor warm wit licht. Bij nieuwe verlichting wordt gekozen voor maximaal 2700 Kelvin in alle gebieden. Een warmere lichtkleur past bij de donkere omgeving, is minder storend voor veel diersoorten en sluit aan bij de Dark Sky vereisten. Dit komt omdat er in 2700 Kelvin minder blauw zit. Juist de component blauw dringt door tot de donkere hemel.

Door technische innovaties wordt de reflectie steeds beter en zijn er meer varianten mogelijk. Reflectorpaaltjes en schrikhekken zijn nu beter zichtbaar dan vroeger. Ook is er wegenverf met toegevoegde glasparels voor een verhoogde reflectie van de witte lijnen of pijlen op het wegdek. Men kan ook kiezen voor een lichter of reflecterend wegdek. Daardoor is met de koplamp van voertuigen meer van de omgeving te zien.

Overigens is het mogelijk om met led ook andere kleuren licht te maken, bijvoorbeeld groen of amberkleurig licht. Sommige dierensoorten zijn hierbij gebaat omdat een bepaalde kleur hen minder verstoort. Het vergt specialistische kennis, van zowel fauna als van verlichting, om hierin een goede keuze te maken. Zo is groen licht alleen gunstig voor vogels boven zee en langs de kust die lange afstanden vliegen. Voor andere diersoorten kan groen licht juist verstorend werken.

Links reflectie en markering buiten de bebouwde kom Rechts extra licht wegdek om reflectie te vergroten (fietspad Leens)

19

Verlichtingssterkte In de verlichtingswereld betekent verlichtingssterkte: de hoeveelheid licht die op een bepaald oppervlak schijnt. Verlichtingssterkte wordt gemeten en weergegeven in de eenheid lux.

Gelijkmatigheid Bij openbare verlichting betekent gelijkmatigheid: een goede spreiding van het licht over het wegdek. Er zijn dan geen donkere vlekken tussen de lichtmasten in. Dit verhoogt het gevoel van veiligheid en sfeer in centrum en woonwijken. Op doorgaande wegen draagt het bij aan verkeersveiligheid en rijcomfort.

De Nederlandse Praktijkrichtlijn (NPR) 13201-2017 wordt landelijk veel gebruikt bij het maken van verlichtingsplannen. Hierin onderscheidt men horizontale verlichtingssterkte (=hoeveelheid licht op de weg) en verticale verlichtingssterkte (=hoeveelheid licht op je gezicht).

In het buitengebied verlicht Het Hogeland in principe niet. Als hier toch licht geplaats wordt, heeft dit vaak de functie van oriëntatieverlichting. Daarbij staan de masten verder uit elkaar en wordt niet gestreefd naar gelijkmatigheid. Alleen op gevaarlijke kruisingen en oversteken worden soms enkele lichtpunten dicht bij elkaar geplaatst.

De NPR is een landelijke richtlijn. In een gemiddelde gemeente is er buiten veel licht door allerlei verschillende lichtbronnen. Er is daardoor een hogere verlichtingssterkte nodig bij de openbare verlichting om goed op te vallen. In Het Hogeland brandt weinig andere licht: er is een zeer lage omgevingsluminantie. Daardoor kan het lichtniveau lager zijn. Het Hogeland kiest daarom voor 70% van de verlichtingssterkte zoals gesteld in de NPR

Binnen de bebouwde kom streeft Het Hogeland naar gelijkmatigheid conform de Nederlandse Praktijkrichtlijn (NPR) 13201 indien de bestaande mastafstand dit mogelijk maakt en bij nieuwe aanleg. Gebieden met avond-nacht schakeling zijn hiervan uitgezonderd.

Verlichting buiten de bebouwde kom voor zicht op een gevaarlijke situatie (in dit geval een kruispunt op de provinciale weg N361)

Gelijkmatigheid binnen de bebouwde kom: er is een goede spreiding van het licht over het wegdek (Warfhuizen)

20

5. Actuele ontwikkelingen Actuele ontwikkelingen bepalen mede de mogelijkheden en de keuzes als het gaat om openbare verlichting. In dit hoofdstuk komen enkele belangrijke maatschappelijke, juridische en technische ontwikkelingen aan bod.

5.1 Duurzaamheid en klimaat Energieverbruik Het thema klimaatverandering staat de laatste jaren hoog op de agenda, nationaal en internationaal. Er zijn ingrijpende maatregelen nodig. Het gaat daarbij om mitigatie (=het voorkomen van klimaatveranderingen) en om adaptatie (=het aanpassen aan klimaatveranderingen). Adaptatie speelt een grote rol bij riolering en waterwegen: hoe kunnen we inspelen op hevige regenval en extreme droogte? Bij openbare verlichting gaat het vooral om mitigatie.

Ook bij openbare verlichting is circulariteit een belangrijke ontwikkeling. Er zijn veel manieren om dit vorm en inhoud te geven. De zogenaamde R-lijst biedt daarbij houvast. R1 draagt het meest bij aan circulariteit, R6 het minst.

In hoofdstuk 4, bij het speerpunt Duurzaam, zijn we hier al op ingegaan. Door alleen te verlichten waar en wanneer dat nodig is en te kiezen voor energiezuinige technieken (led, dimmen) beperken we energieverbruik en CO2uitstoot. Tevens streven we naar energieneutraliteit.

R1

Circulariteit Daarnaast gaan we steeds bewuster om met materialen. Het gebruik van grondstoffen is in vijftig jaar explosief gestegen. Door de groeiende welvaart en het ontstaan van een ‘wegwerpeconomie’, maar ook door de snelle toename van de wereldbevolking en de langere levensverwachting. Natuurlijke bronnen raken hierdoor uitgeput.

R2 R3 R4 R5

Dit maakt het noodzakelijk om over te schakelen naar een circulaire economie. Dit is een economie zonder afval. Het gebruik van grondstoffen wordt beperkt, producten blijven zo lang als mogelijk in gebruik en materialen worden steeds opnieuw gebruikt als grondstof.

R6

21

R-STRATEGIE

BESCHRIJVING / VOORBEELD

Refuse en rethink = weigeren, anders denken Reduce = verminderen, reduceren Re use = hergebruiken Repair, refurbish = repareren, opknappen Recycling = recyclen Recover = verbranden voor energie

Geen verlichting plaatsen, kiezen voor milieuvriendelijke alternatieven Minder verlichting plaatsen of producten met minder materiaalgebruik Masten en armaturen hergebruiken als ze nog goed zijn i.p.v. weggooien Masten en armaturen repareren en opknappen i.p.v. weggooien Afgedankte producten recyclen zodat grondstoffen in de keten blijven Afgedankte producten of materialen verbranden voor energiewinning

Richtlijn Lichthinder 2020 In 2020 is de nieuwe Richtlijn Lichthinder van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) uitgekomen. Dit is hét landelijke standaardwerk als het gaat om het voorkomen van lichthinder. Het gaat niet alleen over openbare verlichting, maar ook over allerlei andere lichtbronnen, zoals sportverlichting, terreinverlichting, reclameverlichting en aanstraling van gebouwen.

De foto’s hierboven tonen een voorbeeld van ‘repair en refurbish’. Afgedankte lichtmasten worden opgeknapt en opnieuw gebruikt. Dit is een project van gemeente Assen, Montad en Nedal. (Foto’s van Montad, huidige contractbeheerder OVL)

5.2 Richtlijnen en verdragen De afgelopen vijf jaar zijn er enkele richtlijnen en wetten veranderd, die van belang zijn voor de openbare verlichting. Nederlandse Praktijkrichtlijn 2017 De Richtlijn Openbare Verlichting uit 2011 (ROVL2011), die in heel Nederland gebruikt werd voor het maken van lichtplannen openbare verlichting, is in 2017 vervangen door de Nederlandse Praktijk-richtlijn (NPR13201-2017). Een belangrijke wijziging is dat in de NPR13201-2017 uitgebreid de mogelijkheid van dimmen is uitgewerkt. In maart 2018 zijn er enkele wijzigingen doorgevoerd (NPR13201+A1).

VN Verdrag over Toegankelijkheid 2016 en inclusie In 2006 is het VN-verdrag inzake rechten van personen met een handicap aangenomen, in 2008 trad het in werking. Nederland ratificeerde het verdrag in 2016, als een van de laatste Europese landen.

22

Doel van het verdrag is om de positie van mensen met een beperking te verbeteren. Ook zij hebben het recht om volwaardig deel te nemen aan onze samenleving. Dit kan alleen als diensten en goederen ook toegankelijk zijn voor mensen met een fysieke, psychische, intellectuele of zintuiglijke beperking. Voor openbare verlichting betekent dit onder andere dat het, met het oog op mensen met een visuele beperking, nog belangrijker is om te letten op:  goede markering  voldoende contrastwerking  het naar beneden richten van verlichting  gelijkmatigheid  de keuze voor warm wit licht Figuur hierboven: de nieuwe manier van werken onder de Omgevingswet

5.3 De Omgevingswet In de Omgevingswet worden tientallen wetten en honderden regels die te maken hebben met ruimtelijke ontwikkeling en de leefomgeving samengevoegd en vereenvoudigd. Doel is om het makkelijker te maken initiatieven te starten en beoordelen. De Invoeringswet Omgevingswet is aangenomen, maar de inwerkingtreding is al enkele keren uitgesteld. De verwachting is dat de wet op 1 januari 2022 in werking treedt.

5.4 Bijdragen aan arbeidsparticipatie (SROI) SROI staat voor Social Return On Investment. Dit begrip omvat diverse afspraken over de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. SROI is ondertussen een ingeburgerd begrip. In 2015 is hier ondersteunende wetgeving aan toegevoegd: de Participatiewet. Men kan als gemeente invulling geven aan SROI bij het inkopen van producten en/of diensten. Bijvoorbeeld door bij aanbestedingen boven € 250.000 voor te schrijven dat 5% van de aanneemsom ingezet moet worden voor Social Return. Doel is om werkplaatsen en leerplekken te creëren en op die manier mensen te helpen, die zonder ondersteuning niet aan het werk komen.

De invoering van de wet is een omvangrijke operatie. Voor de wetgever, maar ook voor de gemeente. Zij dient onder andere een Omgevingsvisie, Omgevingsplan en Omgevingsprogramma te maken. Het Hogeland is hier al volop mee bezig. Het is belangrijk om de waarde van duisternis te benoemen in de omgevingsvisie. In bijlage D van dit beleidsplan staat hiervoor een suggestie. Een van de pijlers van de Omgevingswet is participatie. Het is belangrijk om inwoners te betrekken bij de totstandkoming van de omgevingsvisie en om een open houding te hebben richting initiatieven vanuit burgers en bedrijven.

Voor ondernemers is het een manier om inhoud te geven aan Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO). Voor overheden is SROI onderdeel van Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI). In het Inkoop- en Aanbestedingsbeleid van Het Hogeland is SROI verder uitgewerkt en zijn ook Uitvoeringsvoorwaarden opgenomen.

23

Smart City omvat meer dan alleen verlichting. Denk hierbij aan:  signaleren of een parkeerruimte of vuilnisbak vol is  signaleren of er een omleiding nodig is om file te voorkomen  milieumetingen, zoals luchtkwaliteit en geluid

5.5 Innovatieve technieken De techniek ontwikkelt zich steeds sneller. Het Hogeland heeft daarbij niet de ambitie om koploper te zijn. Pas als een techniek is doorontwikkeld, passend is bij onze gemeente en echt toegevoegde waarde heeft, dan wordt deze toegepast. Voorbeelden van zo’n technieken zijn led en dimmen.

De sensoren die hiervoor nodig zijn, kunnen gekoppeld worden aan de lichtmast. Al deze technieken zijn nog volop in ontwikkeling. Op dit moment vindt de gemeente Het Hogeland de extra kosten en beheeropgave niet opwegen tegen de voordelen.

In deze paragraaf beschrijven we twee technische ontwikkelingen die regelmatig in het nieuws komen, waar we op dit moment nog niet voor kiezen, maar die we wel op de voet volgen.

Solar lighting Er zijn lantaarnpalen met lampen die op zonne-energie werken, soms in combinatie met windenergie. De ‘aaibaarheidsfactor’ van deze lichtmasten is hoog. Toch is het niet duurzaam om gewone verlichting te vervangen door dit type. Het is kostbaar, vraagt om extra beheer en is door de extra materialen niet duurzamer.

Smart Lighting en Smart City De laatste jaren is er veel aandacht voor Smart Lighting en Smart City. Door internet ligt er een nieuwe wereld aan mogelijkheden open. Door slimme technieken aan lichtmast en/of armatuur kunnen we allerlei informatie te verzamelen. En kan men vanaf een afstand de openbare verlichting aansturen en monitoren. Bijvoorbeeld:  het armatuur is kapot → de onderhoudsmonteur krijgt een appje  het elektriciteitsnetwerk heeft een storing → automatische melding  er komt een weggebruiker aan → het licht gaat (sterker) branden

Het plaatsen van dergelijke masten is wel een oplossing voor plaatsen waar geen elektriciteit is. Denk bijvoorbeeld aan afgelegen plekken in het buitengebied. Het is dan niet nodig om voor één of enkele lichtmasten een nieuwe elektriciteitskabel aan te leggen. Op deze manier brandt het licht op eigen groene stroom.

Lichtmasten in een andere gemeente (foto Beatrijs Oerlemans)

Smart lighting, smart city en parkeersensoren (lebelium.com)

24

Gericht licht  De armaturen richten het licht met als doel het gewenste vlak te verlichten en laten de omgeving zo donker mogelijk.  Bij nieuwe verlichtingsontwerpen worden alleen armaturen toegepast waarvan het uittredende licht nauwelijks tot niet boven het denkbeeldige horizontale vlak uitkomt.  Bij nieuwe verlichting wordt warm wit licht toegepast van maximaal 2700 Kelvin in alle gebieden (zie paragraaf 4.4). Waar veel vervoersbewegingen zijn kan voor witter licht worden gekozen.  Kruisingen, oversteekplaatsen en schoolzones worden herkenbaar ingericht en kunnen een hogere verlichtingssterkte vereisen.  Komgrenzen worden bij reconstructie uniform aangelegd (extra reflectie met waar nodig een wegversmalling, geen extra verlichting boven het bebouwde kom bord).  Licht uit armaturen in kernrandzones (zone E3 Richtlijn Lichthinder) is zo min mogelijk zichtbaar vanuit het buitengebied (E2) en is afgeschermd naar natuurgebieden (E1).

6. Keuzes algemeen en per gebied In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk staan de algemene, technische keuzes van Het Hogeland centraal. In paragraaf 6.2 gaan we in op de verschillende gebiedstypen en de verlichting die daarbij past.

6.1 Algemene keuzes Duister, Doelmatig en Duurzaam spelen altijd een rol. Dit komt terug in de onderstaande algemene technische uitgangspunten voor de verlichting. Dimmen en led  Omdat er in de late avond en nacht minder verkeersbewegingen zijn, dimt de gemeente Het Hogeland het verlichtingsniveau terug.  Het dimregime is standaard: na 22 uur 70%, na middernacht 50%, na 5 uur 70%, na 6 uur 100% (zogenoemd ‘dimregime 3A’).  Bij vervangingen wordt in principe gekozen voor dimbare ledverlichting.  Bij vervanging van verlichting kan worden overwogen om de verlichting in de nacht geheel of gedeeltelijk uit te schakelen in gebieden waar het zeer rustig is op straat. Hierover wordt overlegd met betreffende inwoners. Richtlijnen  Het horizontale verlichtingsniveau bij nieuwe verlichting wordt aangelegd op 70% van de landelijke adviesrichtlijn Nederlandse Praktijkrichtlijn (NPR 13201+A1). Dit geldt overal behalve in het buitengebied.  De gelijkmatigheid binnen de bebouwde kom is gelijk aan NPR 13201+A1 indien de bestaande mastafstand dit mogelijk maakt en bij nieuwe aanleg. Gebieden met avond-nacht schakeling zijn hiervan uitgezonderd. Bij vervanging van masten wordt voor uniformiteit de nieuwe verlichting zoveel mogelijk op standaard lichtpunthoogten geplaatst van 4, 6 en 8 meter. Maatwerk kan nodig zijn in gevallen waar lichthinder optreedt.

 De Richtlijn Lichthinder van de NSVV is van toepassing op alle gebieden.

25

6.2 Keuzes per gebiedstype Openbare verlichting verschilt per gebiedstype: in een dorpskern past andere verlichting dan op een hoofdweg. Het streefbeeld per gebied vindt u in deze paragraaf beschreven. De technische keuzes per gebied staan in bijlage B. Centrumgebieden De kernen in onze gemeente zijn prettig, comfortabel en veilig. Ook als het donker is. De verlichting versterkt de identiteit van de kern. Daarom wordt hier vaker gekozen voor het armatuurtype ‘rondstralers’. Die zien er overdag mooi uit en verlichten ’s avonds ook de omgeving en gebouwen deels mee. We kiezen ervoor om in principe geen extra zaken (feestverlichting, reclame) aan masten te hangen. Dit vanwege de stabiliteit van de masten.

Voorbeeld van woonwijk met licht wegdek en kofferarmaturen (Eenrum)

Hoofdwegen binnen de bebouwde kom De hoofdwegen hebben een duidelijke weginrichting, waarbij goede materiaal- en kleurkeuze bijdraagt aan verkeersveiligheid. De wegen en aanliggende fietspaden worden bescheiden verlicht. Waar de rijtaak ingewikkelder is en meer verkeersstromen samenkomen, is meer verlichting nodig. Voorbeelden zijn (fiets)oversteekplaatsen en rotondes.

Voorbeeld van sfeervolle rondstralers in centrumgebied (Roodeschool)

Woonwijken De straatverlichting is bescheiden en draagt bij aan een prettige leefomgeving. Gevels en voortuinen worden in principe niet meeverlicht. De uitstraling naar de donkere sterrenhemel en het open landschap is minimaal. Daarom wordt in deze gebieden vaker gekozen voor een kofferarmatuur, zeker als de woonwijk grenst aan het buitengebied.

Voorbeeld doorgaande weg binnen de bebouwde kom (Roodeschool)

26

Parkeerterreinen binnen de bebouwde kom Parkeerterreinen zijn comfortabel en zo veilig mogelijk in de uren dat zij in gebruik zijn. Als zij ’s avonds (vrijwel) niet gebruikt worden, worden zij bij voorkeur niet verlicht. Dit om schijnveiligheid te voorkomen en duisternis te beschermen. Parkeerterreinen die ’s avonds wel in gebruik zijn, worden net zo verlicht als straten, met een passend dimregime.

Bedrijventerreinen De verlichting op bedrijventerreinen is afgestemd op de mate van bedrijvigheid in de avond en nacht. De verlichting schijnt met name het wegdek aan met een goede gelijkmatigheid. In de nacht wordt er op veel terreinen gedimd. Bedrijven zorgen voor hun eigen terreinverlichting. Deze is bij voorkeur goed naar beneden gericht en wordt uitgeschakeld of gedimd zodra dit kan. Voor beveiliging is een camera en verlichting op aanwezigheidsdetectie vaak een goed alternatief.

Het is belangrijk om de verlichting af te stemmen op het gebruik en de omgeving van het parkeerterrein (Uithuizen). Naar beneden gerichte en gedimde verlichting op bedrijventerrein (Bedum)

Fietspaden binnen de bebouwde kom Fietsstroken en fietspaden worden zoveel mogelijk mee-verlicht met de hoofdrijbaan. Vrij liggende fietspaden en voetpaden worden alleen verlicht als zij een doorgaande functie hebben en veel gebruikt worden. Dit om schijnveiligheid te voorkomen.

Overig binnen de bebouwde kom Speeltuinen, parken en andere groengebieden worden niet verlicht, om schijnveiligheid te voorkomen. Aanlichting van gemeentelijke gebouwen en kunstwerken wordt om bij voorkeur om 22.00 uur en uiterlijk om 23.00 uur uitgeschakeld.

27

Fietspaden buiten de bebouwde kom

Wegen buiten de bebouwde kom Buiten de bebouwde kom worden de wegen in principe niet verlicht. We passen goed wegontwerp, markering en geleiding toe om de verkeersveiligheid en rijcomfort te ondersteunen. Kleurcontrasten en reflecterende materialen maken hier onderdeel van uit. Alleen waar dat echt noodzakelijk is in het kader van de verkeersveiligheid, plaatsen we (beperkt) verlichting.

Buiten de bebouwde kom worden fietspaden in principe niet verlicht om schijnveiligheid en ook lichtvervuiling te voorkomen. Voor verkeersveiligheid van de fietser is vooral het onderhoud van fietspaden en zichtbaarheid bij oversteekplaatsen van belang (markering, lichte bovenlaag). Het verlichten van fietspaden kan overwogen worden bij veelgebruikte routes in de avond. Bijvoorbeeld tussen sociaal verbonden dorpskernen en tussen dorp en sportveld. Bij voorkeur wordt deze verlichting uitgeschakeld in de nacht.

Fietspaden buiten de bebouwde kom worden in principe niet verlicht (Ulrum)

Markering, geleiding en zeer beperkt verlichting in het buitengebied Foto boven: Hiddema Fotografie

28

Beleid Over dit beleidsplan, en de speerpunten duisternis, doelmatig en duurzaam, wordt open gecommuniceerd met de inwoners. Dit beleidsplan is digitaal beschikbaar. Het is mogelijk om online constructieve feedback te geven. Deze wordt gebruikt om te leren en het beleid bij te stellen waar nodig.

7. Communicatie & participatie Techniek speelt bij openbare verlichting een grote rol. Maar uiteindelijk draait alles om de gebruikers van de openbare ruimte, om de mensen. Zij staan centraal. Het is essentieel om hen te betrekken. Bij licht én bij duisternis.

Uitvoering Bij grootschalige vervanging waarbij het lichtbeeld zichtbaar gaat veranderen, inventariseert de gemeente vóóraf de wensen van de inwoners voor nieuwe verlichting. Zij stemt haar plannen daar zoveel mogelijk op af. In bepaalde gevallen is een armatuurkeuze door de inwoners mogelijk. Men kan daarbij kiezen uit een beperkt aantal armaturen. Zo blijft het areaal herkenbaar en beheerbaar. Deze voorselectie van armaturen is opgenomen in het Handboek Openbare Ruimte. In uitzonderlijke gevallen is een ander armatuur bespreekbaar mits de inwoners zelf de meerkosten financieren.

7.1 Inwoners en openbare verlichting Visie Ruimte! en Visie Inwonerskracht Belangrijke pijler in de ‘Visie Ruimte!’ is dat de behoeften van samenleving en inwoners dienen als leidraad. In de ‘Visie Inwonerskracht, Inwoners voorop in Het Hogeland’ is dit verder uitgewerkt. Op welke wijze inwoners betrokken zijn – en of het initiatief bij hen ligt of bij de gemeente Het Hogeland – verschilt per onderwerp. Bij aanleg en onderhoud van groen in de wijk liggen er volop kansen voor inwoners. Dit geldt ook voor sociale, maatschappelijke projecten. Bij de openbare verlichting zal het initiatief in eerste instantie bij de gemeente liggen. Dit neemt niet weg dat inwoners ook hier op allerlei manieren betrokken zijn.

Gebruiksfase De gemeente zorgt voor goede communicatie omtrent klachten en storingen. De huidige laagdrempelige manier van melden van storingen door bewoners blijft daarbij gehandhaafd. Degene die een storing gemeld heeft, krijgt een terugkoppeling van de reparatie(planning). Storingen in het netwerk zijn ingewikkelder en duren vaak langer dan een individuele lamp die niet brandt. Communicatie algemeen Ingrijpende werkzaamheden en wijzigingen aan de openbare verlichting worden tijdig gemeld aan de betrokken inwoners. De communicatie hierover is duidelijk en transparant. Er worden altijd contactgegevens vermeld. Zo kan een inwoner rechtstreeks contact opnemen voor eventuele vragen of bij overlast. Maatwerk Het beleidsplan, beheerplan en Handboek Openbare Ruimte vormen het uitgangspunt. Maatwerk blijft echter mogelijk. Zo kan er invulling gegeven worden aan zwaarwegende wensen vanuit de samenleving en de inwoners.

29

7.2 Inwoners en duisternis

Er is echter veel winst te behalen door doelmatig en bewust te verlichten. Dit komt duisternis en duurzaamheid ten goede.

Duisternis maakt, net als stilte, deel uit van de identiteit van Het Hogeland. Veel inwoners voelen zich ermee verbonden. Het belangrijk om hierover in gesprek te blijven. En uit te leggen wat dit betekent voor de openbare verlichting. Andere lichtbronnen Bij duisternis gaat het echter niet alleen op openbare verlichting. Ook andere lichtbronnen bepalen het landschap en de openbare ruimte. En kunnen lichthinder of lichtvervuiling veroorzaken. Denk hierbij aan:  sportveldverlichting  reclameverlichting  verlichting van bedrijven(terreinen)  aanlichting van gebouwen  open stallen en kassen  verlichting van paardenbakken  verlichting van particulieren bij tuin, oprit en woning In Het Hogeland is relatief weinig verlichting. Maar juist daarom vallen de felle lichtbronnen die er wél zijn op, en zijn ze vaak vanaf grote afstand zichtbaar. Gemeente en andere lichtbroneigenaren De afgelopen jaren heeft de gemeente succesvol samengewerkt met diverse partijen om Dark Sky Lauwersoog te realiseren. De komende beleidsperiode gaat de gemeente ook in andere gebieden met de grootste lichtbroneigenaren in gesprek over hun verlichting. En over de speerpunten duisternis, doelmatig en duurzaam. Op deze manier wil de gemeente de kwaliteit van de openbare ruimte versterken en lichtvervuiling verder terugdringen.

Het is de ambitie van Het Hogeland om de eerste Dark Sky gemeente in Nederland te worden.

Bewust verlichten Doelmatig en bewust verlichten betekent:  alleen licht waar dat echt nodig is  beperk het aantal lichtpunten  beperk de verlichtingssterkte (aantal lux)  licht goed richten (bij voorkeur naar beneden)  licht eventueel afschermen  kies voor energiezuinig  dimmen waar mogelijk  uitschakelen zodra dat kan

Daarbij worden communicatiemiddelen ingezet om alle inwoners, bedrijven en sportverenigingen te betrekken. Inzet is niet om alle verlichting in de ban te doen. Integendeel: licht levert een belangrijke bijdrage aan veiligheid en sfeer.

30

8. Scenario’s 8.1 Drie scenario’s Voor de beleidsperiode 2021 t/m 2025 zijn er drie mogelijke scenario’s opgesteld en doorgerekend. Hieronder volgt een beschrijving op hoofdlijnen. Scenario 1 In dit scenario staan functionaliteit en doelmatigheid centraal. De levensduur van materialen wordt verlengd. Dit bespaart kosten en sluit aan bij de doelstellingen van duurzaamheid. Achterstanden worden weggewerkt in 10 jaar. In het straatbeeld verandert er weinig. Dit is het goedkoopste scenario. Scenario 2 In dit scenario staan duurzaam en duister centraal. Ook hier geldt: levensduur van materialen verlengen en achterstanden wegwerken in 10 jaar. Daarnaast is er extra invulling gegeven aan de speerpunten duurzaam en duister. Dit gebeurt onder andere door lampen die veel energie verbruiken vervroegd te vervangen en extra aandacht te besteden aan circulariteit. Het straatbeeld verandert in de zin dat lichtvervuiling verder wordt teruggebracht. Dit scenario is iets duurder dan scenario 1.