RV 079 Herziening raadsbesluit verzelfstandiging van Het Speelhuis

Raadsvoorstel Raadsvergadering Onderwerp

Portefeuillehouder College besluit Zaaknummer

79 10 september 2024

Gemeenteraad

Herziening besluit verzelfstandiging van Het Speelhuis en bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek M.M.E.L. van Lierop 18 juni 2024 51906076

Aan de gemeenteraad, Het college stelt u voor: 1. Het raadsbesluit van 28 september 2021 over de verzelfstandiging van Het Speelhuis als volgt te herzien: a. Het Speelhuis blijft een gemeentelijke afdeling; b. Er komt geen fusie met Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek tot stand; c. Er komt geen separate horeca BV, de wijze waarop Het Speelhuis georganiseerd is, ondergaat geen wijziging. Samenvatting Kern van het voorstel omvat een heroverweging over verzelfstandiging van theater Het Speelhuis. Ons college is tot de conclusie gekomen, dat het theater op dit moment het meest gebaat is bij het stopzetten van het proces van verzelfstandiging. Daarmee blijft het theater onderdeel van de gemeentelijke organisatie en blijft het personeel in dienst van de gemeente. Door een grotere mate van zelfstandigheid aan deze afdeling toe te kennen, worden de voordelen van verzelfstandiging grotendeels geborgd. Het betekent ook dat de concernvorming door middel van een bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek niet wordt doorgezet. De grotere mate van zelfstandigheid wordt bewerkstelligd middels verruiming van het mandaat van de directeur van Het Speelhuis en door incidenteel inzetten van externe stichting Spelerij (in oprichting). Voorgaande besluitvorming In het proces om te komen tot verzelfstandiging van Het Speelhuis zijn op verschillende momenten besluiten genomen.

We noemen de belangrijkste: 1. Besluit tot verzelfstandiging In september 2021 besloot uw raad tot verzelfstandiging van het gemeentelijk theater Het Speelhuis. Deze verzelfstandiging moest tot stand komen via een bestuurlijke fusie (concernconstruct) met Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek (hierna: De Cacaofabriek). Uitgesloten van dit besluit was de personele component, omdat hier een traject met de Ondernemingsraad en het Lokaal Overleg nodig was. 2. Besluit tot uitstel concernvorming, beoogde ingangsdatum naar 1 juli 2023 Eind 2022 werd duidelijk dat het komen tot Sociale Plannen (Het Speelhuis en specifiek horeca) meer tijd nodig had. De bonden vroegen om uitstel van de ingangsdatum. Ons college besloot daarom de ingangsdatum uit te stellen naar 1 juli 2023. 3. Besluit tot fasering concernvorming In aanloop naar 1 juli 2023 bleek dat concernvorming per 2023 voor beide instellingen te vroeg kwam. Ons college besloot daarom op in mei 2023 om de ingangsdatum van verzelfstandiging van Het Speelhuis op te schorten. Daarnaast besloten wij het proces te faseren, door eerst het theater te verzelfstandigen en in een later stadium de bestuurlijke fusie te effectueren. Heroriëntatie en voorgenomen besluit college over alternatief voor verzelfstandiging We beseffen ons dat, sinds uw besluit van september 2021, er bijna drie jaar is verstreken.

In die periode is er veel werk verzet waarover wij u op gezette tijden geïnformeerd hebben, middels raadsinformatiebrieven en beraadslagingen in uw gemeenteraad.

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 1 van 6

Het besluit dat voorligt is geen lichtvaardige keuze van het college. Toen door ons college en uw raad besloten werd dat het theater als gemeentelijke afdeling verzelfstandigd zou moeten worden, omvatte dat besluit niet de gevolgen voor het personeel. Dit komt omdat hier een traject met de Ondernemingsraad en het Lokaal Overleg voor nodig was. Inmiddels zijn we een stap verder en is er in het najaar van 2023 duidelijkheid gekomen over de afspraken in de (concept) Sociaal Plannen, inclusief de financiële consequenties. Daar waar het gaat om personeel, staat voor ons college zorgvuldigheid centraal. Het zijn voor culturele instellingen (in het algemeen) onzekere tijden. In en buiten onze regio zien we in toenemende mate voorbeelden waarbij culturele organisaties het financieel niet kunnen bolwerken. Die voorbeelden gaven ons college extra reden tot zorg. Uiteraard zijn er meer afwegingen die een rol hebben gespeeld; we gaan daar bij de ‘argumenten’ nader op in. Alles overwegende nam het college een voorgenomen besluit, dat uitgaat van herziening van de oorspronkelijke opdracht tot verzelfstandiging en in plaats daarvan het theater, als onderdeel van de gemeentelijke organisatie, een grotere mate van zelfstandigheid te geven.

Het Speelhuis als onderdeel van de gemeentelijke organisatie, met een grotere mate van vrijheid Het besluit tot verzelfstandiging van theater Het Speelhuis was de bevoegdheid van uw raad. Heroverweging van het besluit tot verzelfstandiging is wederom de bevoegdheid van uw raad. Indien uw raad akkoord gaat met het herzien van het besluit uit 2021, zal het college Het Speelhuis een grotere mate van zelfstandigheid geven. Voor uw beeld schetst ons college haar visie op de toekomstige invulling van de positie van Het Speelhuis binnen de gemeentelijke organisatie. •

Organisatorisch Ons college wil Het Speelhuis een afdeling laten blijven van de gemeentelijke organisatie. Deze afdeling krijgt een meer zelfstandige positie en zal op vergelijkbare wijze functioneren als Museum Helmond.

•

Verruiming mandaat directeur van Het Speelhuis Om de afdeling meer zelfstandigheid te bieden, wordt het mandaat van de directeur van Het Speelhuis verruimd. De directeur van Het Speelhuis zal in de nieuwe situatie (net als bij het Museum nu al het geval is) schenkingen en legaten kunnen aanvaarden en privaatrechtelijke samenwerkingen en overeenkomsten met een culturele doelstelling, kunnen aangaan.

•

Stichting Spelerij (in oprichting) Sinds enkele jaren heeft een aantal organisaties en personen zich verbonden aan Het Speelhuis middels ‘De Spelerij’. De Spelerij vormt geen formeel onderdeel van de organisatie van Het Speelhuis, maar bestaat feitelijk uit een aantal ambassadeurs die gezamenlijk Het Speelhuis ondersteunen als een soort 'vrienden-van' construct, zonder tot nu toe een juridische entiteit te zijn. Speerpunten zijn het realiseren en houden van avontuurlijke programmering en het geven van een extra impuls aan nieuw theatertalent. Na een aantal jaren hebben de deelnemende partijen aangegeven toe te zijn aan een nieuwe stap en wil De Spelerij zich ook formaliseren middels een stichting. De stichting krijgt als doel om Het Speelhuis te ondersteunen in allerlei facetten en met allerlei mogelijkheden. Een van de wensen van Het Speelhuis is om externe fondsen en subsidiemogelijkheden te kunnen aanspreken. Als gemeentelijke afdeling is dat niet altijd mogelijk. De stichting in oprichting kan (en wil) in deze gevallen fungeren als penvoerder. Een vergelijkbare constructie is er bij Museum Helmond en de Vereniging Vrienden van Museum Helmond. De ervaringen daar zijn positief. Met de stichting kan een samenwerkingsovereenkomst worden gesloten om een en ander te bekrachtigen.

Daarbij wil ons college uitgaan van een pilotperiode van twee jaar, waarna een evaluatie moet uitwijzen of het construct naar ieders tevredenheid werkt.

•

Bedrijfsplan voor de toekomst Voor het theater betekent verruiming van het mandaat en het kunnen aanvragen van externe subsidies middels een externe stichting dat zij de gelegenheid krijgt om met de organisatie stappen voorwaarts te zetten en nieuw beleid te ontwikkelen en uit te voeren. Een bedrijfsplan/businesscase voor de jaren 2024-2026 kan vanuit dit perspectief ontwikkeld worden en bijdragen aan de toekomstvisie voor het cultuurbeleid van de stad en van het theater. Dit geeft het team van Het Speelhuis het vertrouwen en de motivatie om ook toekomstige activiteiten en nieuwe plannen van Het Speelhuis te omarmen en tot uitvoering te brengen.

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 2 van 6

Argumenten 1.1 Nieuwe situatie door uitstel van de concernvorming Aan het besluit van ons college en uw gemeenteraad van september 2021 lag een aantal argumenten ten grondslag. Deze waren toegespitst op de combinatie van verzelfstandiging én een bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek. Deze argumenten waren: meer culturele impact, stimulans voor het cultureel ondernemerschap, synergie- en efficiencyvoordelen, beter passend bij de kerntaken van zowel gemeente als theater, het op onderdelen niet matchen van gemeentelijke systemen en personeelskaders en het kunnen onderbrengen van de horeca in een separate Horeca BV. Met het besluit van ons college van mei 2023 om de bestuurlijke fusie los te koppelen van de verzelfstandiging van Het Speelhuis is de oorspronkelijke opdracht gewijzigd. Er werd op dat moment geen termijn verbonden aan het uiteindelijk wel effectueren van de bestuurlijke fusie. Duidelijk is dat de gewenste effecten minder krachtig zijn als er wel sprake is van verzelfstandiging en niet van een bestuurlijke fusie. De gedachte was immers dat de instellingen gezamenlijk meer massa en dus meer slagkracht zouden hebben. Verder is het minder vanzelfsprekend dat bij Het Speelhuis een Horeca BV even goed zou werken als bij De Cacaofabriek. Er is immers geen daghoreca, waardoor het potentiële verdienmodel niet gunstig is.

Hierdoor én zonder de combinatie met De Cacaofabriek is ook het cultureel ondernemerschap minder sterk. Hetzelfde geldt voor synergie- en efficiencyvoordelen. 1.2 In huidige tijd is de toekomst het beste geborgd als onderdeel van de gemeente Geregeld zijn er in en buiten de regio culturele organisaties die financieel het hoofd niet boven water kunnen houden en aankloppen bij de gemeente. Recente voorbeelden zijn film- en theaterhuis Natlab in Eindhoven, Junushof in Wageningen en TivoliVredenburg in Utrecht. Ook de recente landelijke politieke ontwikkelingen zorgen voor een onzekere periode voor de culturele sector. Gezien deze geschetste onzekerheden is het op dit moment de beste borging dat Het Speelhuis financieel gezond kan functioneren, als onderdeel van de gemeentelijke organisatie. 1.3 Financieel een te grote opgave Het doorzetten van verzelfstandiging brengt kosten met zich mee. Gezien de financiële opgaves waar Helmond op dit moment en in de nabije toekomst voor staat en het feit dat de koers hierin nog bepaald moet worden, is het op dit moment niet opportuun om de verzelfstandiging door te zetten. De kosten van verzelfstandiging zijn tweeledig: • Structurele kosten In het geval van een verzelfstandiging zou Het Speelhuis, zonder fusie met De Cacaofabriek, structureel geconfronteerd worden met extra lasten.

Het niet doorgaan van de bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek werkt kostenverhogend, doordat er minder synergie- en efficiencyvoordelen zijn en er minder verwacht wordt van cultureel ondernemerschap. Daarnaast maakt Het Speelhuis, als onderdeel van de gemeentelijke organisatie, geregeld gebruik van collegaambtenaren. Dan gaat het bijvoorbeeld om personeelszaken, financiële administratie, juridische ondersteuning, communicatie, onderhoud gebouw (binnenzijde, verhuurdersdeel blijft gemeentelijk), ICT ondersteuning etcetera. Om al het werk te kunnen verzetten dat nu ook gedaan wordt, is extra personeel nodig. Zonder bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek is het invullen en vormgeven van de bedrijfsvoering omvangrijker. Bij een bestuurlijke fusie met De Cacaofabriek zouden deze kosten door beide organisaties samen gedragen worden. Dit alles resulteert dat een verzelfstandiging voor Het Speelhuis aanzienlijke extra kosten voor de gemeente met zich zullen meebrengen van ca 400.000 euro. •

Incidentele kosten Bij het raadsbesluit van 2021 was de personele component uitgesloten, omdat hier een traject met de Ondernemingsraad en het Lokaal Overleg (vakbonden) nodig was. Door de raad is als uitgangspunt meegegeven dat bij een verzelfstandiging de betreffende medewerkers geen (financiële) nadelige gevolgen mogen ondervinden. Met de bonden is lang gesproken over de gevolgen en inmiddels is een financiële vertaling gemaakt van de Sociaal Plannen. Inmiddels is er duidelijkheid over het Sociaal Plan. De kosten bedragen afgerond € 360.000,-. Dit betreft grotendeels de compensatie van de pensioenopbouw, omdat de horeca medewerkers in dit geval overgaan naar de horeca CAO.

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 3 van 6

Daarnaast is van belang dat Het Speelhuis (uitgaande van een zelfstandige organisatie) start met een gezonde reservepositie. Bij het oorspronkelijke besluit uit 2021 was nog niet duidelijk wat de omvang het bedrag moest zijn, omdat dit afhankelijk is van de financiële positie op het moment van verzelfstandiging. In de huidige situatie is nog benodigd € 160.000,-. Tenslotte is een kortlopend krediet nodig voor balans in liquiditeit. Vanwege de disbalans in de exploitatie van een theater versus de bevoorschotting van de gemeentelijke subsidie zou het nodig zijn een tijdelijk ‘krediet’ ter beschikking te stellen om deze pieken op te vangen. Concreet zou dit resulteren in een krediet van € 500.000 . Per saldo zou dit niet tot een kostenpost leiden voor de gemeente, omdat het Speelhuis dit bedrag terug zou betalen. Het dient echter eerst wel (tijdelijk) ter beschikking gesteld te worden. 1.4 Het Speelhuis gebaat bij duidelijkheid Voor de organisatie en het personeel van Het Speelhuis is duidelijkheid van belang. Voor hen was de afgelopen periode onrustig en onzeker. Het Speelhuis wil daarnaast graag vooruit en zich verder ontwikkelen. De kwaliteit van het programma is weliswaar hoog, maar toch ervaart Het Speelhuis een bepaalde mate van stilstand.

Met een definitieve keuze weet de organisatie waar ze aan toe is en kan de directeur zich richten op het ontwikkelen van een nieuwe en passende missie en visie, inclusief een meerjaren businessplan én komt er energie vrij om nadere uitwerking te geven aan nieuwe ontwikkelingen die Het Speelhuis beter in de maatschappij positioneren. Zoals eerder aangegeven blijft hiermee het personeel in dienst van de gemeente Helmond. 1.5 Stichting De Cacaofabriek heeft voorkeur voor samenwerking in plaats van bestuurlijke fusie Over de ontwikkelingen is door ons college verkennend en onder embargo gesproken met de Raad van Toezicht van De Cacaofabriek. Het gesprek was positief en constructief. De Cacaofabriek is na het besluit over fasering en uitstel van de bestuurlijke fusie voortvarend aan de slag gegaan. Het besturingsmodel is gewijzigd naar een Raad van Toezicht-model. Er is een directeur-bestuurder aangesteld en een visie en meerjarenperspectief ontwikkeld. Daarnaast zijn de banden met Het Speelhuis goed en juist sterker geworden. Daar waar kansen liggen, zoeken de organisaties elkaar op. De Raad van Toezicht heeft aangegeven deze situatie erg te waarderen en heeft richting de wethouder de voorkeur uitgesproken om de bestuurlijke fusie niet te effectueren, maar de samenwerking op pragmatische wijze in te vullen.

1.6 Voordelen van verzelfstandiging blijven behouden Met verruiming van het mandaat van de directeur van Het Speelhuis wordt bewerkstelligd dat de organisatie meer slagkracht krijgt. Er kan actueler worden geprogrammeerd en er kan sneller ingesprongen worden op actualiteit. Ook kunnen er interessante samenwerkingen worden aangegaan, zowel in de regio als in Helmond zelf (zowel cultureel als maatschappelijk). Uiteindelijk komt dit ten goede aan het culturele programma en het culturele leven in de stad. Als de programmering meer aansluit bij de actualiteit, wordt zij ook meer toegankelijk en staat het theater dichter bij de inwoners van Helmond. Een interessanter programma is ook economisch van belang, met name voor het vestigingsklimaat. Verder kan met de onafhankelijke vrienden-stichting De Spelerij de financiële slagkracht worden vergroot. Daar waar een gemeentelijke afdeling geen fondsen kan werven als gemeentelijke afdeling, kan een stichting dat wel. De middelen komen volledig ten gunste van het programma en de activiteiten van Het Speelhuis en dus rechtstreeks ten gunste van de stad en inwoners. Ons college wil met de stichting-in-oprichting een pilotperiode van twee jaar afspreken, om te bezien of het construct naar tevredenheid van beide kanten werkt.

Kanttekeningen en risico’s 1.1 Theater voeren geen kerntaak van de gemeente Het belangrijkste argument om wél over te gaan tot verzelfstandiging, wordt niet ingevuld. Het ‘runnen’ van een theater is geen gemeentelijke kerntaak. Vanuit dit oogpunt kan de redenatie zijn dat het wenselijk is en blijft om de taken af te stoten die niet tot de kerntaken behoren. Behorend tot de gemeente, is de rolverdeling tussen theater en gemeente niet vergelijkbaar als met bijvoorbeeld stichting Kunstkwartier of Bibliotheek Helmond-Peel. Echter dit nadeel weegt op dit moment niet op tegen de voordelen van het niet doorzetten van verzelfstandiging. Bovendien kunnen we de verhoudingen en het proces beter inrichten, door bij het team cultuur relatiebeheerders aan te wijzen voor Het Speelhuis en te werken met prestatie-afspraken.

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 4 van 6

Financiën Zoals bij de argumenten is aangegeven brengt het doorzetten van verzelfstandiging kosten met zich mee (zie argument 1.3). Gezien de financiële uitdagingen waar de gemeente voor staat, wil het college op dit moment deze stap daarom niet nemen. Wel heeft het traject tot nu toe kosten met zich meegebracht. Van het oorspronkelijke budget van € 280.000,- voor de projectkosten resteert € 58.000 (per 31-12-23). De kosten waren onder andere nodig voor juridische ondersteuning, de voorbereidingen van de Sociaal Plannen, voorbereidingskosten voor de fusie (zoals afstemmen systemen). Participatie In het proces om te komen tot heroverweging is intensief gesproken met de interim-directeur van Het Speelhuis. Ook is (onder embargo) getoetst hoe de Raad van Toezicht van De Cacaofabriek tegen de kwestie aankijkt. Communicatie, uitvoering en tijdspad Onze prioriteit ligt hier bij het personeel van Het Speelhuis. Het heeft immers rechtstreeks invloed op hun arbeidsomstandigheden en werk. Direct na het voorgenomen besluit van ons college, is het personeel meegenomen in de afwegingen en het besluit. Daarbij is uiteraard aangegeven dat er pas een definitief besluit is, als uw gemeenteraad akkoord is met het voorstel van ons college. Ook is uw raad middels de dagmail van de Griffie, dezelfde dag op de hoogte gebracht van het voorgenomen besluit van ons college.

Burgemeester en wethouders van Helmond mevr. P.J.M.G. Blanksma–van den Heuvel burgemeester

Gemeenteraad van Helmond

mr. A.S. Meijer gemeentesecretaris

Blz. 5 van 6

Raadsbesluit Vergadering

79 10 september 2024

Gemeenteraad

De raad van de gemeente Helmond; gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 14 mei 2024; gelet op de bepalingen van de Gemeentewet;

besluit:

1. Het raadsbesluit van 28 september 2021 over de verzelfstandiging van Het Speelhuis als volgt te herzien: a. Het Speelhuis blijft een gemeentelijke afdeling; b. Er komt geen fusie met Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek tot stand; c. Er komt geen separate horeca BV, de wijze waarop Het Speelhuis georganiseerd is, ondergaat geen wijziging.

Aldus besloten in zijn openbare vergadering van 10 september 2024. De raad voornoemd, de voorzitter,

Gemeenteraad van Helmond

de griffier,

Blz. 6 van 6