Bijlage bij 11.2 Advies-5G-en-gezondheid (1)
Tekst van het document
5G en gezondheid Aan: de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Nr. 2020/16, Den Haag, 2 september 2020
2
2
Inhoud
5G en gezondheid | pagina 2 van 33
inhoud Samenvatting3 01 Inleiding6
03 Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G 3.1
Weging wetenschappelijk bewijs
19
1.1
Aanleiding en adviesaanvraag
7
3.2
Kanttekeningen bij de bevindingen
21
1.2
Werkwijze
7
3.3
Bevindingen over ziekten en aandoeningen
21
1.3
Eerdere adviezen Gezondheidsraad
9
3.4
Bevindingen over biologische processen
22
1.4
Huidige blootstellingslimieten en overheidsbeleid
10
3.5
Vergelijking met blootstellingslimieten
24
1.5
Leeswijzer
11
04 Conclusies en advies 02 Over 5G
1
18
12
4.1
Conclusies
26
4.2
Adviezen
27
2.1
Generaties in mobiele telecommunicatie
13
2.2
Frequentiebanden
13
2.3
Blootstelling
16
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
25
Literatuur29
2
3
Samenvatting
5G en gezondheid | pagina 3 van 33
samenvatting De nieuwste standaard voor mobiele tele
frequentiebanden. Er is nog maar net een begin
gezondheidsschade kan optreden bij mensen.
communicatie, 5G, is sneller en betrouwbaarder
gemaakt met de uitrol van 5G-netwerken. Er
Dat vergt een uitgebreidere analyse van de
en kan meer gegevens tegelijkertijd verwerken.
bestaan dan ook nog geen onderzoeken naar
wetenschappelijke gegevens dan de commissie
5G is ontwikkeld om de toenemende vraag naar
de invloed op de gezondheid van (langdurige)
heeft kunnen uitvoeren. De Wereldgezondheids
mobiele telecommunicatie aan te kunnen en om
blootstelling aan elektromagnetische velden met
organisatie (WHO) voert momenteel een
nieuwe toepassingen mogelijk te maken, zoals
de frequenties die voor 5G zijn gereserveerd.
dergelijke analyse uit, die naar verwachting in
zelfrijdende auto’s en ziekenhuisoperaties op
Wel zijn toepassingen onderzocht die frequenties
2022 wordt afgerond. Ten tweede is het nodig
afstand. De komst van 5G-netwerken leidt in de
gebruiken die in de buurt liggen van de nieuwe
om te weten wat de feitelijke blootsteling aan
samenleving echter ook tot zorgen over de
5G-frequenties. Het gaat dan bijvoorbeeld om
radiofrequente elektromagnetische velden is na
mogelijke invloed van 5G op de gezondheid.
2G, 3G en 4G, wifi en radar.
de invoering van 5G. Dat is nog niet bekend,
Daarom heeft de Tweede Kamer de
omdat 5G zoals gezegd nog maar deels in
Gezondheidsraad gevraagd om te analyseren
Daadwerkelijke gezondheidsrisico’s
wat hierover wetenschappelijk bekend is. De
niet bekend
vaste Commissie Elektromagnetische velden
Dit advies vormt een eerste stap in de analyse
Samenhang tussen 5G-frequenties en
van de raad heeft zich over deze vraag gebogen.
van mogelijke gezondheidsrisico’s van
gezondheidsschade niet aangetoond, maar
5G-frequenties. De commissie kan nog geen
voor een aantal ziekten niet uit te sluiten
Invloed 5G-frequenties op gezondheid
antwoord geven op de vraag of blootstelling aan
De commissie is daarom nagegaan of er
deels nog niet onderzocht
5G-frequenties daadwerkelijk gezondheids
aanwijzingen zijn dat elektromagnetische velden
5G gebruikt deels dezelfde frequenties als
risico’s oplevert. Dat heeft twee redenen. Ten
met de frequenties van 5G de potentie hebben
eerdere generaties mobiele telecommunicatie,
eerste is het voor zo’n uitspraak nodig om te
om de gezondheid te schaden. Zij heeft
zoals 3G en 4G, en daarnaast ook nieuwe
weten bij welk niveau van blootstelling er
geïnventariseerd of er een samenhang bekend
2
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
gebruik is genomen.
2
4
Samenvatting
5G en gezondheid | pagina 4 van 33
is tussen enerzijds blootstelling aan radio
ook niet waarschijnlijk dat veranderingen
gezondheidsrisico’s beter ingeschat worden.
frequente elektromagnetische velden en
hierin samenhangen met blootstelling aan
Ook de analyse van de WHO kan bij de
anderzijds het optreden van ziekten en
radiofrequente elektromagnetische velden,
risico-inschatting gebruikt worden.
aandoeningen. Het is volgens de commissie
al is dit ook niet uit te sluiten. Alleen voor
niet uit te sluiten dat het optreden van kanker,
veranderingen in het afweersysteem en
te doen:
verminderde mannelijke vruchtbaarheid,
hormoonspiegels is geen samenhang gevonden.
• epidemiologisch onderzoek naar de
slechtere zwangerschapsuitkomsten en
Onderzoek naar effecten van blootstelling aan
relatie tussen blootstelling aan gebruikte
geboorteafwijkingen samenhangen met
frequenties rond 26 GHz ontbreekt vrijwel.
5G-frequenties en het optreden van
blootstelling aan radiofrequente elektro
2. De commissie adviseert meer onderzoek
kanker, verminderde mannelijke
magnetische velden. Echter, voor geen van
Adviezen van de commissie
vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten
deze en de andere onderzochte ziekten en
De commissie heeft vier adviezen voor de
en geboorteafwijkingen. Een lopend
aandoeningen acht de commissie de
Tweede Kamer:
internationaal onderzoek naar mobiele-
samenhang tussen blootstelling en de ziekte
1. Omdat de lagere frequentiebanden voor 5G
telefoongebruik waaraan Nederland
of aandoening aangetoond of waarschijnlijk.
(tot 3,5 GHz) al jaren in gebruik zijn voor
deelneemt, kan daarbij een rol spelen.
telecomtoepassingen en wifi zonder dat dit
• experimenteel onderzoek naar
Ook heeft de commissie gekeken naar de
heeft geleid tot bewezen gezondheidsschade,
gezondheidseffecten van blootstelling
mogelijke samenhang tussen radiofrequente
ziet de commissie geen reden om gebruik
aan elektromagnetische velden in de
elektromagnetische velden en veranderingen
van deze frequentiebanden te stoppen of te
26 GHz-frequentieband.
in biologische processen. Het is waarschijnlijk
beperken. Wel adviseert zij de blootstelling te
dat veranderingen in elektrische activiteit in de
monitoren voor, tijdens en na uitrol van de
individuen als gevolg van draadloze
hersenen samenhangen met blootstelling;
5G-systemen. Daarmee wordt duidelijk in
communicatiesystemen (3G, 4G en 5G)
onbekend is of dat gunstig of ongunstig is voor
hoeverre blootstelling aan radiofrequente
zichtbaar te maken.
de gezondheid. Voor de meeste overige
elektromagnetische velden verandert door
biologische processen is niet aangetoond en
invoering van 5G en kunnen op termijn de
3
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
• scenariostudies om de blootstelling van
3. De commissie adviseert de frequentieband van 26 GHz niet voor 5G in gebruik te nemen,
2
5
Samenvatting
5G en gezondheid | pagina 5 van 33
zolang mogelijke gezondheidsrisico’s niet zijn onderzocht. 4. Tot slot adviseert de commissie om de nieuwste richtlijnen van de International Commission on Non-ionizing Radiation Protection (ICNIRP) in Nederland te gebruiken als basis voor het blootstellings beleid. Omdat niet uitgesloten kan worden dat ook blootstelling onder de nieuwste ICNIRP-normen de potentie heeft de gezondheid te schaden, adviseert de commissie om voorzorg toe te passen en blootstellingen zo laag als redelijkerwijs mogelijk te houden.
4
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
6
hoofdstuk 01 | Inleiding
5G en gezondheid | pagina 6 van 33
01 inleiding
5
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
7
hoofdstuk 01 | Inleiding
1.1
Aanleiding en adviesaanvraag
5G en gezondheid | pagina 7 van 33
1.2
Werkwijze
De invloed van elektromagnetische velden op de gezondheid staat al
1.2.1
Literatuuronderzoek
decennialang in de belangstelling, onder andere door de opmars van
Samenhang met ziekten, aandoeningen en biologische processen
mobiele telefonie en andere vormen van draadloze telecommunicatie.
De commissie heeft gegevens geanalyseerd uit onderzoeken naar de
Nu 5G-netwerken worden uitgerold, zijn er zorgen vanuit de samenleving
samenhang tussen gezondheidsuitkomsten en blootstelling aan
over de mogelijke invloed van blootstelling aan ‘5G-straling’ op de
elektromagnetische velden uit drie frequentiegebieden waarbinnen
gezondheid. Naar aanleiding daarvan heeft de Tweede Kamer de
de door 5G te gebruiken frequenties vallen:
Gezondheidsraad in november 2019 gevraagd om een advies op te
• 700 MHz - 2200 MHz;
stellen over mogelijke gezondheidsrisico’s van blootstelling aan elektro-
• 2,2 GHz (= 2200 MHz) - 5,0 GHz;
magnetische velden met frequenties die door 5G communicatiesystemen
• 20 GHz - 40 GHz.
gebruikt gaan worden. De voorzitter van de raad heeft de vaste commissie Elektromagnetische velden gevraagd dit advies op te stellen.
Onderzoek naar opwarmingseffecten van het lichaam of lichaamsdelen,
De samenstelling van de commissie staat achter in dit advies, de advies-
die kunnen optreden bij blootstellingen boven de huidige limieten (zie
aanvraag staat op www.gezondheidsraad.nl.
paragraaf 1.4) en die al eerder daadwerkelijk wetenschappelijk zijn aangetoond, is daarbij buiten beschouwing gelaten, evenals onderzoek
Concreet vraagt de Tweede Kamer de Gezondheidsraad om:
naar therapeutische effecten van radiofrequente elektromagnetische
• in aanvulling op eerdere publicaties en adviezen op dit terrein een
velden. De commissie heeft bij de analyse van de gegevens onderscheid
overzicht en beoordeling te geven van de (inter)nationale studies die
gemaakt tussen enerzijds ziekten en aandoeningen en anderzijds
zijn verschenen over mogelijke gezondheidsrisico’s van 5G;
biologische processen.
• daarbij in ogenschouw te nemen in hoeverre de huidige normen voor volksgezondheid op dit terrein zijn gebaseerd op de meest actuele
Review van WHO en rapporten van SSM als basis
stand van de wetenschap.
De commissie heeft gebruik gemaakt van een concept literatuurreview van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) naar effecten van radiofrequente elektromagnetische velden (met frequenties tussen
6
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
8
hoofdstuk 01 | Inleiding
5G en gezondheid | pagina 8 van 33
100 kHz en 300 GHz) dat in oktober 2014 is gepubliceerd voor het
zijn daarom uitgesloten. Voor de meer recente onderzoeken, die zijn
verkrijgen van commentaar en aanvullingen.1 Een definitieve versie is nog
verschenen na de rapporten van de WHO en SSM, heeft de commissie
niet verschenen. In de WHO-review zijn gegevens vanaf ongeveer 1992
de criteria van de WHO en de SSM gebruikt om onderzoeken al of niet in
opgenomen. Daarnaast zijn recente jaarlijkse rapporten van de Zweedse
haar analyse op te nemen.
stralingsbeschermingsorganisatie (SSM) als bron gebruikt.2-5 Voor het verkrijgen van de meest recente gegevens, die niet in eerdere adviezen of
In het achtergronddocument bij dit advies, eveneens gepubliceerd op
in de rapporten van de WHO en SSM zijn opgenomen, heeft de
www.gezondheidsraad.nl, zijn de zoekstrategieën van de commissie en
commissie zelf de wetenschappelijke literatuur geïnventariseerd.
de kwaliteitsscriteria van de WHO opgenomen. Daarnaast zijn overzichten van alle onderzoeken opgenomen. Ook is van de onderzoeken die buiten
Met betrekking tot frequenties tussen 700 MHz en 5 GHz heeft de
de analyses zijn gehouden de reden van uitsluiting vermeld.
commissie geïnventariseerd welke gegevens beschikbaar zijn in aanvulling op de gegevens waarover de Gezondheidsraad in eerdere
Epidemiologisch onderzoek en experimenteel onderzoek bij mensen
adviezen heeft gerapporteerd. Voor de frequentieband rond 26 GHz,
en dieren
waarover de Gezondheidsraad niet eerder heeft gerapporteerd, heeft de
De commissie heeft voor dit advies epidemiologische gegevens en
commissie gezocht naar onderzoeken naar gezondheidsveranderingen bij
gegevens van experimenteel onderzoek aan mensen of proefdieren
frequenties tussen 20 en 40 GHz. Bij dergelijke frequenties zijn alleen
geanalyseerd. De commissie heeft in vitro onderzoek (onderzoek aan
epidemiologische onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling aan
gekweekte cellen) buiten beschouwing gelaten. De commissie bespreekt
radar beschikbaar. Velden van deze frequenties dringen niet verder door
de gebruikte vormen van onderzoek in hoofdstuk 3.
in het lichaam dan in de huid. 1.2.2 In de analyses van de WHO en SSM zijn alleen onderzoeken opgenomen
Reikwijdte conclusies: gezondheidsrisico versus potentie om te schaden
die voldoen aan a priori vastgestelde kwaliteitscriteria. Onderzoeken met
De commissie doet in dit advies geen uitspraak over de vraag of
wetenschappelijke onvolkomenheden, zoals het ontbreken van een
gezondheidsschade ook daadwerkelijk zal optreden bij blootstelling
goede karakterisering van de blootstelling in experimentele onderzoeken,
7
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
9
hoofdstuk 01 | Inleiding
5G en gezondheid | pagina 9 van 33
aan 5G. De commissie doet alleen uitspraken over de potentie van
In dit advies richt de commissie zich alleen op gezondheidsschade die
radiofrequente elektromagnetische velden om de gezondheid te schaden.
een rechtstreeks gevolg is van blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden op de mens: wat doet die blootstelling met
Bij het vaststellen van een mogelijke relatie tussen blootstelling aan een
het menselijk lichaam? De commissie kijkt niet naar andere gevolgen van
bepaalde factor, in dit geval radiofrequente elektromagnetische velden,
het gebruik van mobiele telecommunicatiemiddelen, zoals een verhoogd
en veranderingen in de gezondheid is het van belang een onderscheid te
risico op een verkeersongeluk bij het gebruik van een mobiele telefoon
maken tussen de waarschijnlijkheid dat bij een bepaalde blootstelling aan
tijdens het besturen van een voertuig, of het verslaafd raken aan gebruik
die factor ook daadwerkelijk gezondheidsschade optreedt (het risico;
van een mobiele telefoon, en evenmin naar therapeutische effecten
Engels: risk) en de potentie van een factor om de gezondheid te schaden,
(zoals elektrotherapie). Het is ook mogelijk dat elektromagnetische velden
wat een intrinsieke eigenschap van die factor is (Engels: hazard). De
een invloed hebben op de leefomgeving, bijvoorbeeld op dieren en
conclusies die de commissie in dit advies trekt betreffen alleen de potentie
planten. Als de leefomgeving op een of andere manier ongunstig
om schade te veroorzaken. Om een uitspraak te doen over gezondheids
beïnvloed zou worden, zou dit indirect tot ongunstige effecten op de
risico’s is allereerst kennis nodig over de blootstelling-effectrelatie en
gezondheid van mensen kunnen leiden. Dergelijke effecten vallen ook
daarnaast zijn gegevens nodig van de te verwachten mate van blootstelling
buiten het bestek van dit advies.
van individuen. De commissie heeft niet kunnen onderzoeken bij welke blootstellingsniveaus gezondheidsschade optreedt en of er wellicht een
1.3
Eerdere adviezen Gezondheidsraad
drempelwaarde is waaronder geen schade optreedt. Voor beantwoording
De Gezondheidsraad heeft eerder adviezen opgesteld over
van deze vragen is een grondige analyse van de beschikbare gegevens
gezondheidsrisico’s ten gevolge van blootstelling aan radiofrequente
nodig. Die wordt momenteel door de Wereldgezondheidsorganisatie
elektromagnetische velden van mobiele telefonie, in het bijzonder het
(WHO) uitgevoerd en de resultaten hiervan worden in 2022 verwacht.
optreden van kanker.6-12 Die adviezen combineren gegevens van de
Daarnaast is nog niet bekend aan welke niveaus individuen straks zullen
verschillende frequenties die bij 2G, 3G en 4G in gebruik zijn en die
worden blootgesteld als 5G-systemen operationeel zijn.
uiteenlopen van rond 800 MHz tot rond 2100 MHz. De belangrijkste conclusie uit het meest recente advies is, dat een associatie tussen langdurig en frequent gebruik van een mobiele telefoon en een verhoogd
8
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
10
hoofdstuk 01 | Inleiding
5G en gezondheid | pagina 10 van 33
risico op tumoren in de hersenen of het hoofd-hals gebied niet is
mobiele telefoons, van antennes voor mobiele telefonie of van
bewezen, maar ook niet valt uit te sluiten.8
wifi-voorzieningen.
De conclusies uit die eerdere adviezen zijn ook relevant voor 5G,
Over het hoogste frequentiegebied dat door 5G zal worden gebruikt,
waar dit de frequentiebanden van 700, 1400, 1800 en 2100 MHz betreft.
26 GHz, heeft de Gezondheidsraad niet eerder gerapporteerd. De
De commissie heeft in het kader van het huidige advies gezocht naar
commissie heeft een inventarisatie gemaakt van onderzoeken naar
recente wetenschappelijke literatuur om de gegevens over blootstelling
mensen die met of in de buurt van radarinstallaties werkten, omdat
aan radiofrequente elektromagnetische velden en kanker te actualiseren.
sommige van deze installaties ook frequenties gebruiken van circa 26
Daarbij heeft zij zich niet, zoals in de eerdere adviezen, beperkt tot
GHz (bijvoorbeeld de politiesnelheidsradar gebruikt onder meer 24 GHz).
mobiele telefoons als bron van blootstelling en tot tumoren in de hersenen en het hoofd-hals gebied als effect, maar alle bronnen van blootstelling
1.4
Huidige blootstellingslimieten en overheidsbeleid
aan radiofrequente elektromagnetische velden en alle vormen van kanker
Het beperken van de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
in aanmerking genomen.
velden vindt in Nederland plaats door het hanteren van blootstellings limieten en het handhaven daarvan door het Agentschap Telecom.
Over het middelste frequentiegebied dat bij 5G gebruikt gaat worden,
De gehanteerde blootstellingslimieten voor de bevolking zijn gebaseerd
3,5 GHz, heeft de Gezondheidsraad niet eerder gerapporteerd. Deze
op een aanbeveling van de Europese commissie uit 1999.14 Deze
frequentie ligt tussen de twee door wifi gebruikte frequentiebanden
aanbeveling gaat uit van de door de International Commission on
(2,40-2,48 en 5,1-5,7 GHz). Onderzoeken naar effecten van wifi zijn
Non-ionizing Radiation Protection (ICNIRP) in 1998 gepubliceerde
daarom ook relevant voor 3,5 GHz. Over wifi heeft de raad gerapporteerd
richtlijnen.15 ICNIRP heeft onlangs nieuwe richtlijnen voor blootstelling aan
in het advies Invloed van radiofrequente telecommunicatiesignalen op
radiofrequente elektromagnetische velden gepubliceerd, gebaseerd op een
kinderhersenen.13 De conclusie uit dat advies was, dat de relatief weinige
analyse van de nu beschikbare wetenschappelijke informatie.16 Daarbij
beschikbare gegevens niet wijzen op effecten op de ontwikkeling van de
heeft ICNIRP gebruikgemaakt van dezelfde WHO en SSM rapporten als
hersenen of op de gezondheid, wanneer kinderen worden blootgesteld
de commissie.1-5 De richtlijnen zijn gebaseerd op het voorkómen van
aan radiofrequente elektromagnetische velden zoals afkomstig van
overmatige opwarming van het lichaam of van lichaamsdelen. Dit omdat
9
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
11
hoofdstuk 01 | Inleiding
5G en gezondheid | pagina 11 van 33
ICNIRP in de nieuwste richtlijnen stelt (net als in de richtlijnen uit 1998)
Bij dit advies hoort een achtergronddocument (evenals het advies
dat alleen schadelijke effecten als direct gevolg van opwarming van het
gepubliceerd op www.gezondheidsraad.nl) met een methodologische
gehele lichaam of van lichaamsdelen door radiofrequente elektro
verantwoording, de kwaliteitscriteria van de WHO, een overzicht van de
magnetische velden daadwerkelijk wetenschappelijk zijn aangetoond.
gevonden literatuur en de daarin gevonden associaties (voor epidemiologische onderzoeken) en effecten (voor experimentele
De overheid biedt de frequenties waarmee 5G zal gaan werken
onderzoeken), en een overzicht van de uitgesloten onderzoeken met de
technologieneutraal aan. Dit betekent dat zij geen eisen aan producten
redenen voor uitsluiting.
of diensten stelt zolang producenten en aanbieders van diensten ervoor zorgen dat de huidige blootstellingslimieten niet worden overschreden.
1.5
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 staat achtergrondinformatie over 5G. In hoofdstuk 3 staan de resultaten van de analyses van de commissie van de onderzoeken naar een samenhang tussen blootstelling aan radiofrequente velden en het optreden van ziekten en aandoeningen en van veranderingen in biologische processen. In hoofdstuk 4 formuleert de commissie haar conclusies en doet zij enkele aanbevelingen.
10
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
12
hoofdstuk 02 | Over 5G
5G en gezondheid | pagina 12 van 33
02 over 5G
11
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
13
hoofdstuk 02 | Over 5G
5G en gezondheid | pagina 13 van 33
5G is de nieuwe standaard voor draadloze communicatie, met als
toeneemt en omdat technologische ontwikkelingen snelle gegevens
belangrijkste verbetering een grotere capaciteit en snellere gegevens
uitwisseling noodzakelijk maken, zijn de bestaande telecommunicatie
overdracht. 5G maakt meer toepassingen mogelijk dan alleen mobiele
systemen verder ontwikkeld. Voorbeelden van die ontwikkelingen zijn
telecommunicatie. Naast grotere capaciteit gaat 5G op termijn gebruik
zelfrijdende auto’s, het uitvoeren van operaties op afstand en het met
maken van hogere dan de tot nu toe gebruikte frequenties. Ook gebruikt
behulp van drones monitoren van de toestand van landbouwgewassen.
5G naast de gebruikelijke rondzendende antennes ook antennes die een meer gerichte bundel uitzenden. Wat dat precies betekent voor de mate
2.2
Frequentiebanden
waarin mensen zullen worden blootgesteld is nog niet bekend.
Bij 5G wordt niet alleen een andere ‘taal’ gebruikt dan bij 3G en 4G. Ook zullen andere frequenties worden gebruikt, naast de frequentiebanden die
2.1
Generaties in mobiele telecommunicatie
al in gebruik zijn voor de huidige generaties mobiele telecommunicatie.
De vijfde generatie mobiele telecommunicatie, kortweg 5G, is een door
Sommige van deze nieuwe frequenties zijn lager en andere hoger dan de
ontwikkeling van de eerdere generaties. Bij elke nieuwe generatie is de
tot nu toe gebruikte frequenties. Met de lagere frequenties worden
‘taal’ (het protocol) waarmee tussen de onderdelen wordt gecommuniceerd,
basisnetwerken opgebouwd, terwijl de hogere frequenties een grotere
anders. 1G was een analoog systeem waarmee alleen gesprekken
capaciteit en een snellere gegevensoverdracht mogelijk maken.
gevoerd konden worden. 2G was een digitaal systeem (GSM). Daarmee werd het mogelijk om ook tekstberichten te sturen en de geluidskwaliteit
Bij de ingebruikname van het eerste 5G-netwerk in Nederland op 28 april
werd verbeterd. 3G (UMTS) gaf voor het eerst de mogelijkheid voor
2020 is in eerste instantie een frequentieband gebruikt die ook voor 4G
gegevensuitwisseling, waarmee de smartphone ontwikkeld kon worden.
wordt gebruikt, de 1800 MHz-band. De frequentiebanden voor mobiele
Met 4G werd de snelheid van gegevensuitwisseling verhoogd.
telecommunicatie worden namelijk ‘technologieneutraal’ geveild, dat wil zeggen dat ze niet aan een bepaalde technologie, zoals 4G of 5G,
Met de opeenvolgende generaties nam de snelheid van informatie
gebonden zijn. Later zullen de frequentiebanden rond 700, 1400 en 2100
overdracht (spraak en gegevens) toe, evenals, door het gebruik van
MHz gebruikt gaan worden voor draadloze communicatie, nadat die
andere frequenties, de capaciteit. Daardoor konden steeds meer mensen
geveild zijn. In een nog later stadium zullen ook frequentiebanden rond
tegelijkertijd steeds meer informatie overdragen. Omdat de vraag verder
3,5 GHz en 26 GHz gebruikt gaan worden.
12
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
14
hoofdstuk 02 | Over 5G
5G en gezondheid | pagina 14 van 33
De 700 MHz-band was tot nu toe voor andere toepassingen dan
De frequentieband rond 26 GHz is momenteel in gebruik voor straalver-
telecommunicatie in gebruik, zoals draadloze microfoons en televisie
bindingen, cameratoezicht op stations en zelfrijdende auto’s. Deze
(Digitenne). Deze band zal gebruikt worden als basisstructuur voor
frequentieband zal in Nederland niet op korte termijn voor 5G gebruikt
de 5G-netwerken. Daarvoor kunnen voor een deel bestaande 3G- en
gaan worden. 26 GHz zal te zijner tijd vooral dienen om de capaciteit van
4G-basisstations aangepast worden.
het netwerk nog verder te vergroten. Het bereik van deze frequentie is nog kleiner dan dat van 3,5 GHz. Tot slot wordt ook de mogelijkheid nog
De frequentieband rond 1400 MHz was gereserveerd voor de omroep,
open gehouden om bij 5G nog hogere frequenties dan 26 GHz te
maar is nooit in gebruik genomen. De frequentieband rond 2100 MHz is
gebruiken.17,18
al in gebruik bij 3G en 4G telecommunicatie. Welke frequenties precies voor 5G-toepassingen gebruikt gaan worden De 3,5 GHz-band zal later in gebruik genomen worden, met name om de
en met welk type antenne kan per aanbieder en producent verschillen.
capaciteit van het netwerk te vergroten. Deze frequentie was tot nu toe in
Figuur 1, op pagina 15, vat het huidige gebruik van de 5G-frequenties
gebruik voor bedrijfsnetwerken en lokale breedbandverbindingen en bij
samen (zoals beschreven in paragraaf 2.2) en laat zien over welke
het grondstation voor de inlichtingendiensten in Burum. Het bereik is
frequenties de Gezondheidsraad al eerder adviezen uitbracht (beschreven
kleiner dan dat van 700 MHz: een basisstation met 3,5 GHz kan een
in paragraaf 1.3).
afstand van zo’n 100 tot 150 meter bestrijken omdat het signaal geblokkeerd en gereflecteerd zal worden door bebouwing en begroeing op het niveau van de gebruiker. Daarom zal voor deze band niet alleen gebruik worden gemaakt van bestaande basisstations, maar ook van kleinere antennes die bijvoorbeeld aan straatmeubilair zoals lantarenpalen bevestigd kunnen worden.
13
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
15
hoofdstuk 02 | Over 5G
5G en gezondheid | pagina 15 van 33
700, 1400 en 2100 MHz
3,5 GHz
26 GHz
Bedrijfsnetwerken en lokale breedband
Radar (vergunningsvrij in autobumpers, beperkt gebruik)
Satellietcommunicatie (van satelliet naar aarde)
Straalverbindingen
Tussen 700 en 2200 MHz:
Tussen 2,2 en 5,0 GHz
Tussen 20 en 40 GHz
800 MHz: 4G, daarvoor omroep, analoge TV en Defensie
2,45 GHz vergunningsvrij, o.a.magnetrons
Radarinstallaties
900 MHz: 2G, 3G, 4G, daarvoor analoge autotelefoon
2,6 GHz: 4G
Politiesnelheidsradar (onder meer 24 GHz)
1800 MHz: 4G
2,40-2,48 en 5,1-5,7 GHz: wifi
Straalverbindingen
Recent of huidig gebruik beoogde 700 MHz: o.a. draadloze microfoons frequentiebanden voor 5G 1400MHz: omroep, maar nooit in gebruik geweest 2100 MHz: 3G en 4G Recent of huidig gebruik vergelijkbare frequentiebanden
Satellietcommunicatie GR-adviezen over vergelijkbare frequentiebanden
De Gezondheidsraad heeft tot 2016 verschillende adviezen opgesteld over mobiele telefoons en kanker. Die adviezen combineren gegevens van frequenties rond 800 MHz en rond 2100 MHz (2G, 3G en 4G).6-12
Over wifi heeft de Gezondheidsraad in 2011 gerapporteerd in het advies Invloed van radiofrequente telecommunicatiesignalen op kinderhersenen.13
Figuur 1. Overzicht van het huidige gebruik van 5G frequenties en relevante adviezen van de Gezondheidsraad.
14
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
16
hoofdstuk 02 | Over 5G
2.3
Blootstelling
5G en gezondheid | pagina 16 van 33
niet kan worden ingeschat in welke mate het aantal antennes en het
Een belangrijke technische ontwikkeling die gepaard gaat met de
dataverkeer door de introductie van 5G in de toekomst zal toenemen.
introductie van 5G is antennetechniek die bundelvorming mogelijk maakt.
Omdat 5G aanvankelijk naast de bestaande 3G- en 4G-systemen zal
De huidige basisstations zenden uit in drie sectoren die samen een
functioneren, is de verwachting dat de totale blootstelling per individu en
volledige cirkel vormen, waarbij de hoofdrichting van het signaal wat naar
over de hele bevolking in eerste instantie zal toenemen, al is dit ook
beneden is gericht. Daarbij blijft een deel van de energie ongebruikt.
afhankelijk van hoe de systemen en antennes aan- en uitgeschakeld
Iedereen die zich in een vrije zichtlijn op dezelfde afstand rond zo’n
worden. Wanneer 3G wordt afgebouwd zou de blootstelling kunnen dalen.
basisstation bevindt wordt in ongeveer gelijke mate door het basisstation
Daarnaast is het voor de individuele blootstelling ook van belang dat het
blootgesteld aan elektromagnetische velden, ongeacht of zij met hun
gebruik van mobiele telefoons is veranderd. Bij 2G (GSM) werd de
mobiele apparaat een verbinding hebben. In de praktijk is er doorgaans
telefoon vooral gebruikt om gesprekken te voeren en daarbij tegen het
geen vrije zichtlijn en spelen afscherming en reflectie ook een rol bij de
hoofd gehouden. Bij 3G (UMTS) en 4G, waarbij het gemiddelde
uiteindelijke blootstelling. Bij 5G zal bij sommige basisstations gebruik
uitgangsvermogen van de telefoons al 100-200 keer lager is dan bij
gemaakt worden van bundels, die gericht worden op het mobiele apparaat
GSM-telefoons, is bovendien een verschuiving opgetreden naar het
van de gebruiker die een verbinding vraagt. Daarbij volgt de bundel het
gebruik van sociale media en online toepassingen zoals streaming van
apparaat als het verplaatst wordt; ook hierbij treden afscherming en
films en muziek en computerspellen. Hierbij wordt de telefoon nauwelijks
reflectie op. Bij de gebruiker kan zo’n bundel een doorsnede van enkele
meer tegen het hoofd gehouden en wordt het hoofd daardoor veel
meters hebben. Daarnaast wordt de gebruiker uiteraard ook blootgesteld
minder blootgesteld.
door zijn eigen mobiele apparaat. Een en ander betekent dat de blootstelling in de toekomst meer variabel zal zijn dan in de huidige situatie.
5G is niet alleen bedoeld voor mobiele telecommunicatie. Ook
Figuur 2, op pagina 17, geeft op sterk vereenvoudige manier weer hoe
technologische ontwikkelingen als zelfrijdende auto’s, het uitvoeren van
het concept van 5G-antennes verschilt van dat van de huidige antennes.
operaties op afstand en het “Internet of Things” (communicatie tussen apparaten onderling) zullen gebruik maken van dit snelle netwerk. Dit zal
Wat deze eigenschappen van 5G betekenen voor de blootstelling van
leiden tot een toename van het dataverkeer en daarmee mogelijk tot meer
individuele personen valt op dit moment niet te voorspellen, vooral omdat
blootstelling. Agentschap Telecom en het RIVM geven in hun rapport
15
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
17
hoofdstuk 02 | Over 5G
5G en gezondheid | pagina 17 van 33
Verkenning van de blootstelling aan elektromagnetische velden afkomstig van 5G-systemen19 aan dat het belangrijk is om de ontwikkelingen rond blootstelling aan 5G-frequenties te blijven volgen.
Het verschil met huidige antennes is dat 5G-antennes de bundels richten naar gebruikers
Huidige antennes
5G-antennes
Figuur 2. Verschil tussen zendpatroon huidige basisstations en 5G-basisstations
16
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
18
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
5G en gezondheid | pagina 18 van 33
03 onderzoeken naar mogelijke gezondheids schade door 5G 17
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
19
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
5G en gezondheid | pagina 19 van 33
De commissie is nagegaan of elektromagnetische velden met de frequenties
associaties tussen het optreden van ziekten en blootstelling aan
die voor 5G gebruikt gaan worden de potentie hebben om de gezondheid
bepaalde factoren: komt een ziekte of aandoening voor bij blootstelling
te schaden. Bij geen van de onderzochte ziekten en aandoeningen is
aan radiofrequente magnetische velden, rekening houdend met
samenhang met radiofrequente elektromagnetische straling aangetoond
mogelijk verstorende factoren? Voordelen van epidemiologisch
of waarschijnlijk. Wel heeft de commissie een samenhang met kanker,
onderzoek zijn dat het wordt uitgevoerd onder mensen en dat
mannelijke vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten en geboorte
langetermijneffecten kunnen worden bestudeerd. Nadelen zijn dat er
afwijkingen geclassificeerd als ‘mogelijk’. Verder is het waarschijnlijk dat
geen controle is over de blootstellingsomstandigheden en dat andere
er een samenhang is met elektrische activiteit in de hersenen. Of dat
factoren de uitkomsten kunnen vertekenen. Daarnaast geven
gunstig of ongunstig is voor de gezondheid is niet bekend. Voor de
associaties geen directe informatie over oorzaak en gevolg.
meeste overige biologische processen is niet aangetoond en ook niet
• In experimenteel onderzoek is er controle over de blootstellings
waarschijnlijk dat veranderingen samenhangen met blootstelling aan
omstandigheden, waardoor wel een uitspraak gedaan kan worden over
radiofrequente elektromagnetische velden, maar de commissie heeft dit
oorzaak en gevolg (effect). Bij dergelijke onderzoeken is gekeken of er
wel geclassificeerd als ‘mogelijk’. Een samenhang met veranderingen in
een effect optreedt als gevolg van blootstelling aan elektromagnetische
het afweersysteem en in hormoonspiegels is niet gevonden. Over de
velden in het betreffende frequentiegebied. Experimenteel onderzoek
samenhang van blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
kan bij mensen of bij dieren plaatsvinden. Nadelen van onderzoek bij
velden met frequenties tussen 20 en 40 GHz en ziekten en aandoeningen
mensen zijn dat er doorgaans maar met beperkte aantallen
en biologische processen zijn vrijwel geen gegevens beschikbaar.
proefpersonen kan worden gewerkt, dat blootstellingen slechts kortdurend zijn en dat er alleen kortetermijneffecten kunnen worden
3.1
Weging wetenschappelijk bewijs
bestudeerd. Bovendien kan bij dit soort onderzoek niet alles worden
De commissie heeft voor elk van de ziekten of aandoeningen en
onderzocht, omdat er beperkingen zijn aan waaraan mensen mogen
biologische processen per frequentieband verschillende onderzoeken
worden blootgesteld. Bij dierexperimenteel onderzoek zijn hogere en
geanalyseerd en classificaties gegeven van de sterkte van het
langere blootstellingen mogelijk dan in experimenteel onderzoek bij
wetenschappelijk bewijs.
mensen, waardoor ook effecten van langdurige blootstelling en
• Epidemiologisch onderzoek zoekt binnen groepen mensen naar
langetermijneffecten kunnen worden onderzocht en beter onderzoek
18
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
20
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
5G en gezondheid | pagina 20 van 33
gedaan kan worden naar blootstelling-effectrelaties. Het belangrijkste
Tabel 1. Overzicht van de classificaties van de sterkte van het wetenschappelijke
nadeel is, dat het niet bekend is in hoeverre de resultaten van
bewijs voor de potentie om de gezondheid te schaden of veranderingen in een
dierexperimenten te vertalen zijn naar mensen. In de classificaties wordt op basis van de gecombineerde gegevens van epidemiologische en experimentele onderzoeken aangegeven of er een samenhang is tussen blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
biologisch proces te veroorzaken. Classificatie
Geen samenhang De overgrote meerderheid van epidemiologische onderzoeken laat geen gevonden associatie zien en de overgrote meerderheid van experimentele onderzoeken bij mensen en proefdieren laat geen effect zien. Samenhang mogelijk
Sommige epidemiologische onderzoeken laten associaties en/of sommige experimentele onderzoeken laten effecten zien. Epidemiologische onderzoeken en experimentele onderzoeken bij mensen hebben een groter gewicht dan proefdieronderzoeken. Maar ook als er alleen voldoende goed uitgevoerde proefdieronderzoeken zijn kan deze classificatie worden toegekend.
Samenhang waarschijnlijk
De meeste epidemiologische onderzoeken laten associaties zien en/of bij de meeste experimentele onderzoeken bij mensen worden effecten gezien. Indien effecten alleen in proefdieronderzoeken als waarschijnlijk zijn beoordeeld, wordt de classificatie Samenhang mogelijk.
Samenhang aangetoond
In (vrijwel) alle epidemiologische onderzoeken worden associaties gevonden en/of in (vrijwel) alle experimentele onderzoeken bij mensen worden effecten gevonden. Indien effecten alleen in proefdieronderzoeken zijn gezien, wordt de classificatie Samenhang waarschijnlijk.
Geen uitspraak mogelijk
Er zijn onvoldoende onderzoeken of de resultaten van de beoordeelde onderzoeken zijn tegenstrijdig (er zijn zowel gunstige als ongunstige effecten gevonden).
velden en het optreden van een ziekte of aandoening of veranderingen in een biologisch proces. In dit advies betekent samenhang dus: associatie of effect. In tabel 1 staat een overzicht van de verschillende classificaties voor de
Voorwaarden
sterkte van het wetenschappelijke bewijs die de commissie onderscheidt. Potentie versus risico Zoals eerder aangegeven geldt voor alle in dit advies gevonden associaties en effecten en dus ook voor deze classificaties: ze zeggen alleen iets over de potentie, de intrinsieke eigenschap van de onderzochte radiofrequente elektromagnetische velden om de gezondheid te schaden. Ze zeggen niets over daadwerkelijke gezondheidsrisico’s van de blootgestelde populatie.
19
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
21
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
3.2
Kanttekeningen bij de bevindingen
5G en gezondheid | pagina 21 van 33
3.3
Bevindingen over ziekten en aandoeningen
Er zijn vrijwel geen onderzoeken naar een mogelijke samenhang met
De commissie heeft gegevens geïnventariseerd over ziekten en
ziekten, aandoeningen of biologische processen van de exacte frequenties
aandoeningen in acht categorieën. Geen van de onderzochte ziekten
die 5G gaat gebruiken. De meeste onderzoeken gaan over frequenties die
en aandoeningen is door de commissie geclassificeerd als ‘samenhang
daarbij in de buurt liggen en die naast mobiele telecommunicatie
aangetoond’ of ‘samenhang waarschijnlijk’. Voor kanker, mannelijke
bijvoorbeeld gebruikt worden voor wifi. Voor de frequentie van 26 GHz zijn
vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen
geen experimentele gegevens beschikbaar. De commissie heeft wel een
zou volgens de commissie een samenhang mogelijk kunnen zijn.
inventarisatie gemaakt van onderzoeken onder mensen die met of in de
De bevindingen over effecten op mannelijke vruchtbaarheid en op
buurt van radarinstallaties werkten, omdat sommige van deze installaties
zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen zijn voornamelijk
frequenties gebruiken in de buurt van 26 GHz (bijvoorbeeld de politiesnel
gebaseerd op proefdierexperimenten. Het is niet bekend in hoeverre deze
heidsradar gebruikt onder meer 24 GHz). Veel van die onderzoeken zijn
bevindingen naar de mens kunnen worden vertaald. Voor het
echter niet bruikbaar omdat de radarsystemen frequenties gebruikten die
frequentiegebied 20-40 GHz is er maar weinig of soms helemaal geen
niet in de range 20-40 GHz vallen of omdat niet aangegeven was welke
wetenschappelijk onderzoek naar de samenhang met de verschillende
radarsystemen of frequenties werden gebruikt.
ziekten of aandoeningen uitgevoerd, waardoor voor dit frequentiegebied de classificatie ‘geen uitspraak mogelijk’ is.
De commissie heeft niet kunnen onderzoeken bij welk blootstellingsniveau associaties of effecten optraden. Evenmin heeft zij kunnen onderzoeken
De commissie geeft in tabel 2 voor elk van de onderzochte ziekten of
of er een drempelwaarde is voor het optreden van de gerapporteerde
aandoeningen aan in wat de sterkte van het wetenschappelijk bewijs voor
samenhang en of en hoe de samenhang sterker wordt naarmate het
de potentie om de gezondheid te schaden: is er een samenhang met
blootstellingsniveau toeneemt. De WHO voert momenteel een diepgaande
blootstelling aan elektromagnetische velden? Voor kanker worden in tabel
analyse van alle relevante onderzoeken uit waarin ook deze vragen
2 en in het achtergronddocument alleen de publicaties vermeld die sinds
zullen worden geadresseerd. De resultaten van die analyse worden in
2015 zijn verschenen en die niet opgenomen waren in de eerdere
2022 verwacht.
adviezen, maar in de classificatie is ook rekening gehouden met de beoordeelde onderzoeken en conclusies uit die eerdere adviezen.6-8
20
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
22
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
5G en gezondheid | pagina 22 van 33
Tabel 2. Overzicht van de conclusies per ziekte of aandoening, per frequentieband
3.4
Ziekte of aandoening
Bevindingen over biologische processen
700-2200 MHz (aantal publicaties en type onderzoek)
2,2-5,0 GHz (aantal publicaties en type onderzoek)
20-40 GHz (aantal publicaties en type onderzoek)
In het lichaam vinden voortdurend, onder invloed van interne en externe
Samenhang mogelijk (19 epidemiologisch, 4 dierexperimenten sinds 2015)
Samenhang mogelijk (geen publicaties sinds 2015)
Geen uitspraak mogelijk (2 epidemiologisch)
normale compensatiemaatregelen die gericht zijn op het in stand houden
Geen samenhang gevonden (28 epidemiologisch en 36 experimenteel mensen)
Geen uitspraak mogelijk (1 epidemiologisch)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen samenhang gevonden (6 epidemiologisch, 10 experimenteel mensen, 9 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen samenhang gevonden (4 experimenteel mensen, 1 dierexperiment)
Geen samenhang gevonden (4 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Hart en bloedvaten en autonoom zenuwstelsel
Geen samenhang gevonden (1 epidemiologisch, 24 experimenteel mensen)
Geen uitspraak mogelijk (1 epidemiologisch)
Geen uitspraak mogelijk (1 epidemiologisch)
Neurodegeneratieve ziekten
Geen uitspraak mogelijk (1 epidemiologisch)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Mannelijke vruchtbaarheid
Geen uitspraak mogelijk (10 dierexperimenten; tegenstrijdige bevindingen)
Samenhang mogelijk (9 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Zwangerschap en geboorteafwijkingen
Samenhang mogelijk (1 epidemiologisch, 9 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk (1 epidemiologisch, 8 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Kanker
Gezondheidsklachten
Gehoor
Ogen
factoren, veranderingen in allerlei biologische processen plaats. Dat zijn van een gezond lichaam onder wisselende omstandigheden. Het vermogen van een organisme om dergelijke maatregelen te nemen is echter niet onbeperkt. Als de invloed van een bepaalde factor te groot wordt en het lichaam die onvoldoende kan compenseren, kan dat leiden tot veranderingen die ongunstig voor de gezondheid zijn. Maar er worden ook veranderingen gerapporteerd die gunstig zijn voor de gezondheid (bijvoorbeeld sneller reageren in neurologische testen na blootstelling). De commissie oordeelt dat voor geen van de onderzochte biologische processen een samenhang van veranderingen in die processen met blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden is aangetoond. Voor veranderingen in de elektrische activiteit in de hersenen acht zij een samenhang waarschijnlijk, maar het is niet duidelijk of die veranderingen gunstig of ongunstig zijn voor de gezondheid. Voor veranderingen in neurodegeneratie van hersenweefsel, gedrag, cognitie, signaaloverdracht in de hersenen, slaap, oxidatieve stress en genexpressie in de hersenen oordeelt de commissie dat een samenhang mogelijk zou kunnen zijn. Veranderingen in het afweersysteem en hormoonspiegels zijn niet gevonden. Voor het frequentiegebied 20-40 GHz zijn maar weinig of soms helemaal geen wetenschappelijke onderzoeken naar veranderingen in de
21
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
23
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
5G en gezondheid | pagina 23 van 33
beschouwde biologische processen beschikbaar, waardoor voor dit
De commissie geeft in tabel 3 aan of elektromagnetische velden met één
frequentiegebied geen uitspraak mogelijk is.
of meer van de onderzochte frequenties in potentie kunnen samenhangen met een verandering in de onderzochte biologische processen.
Tabel 3. Overzicht van de conclusies per biologisch proces, per frequentieband Biologisch proces
700-2200 MHz (aantal publicaties en type onderzoek)
2,2-5,0 GHz (aantal publicaties en type onderzoek)
20-40 GHz (aantal publicaties en type onderzoek)
Gedrag
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (9 epidemiologisch, 29 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (1 epidemiologisch, 19 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Cognitie
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (11 epidemiologisch, 46 experimenteel mensen, 24 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, ongunstig effect (2 experimenteel mensen, 24 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Slaap
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (21 epidemiologisch en 26 experimenteel mensen)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Signaaloverdracht in de hersenen
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (14 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (14 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Elektrische activiteit in de Samenhang waarschijnlijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn hersenen (64 experimenteel mensen, 9 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn Geen uitspraak mogelijk (1 experimenteel mensen, 6 dierexperimenten) (geen publicaties)
Bloed-hersenbarrière
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (1 epidemiologisch, 26 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, ongunstig effect (5 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Neurodegeneratie
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (14 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Genexpressie in de hersenen
Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn (38 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn Geen uitspraak mogelijk (13 dierexperimenten) (geen publicaties)
Afweersysteem
Geen samenhang gevonden (3 experimenteel mensen, 9 dierexperimenten)
Geen samenhang gevonden (10 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Bloed
Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten (3 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, ongunstig effect (4 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Hormonen
Geen samenhang gevonden (7 experimenteel mensen)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
Oxidatieve stress
Samenhang mogelijk, ongunstig effect (28 dierexperimenten)
Samenhang mogelijk, ongunstig effect (13 dierexperimenten)
Geen uitspraak mogelijk (geen publicaties)
22
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
24
hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G
3.5
5G en gezondheid | pagina 24 van 33
Vergelijking met blootstellingslimieten
Waar associaties gevonden zijn in epidemiologische onderzoeken of effecten in experimentele onderzoeken bij mensen gaat het meestal om blootstelling onder de huidige ICNIRP-blootstellingslimieten. Dat komt doordat epidemiologische onderzoeken worden uitgevoerd onder groepen mensen in de woon- of werkomgeving en daar mogen de blootstellings limieten niet worden overschreden. Bij experimentele onderzoeken bij mensen is het doorgaans om medisch-ethische redenen niet mogelijk om de proefpersonen bloot te stellen aan niveaus boven de blootstellings limieten. Bij proefdieronderzoeken kunnen echter ook blootstellingsniveaus boven de voor mensen gehanteerde blootstellingslimieten gebruikt zijn.
23
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
25
hoofdstuk 04 | Conclusies en advies
5G en gezondheid | pagina 25 van 33
04 conclusies en advies
24
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
26
hoofdstuk 04 | Conclusies en advies
5G en gezondheid | pagina 26 van 33
De commissie kan geen antwoord geven op de vraag of blootstelling aan
Echter, voor geen van deze en de andere onderzochte ziekten en
de 5G-frequenties daadwerkelijk gezondheidsrisico’s oplevert, omdat er te
aandoeningen is de samenhang tussen blootstelling en de ziekte of
weinig bekend is over de blootstelling. De commissie is daarom nagegaan
aandoening waarschijnlijk of aangetoond. Ook heeft de commissie
of er aanwijzingen zijn dat elektromagnetische velden met de frequenties
gekeken naar de samenhang tussen blootstelling en biologische
van 5G de potentie hebben om de gezondheid te schaden. Voor geen van
processen zoals cognitie, slaap en elektrische activiteit in de hersenen.
de onderzochte ziekten of aandoeningen is dat waarschijnlijk of aangetoond,
Het is waarschijnlijk dat veranderingen in elektrische activiteit in de
maar voor een aantal is het ook niet uit te sluiten. Ook voor de meeste
hersenen samenhangen met blootstelling aan radiofrequente
biologische processen is niet waarschijnlijk en niet aangetoond dat
elektromagnetische velden; onbekend is of dat gunstig of ongunstig is
veranderingen hierin samenhangen met blootstelling aan radiofrequente
voor de gezondheid. Voor de meeste overige biologische processen is
elektromagnetische velden, al is ook dit niet uit te sluiten. De commissie
niet aangetoond en ook niet waarschijnlijk dat veranderingen hierin
adviseert de blootstelling te monitoren, meer onderzoek te doen en te
samenhangen met blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
wachten met inbruikname van de hoogste frequentieband van 26 GHz
velden. Wel is voor deze processen een samenhang geclassificeerd als
voor 5G tot meer bekend is over eventuele gezondheidseffecten.
‘mogelijk’. Alleen voor veranderingen in het afweersysteem en hormoonspiegels is geen samenhang gevonden.
4.1
Conclusies
De commissie heeft in haar analyse beoordeeld of elektromagnetische
De bevindingen over kanker geven de commissie aanleiding de conclusie
velden in het gebied van de 5G-frequenties, de potentie hebben om de
uit eerdere adviezen meer algemeen te formuleren. In die eerdere
gezondheid te schaden. Zij heeft geïnventariseerd of er een samenhang
adviezen was de conclusie dat een associatie tussen langdurig en
bekend is tussen enerzijds blootstelling aan radiofrequente elektro
frequent gebruik van een mobiele telefoon en het vaker voorkomen van
magnetische velden en anderzijds het optreden van ziekten en
tumoren in het hoofd-hals gebied niet is bewezen, maar ook niet helemaal
aandoeningen. De samenhang tussen blootstelling aan radiofrequente
is uit te sluiten.6-8 De commissie komt nu tot dezelfde conclusie, maar dan
elektromagnetische velden en het optreden van kanker, verminderde
voor alle bronnen van blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
mannelijke vruchtbaarheid, slechtere zwangerschapsuitkomsten en
velden (niet alleen mobiele telefoons) en voor alle vormen van kanker
geboorteafwijkingen wordt door de commissie geclassificeerd als ‘mogelijk’.
(niet alleen tumoren in het hoofd-halsgebied). Proefdierexperimenten en
25
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
27
hoofdstuk 04 | Conclusies en advies
5G en gezondheid | pagina 27 van 33
in beperkte mate epidemiologisch onderzoek geven namelijk aanwijzingen
huidige telecommunicatiesystemen of andere toepassingen zoals wifi,
dat blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden mogelijk
zonder dat dit heeft geleid tot bewezen gezondheidsschade. De commissie
zou kunnen samenhangen met het opwekken of het bevorderen van de
adviseert wel om de blootstellingen van individuen en groepen te
ontwikkeling van tumoren.
monitoren voor, tijdens en na de uitrol van 5G-systemen. Daarmee wordt duidelijk in hoeverre blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
De bevindingen over effecten op mannelijke vruchtbaarheid en op
velden verandert door invoering van 5G en kunnen op termijn de
zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen zijn voornamelijk
gezondheidsrisico’s beter ingeschat worden. Ook de resultaten van de
gebaseerd op proefdierexperimenten. Het is niet bekend in hoeverre deze
analyse door de WHO kunnen te zijner tijd worden gebruikt bij de analyse
bevindingen naar de mens kunnen worden vertaald.
van gezondheidsrisico’s.
Uit de onderzoeken heeft de commissie niet kunnen afleiden bij welke
Meer onderzoek
blootstellingsniveaus de onderzochte effecten bij mensen zouden kunnen
De commissie adviseert om een onderzoeksprogramma op te zetten met
optreden. Omdat bovendien kennis ontbreekt over de toekomstige
daarin onder meer onderzoek naar de invloed van blootstelling aan voor
blootstelling van individuen als gevolg van de invoering van 5G
mobiele telecommunicatie en andere toepassingen relevante
telecommunicatie en mogelijke andere toepassingen zoals zelfrijdende
5G-frequenties op kanker, op de mannelijke voortplantingsorganen en
auto’s, kan de commissie geen uitspraak doen over de vraag of
vruchtbaarheid en op zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen.
toekomstige blootstelling aan 5G-frequenties ook tot daadwerkelijke
Een lopend internationaal prospectief epidemiologisch onderzoek naar de
gezondheidsrisico’s zal leiden.
de gezondheid van gebruikers van een mobiele telefoon, waaraan Nederland deelneemt, kan daarbij een rol spelen.20
4.2
Adviezen
Lage frequentiebanden ingebruiknemen, blootstelling monitoren
Daarnaast is onderzoek nodig naar effecten van blootstelling aan
De commissie ziet geen reden om de ingebruikname van de lagere
elektromagnetische velden met frequenties rond 26 GHz met niveaus
frequentiebanden voor 5G te beperken of te stoppen. Frequenties in de
onder de ICNIRP-limieten. Hierbij zou het moeten gaan om experimenteel
buurt van de 700 MHz en de 3,5 GHz zijn al jaren in gebruik voor de
onderzoek, omdat in de praktijk blootstelling aan deze frequenties nog niet
26
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
28
hoofdstuk 04 | Conclusies en advies
5G en gezondheid | pagina 28 van 33
voorkomt. Velden van deze frequenties dringen niet verder door in het
door de International Commission on Non-ionizing Radiation Protection
lichaam dan de huid en onderzoek zou zich daarom moeten richten op
(ICNIRP) in 1998 gepubliceerde richtlijn.15 ICNIRP heeft onlangs nieuwe
effecten die hun oorsprong vinden in de huid, onder meer op de
richtlijnen voor blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden
componenten van het afweersysteem en het zenuwstelsel die zich in
gepubliceerd, gebaseerd op een analyse van de beschikbare
de huid bevinden.
wetenschappelijke informatie.16 De Europese Commissie heeft aangegeven te overwegen de aanbeveling voor blootstelling van de
Ook beveelt de commissie aan om scenariostudies uit te voeren om
algemene bevolking aan elektromagnetische velden uit 199914 en de
effectief toekomstige blootstelling van individuen als gevolg van draadloze
richtlijn voor blootstelling van werknemers aan elektromagnetische velden
communicatiesystemen (3G, 4G en 5G) zichtbaar te maken.
uit 201321 aan te passen aan de nieuwste aanbevelingen van ICNIRP. De commissie beveelt aan de nieuwste ICNIRP-richtlijnen in Nederland te
Wachten met ingebruikname 26 GHz
gebruiken als basis voor het blootstellingsbeleid. Wel tekent de commissie
Omdat over effecten van blootstelling aan 26 GHz praktisch niets bekend
aan dat ook bij blootstelling onder deze limieten gezondheidsschade niet
is, adviseert de commissie om ingebruikname van deze frequentiebanden
is uit te sluiten. Daarom beveelt zij tevens aan om, in afwachting van de
voor 5G op te schorten totdat uitkomsten van onderzoek beschikbaar zijn.
resultaten van nader onderzoek, naast de nieuwe ICNIRP-richtlijnen het ALARA-principe toe te passen (As Low As Reasonably Achievable). Dat
Blootstellingslimieten en ALARA
betekent dat de blootstelling van de algemene bevolking en werknemers
De Tweede Kamer vraagt in hoeverre de huidige normen voor
niet onnodig hoog moet zijn, ook als deze onder de limieten blijft, zolang
volksgezondheid op dit terrein gebaseerd zijn op de meest actuele stand
dat redelijkerwijs haalbaar is. Dit is in lijn met de benadering die de
van de wetenschap. Op dit moment zijn de in Nederland gehanteerde
Gezondheidsraad heeft voorgesteld in het advies Voorzorg met rede.22
blootstellingslimieten voor de bevolking gebaseerd op een aanbeveling van de Europese commissie uit 1999.14 Deze aanbeveling gaat uit van de
27
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
29
Literatuur
5G en gezondheid | pagina 29 van 33
literatuur
28
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
30
Literatuur
1
2
WHO - World Health Organization. Radiofrequency fields. SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on
Health Council of the Netherlands, 2013; publication nr 2013/11. 7
HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer.
Tenth Report from SSM:s Scientific Council on Electromagnetic Fields,
Part 2: Animal studies on carcinogenesis. The Hague: Health Council
2015. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority, 2015;
of the Netherlands, 2014; publication nr 2014/22. 8
HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer.
SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on
Part 3: Update and overall conclusions from epidemiological and
Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk.
animal studies. The Hague: Health Council of the Netherlands,
Eleventh report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic
2016; publication nr 2016/06.
Fields, 2016. Including Thirteen years of electromagnetic field research
9
Gezondheidsraad. Brief van prof dr M de Visser dd 14 januari 2005
monitored by SSM’s Scientific Council on EMF and health: How has the
inzake Mobiele telefoons en gezondheid aan de Staatssecretaris van
evidence changed over time? Stockholm: Swedish Radiation Safety
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
Authority, 2016; SSM Report 2016:15.
Den Haag: Gezondheidsraad; 2005.
SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on
10
Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk.
GSM-basisstations. Den Haag: Gezondheidsraad, 2000;
Twelfth report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic Fields,
publicatie nr 2000/16.
2017. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority, 2018; 5
HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer. Part 1: Epidemiology of tumours in the head. The Hague:
SSM Report 2015:19.
4
6
Geneva: WHO, 2014; Public consultation document. Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk -
3
5G en gezondheid | pagina 30 van 33
11
Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
SSM Report 2018:09.
Mobiele telefoons. Een gezondheidskundige analyse. Den Haag:
SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on
Gezondheidsraad, 2002; publicatie nr 2002/01.
Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk -
12
Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
Thirteenth report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic
Mobiele telefoons en gezondheid (briefadvies). Den Haag:
Fields, 2018. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority,
Gezondheidsraad, 2005.
2019; SSM Report 2019:08.
29
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
31
Literatuur
13
14
Gezondheidsraad. Invloed van radiofrequente
17
Gezondheidsraad, 2011; publicatie nr 2011/20.
afkomstig van 5G-systemen. Small cells en massive MIMO. Bilthoven:
Raad van de Europese Unie. Aanbeveling van de Raad van 12 juli
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu / Agentschap Telecom,
1999 betreffende de beperking van de blootstelling van de bevolking
2019; RIVM rapport 2019-0214. 20
Reedijk M, Lenters V, Slottje P, Pijpe A, Peeters PH, Korevaar JC, et al.
Gemeensch 1999; L199: 59-70.
Cohort profile: LIFEWORK, a prospective cohort study on occupational
ICNIRP - International Commission on Non-Ionizing Radiation
and environmental risk factors and health in the Netherlands. BMJ
Protection. Guidelines for limiting exposure to time-varying electric,
Open 2018; 8(2): e018504. 21
Europees Parlement, Raad van de Europese Unie. Richtlijn 2013/35/
1998; 74(4): 494-522.
EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013
ICNIRP - International Commission on Non-Ionizing Radiation
betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid
Protection. Guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields
met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van
(100 kHz to 300 GHz). Health Phys 2020; 118(5): 483-524.
fysische agentia (elektromagnetische velden) (twintigste bijzondere
European Commission - DG Communication Networks Content
richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG) en tot
and Technology. Mandate to CEPT to develop least restrictive
intrekking van Richtlijn 2004/40/EG. Publicatiebl Eur Gemeensch 2013;
harmonized technical conditions suitable for next-generation (5G)
L179: 1-23.
terrestrial wireless systems for priority frequency bands above 24 GHz. https://ec.europa.eu/newsroom/dae/document.cfm?doc_id=66338 18
Stam R, Bolte JFB, Pruppers MJM, Robijns JJ, Kamer J, Colussi LC. Verkenning van de blootstelling aan elektromagnetische velden
magnetic, and electromagnetic fields (up to 300 GHz). Health Phys 16
19
telecommunicatiesignalen op kinderhersenen. Den Haag:
aan elektromagnetische velden van 0 Hz - 300 GHz. Publicatiebl Eur 15
5G en gezondheid | pagina 31 van 33
22
Gezondheidsraad. Voorzorg met rede. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatie nr 2008/18.
European Conference of Postal and Telecommunications Administrations - Electronic Communictions Committee. Spectrum for wireless broadband – 5G https://www.cept.org/ecc/topics/spectrum-forwireless-broadband-5g
30
Gezondheidsraad | Nr. 2020/16
2
32
5G en gezondheid | pagina 32 van 33
Commissie en geraadpleegde deskundigen
Waarnemers: •
M. Pruppers, Kennisplatform Elektromagnetische velden, Bilthoven
Samenstelling Commissie Elektromagnetische velden voor het advies 5G en gezondheid