RV 075 Stedelijk Klimaatcontract Eindhoven-Helmond

Raadsvoorstel Vergadering

75 26 september 2023

Onderwerp Portefeuillehouder Afdeling College besluit Commissie Zaaknummer

Stedelijk Klimaatcontract Eindhoven-Helmond A. Bonte S&B, O&O, IBOR, A&E, COM, FIN 11 juli 2023 Adviescommissie 5 september 2023 51548161

Gemeenteraad

Aan de gemeenteraad,

Voorstel: 1. In te stemmen met uitwerking van een gezamenlijk Klimaat-deltaplan op basis van de stadsthema's Vitale Binnenstad, Leefbare Wijken, Bestendige Bedrijvigheid en Robuuste Regio 2. In te stemmen met de inschrijving met Eindhoven op de EU-missie 100 Klimaatneutrale en Slimme Steden op basis van het met de inwoners en stakeholders opgestelde Stedelijk Klimaatcontract deel A en B. 3. Instemmen met de uitwerking van een bijbehorend investeringsplan voor de stad tot 2030 met stakeholders, rijk en Europa voor duostad Eindhoven-Helmond, waarbij iedere partner/stakeholder zijn verantwoordelijkheid neemt en invulling wordt gegeven aan de randvoorwaarden zoals genoemd bij de kanttekeningen.

Aanleiding Eindhoven en Helmond hebben zich als duo-stad gekandideerd voor de EU-missie Klimaatneutrale en Slimme Steden. Het is één van de missies in het kader van het onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon Europe. Doel van de missie is om steden te selecteren en te helpen die als kloploper in Europa de ambitie hebben om eerder dan in 2050 (2030) klimaatneutraal te zijn. Via de Europese klimaatmissie willen Eindhoven en Helmond een flinke versnelling realiseren en daarnaast in te zetten op circulariteit en klimaatbestendigheid. Deze versnelling zoeken we omdat we naast onze ambities ook zien dat we met de huidige uitvoering van ons beleid ook de afspraken vanuit het Klimaatakkoord van 55% in 2030 en onze eigen ambitie van klimaatneutraal in 2035 niet gaan halen. Door dit traject met en door de stad op te pakken kunnen en willen we deze versnelling vorm geven. Het missielabel moet bijdragen aan het succesvol indienen van toekomstige Europese subsidie-calls rond klimaatbeleid, circulariteit en vergroening. De missie draagt daarmee bij aan de noodzakelijke doorbraken die nodig zijn om de klimaatdoelen voor beide steden te halen. Om in aanmerking te komen voor het missielabel moeten Eindhoven en Helmond een Stedelijk Klimaatcontract indienen, samen met een nog door te ontwikkelen investeringsplan.

Het Stedelijk Klimaatcontract is een afspraak met partijen uit de stad, waarin we commitment uitspreken voor de missie. Het is de eerste stap naar het benodigde langjarige deltaplan dat we met beide steden ten behoeve van de uitvoering zullen opstellen. Het stedelijk Klimaatcontract moet in het najaar van 2023 ingediend worden bij de Europese Commissie. Proces tot nu toe Eind 2022 zijn wij op basis van onze expression of interrest gekozen om mee te doen aan de missie 100 klimaatneutrale steden. Hiervoor hebben wij vanaf 2021 met Eindhoven samengewerkt aan een eerste voorstel. Deze versie van het Stedelijk Klimaatcontract kwam in de periode januari tot en met juli 2023 tot stand dankzij de inbreng van een grote groep betrokken partijen en inwoners uit de twee steden en de regio. Betrokkenheid en commitment van deze belanghebbenden is cruciaal om de ambitie van fossielvrije, circulaire en klimaatbestendige steden waar te maken. De betrokken partijen committeren zich aan de uitgangspunten en de ambitie en verbinden zich aan één of meerdere missietrajecten die volgen uit het contract. Het stedelijk Klimaatcontract en de daaruit volgende missietrajecten zijn daarmee het resultaat van een gezamenlijk doorlopen proces. Het contract Het Stedelijk Klimaatcontract raakt veel beleidsterreinen.

Het contract vervangt niet de zelfstandige programma´s of beleidsinzet en moet ook niet gezien worden als een juridisch bindende afspraak tussen partijen. Het contract is een ‘call to action’ om de energie- en klimaatdoelen in de verschillende beleidsterreinen te incorporeren en integraal met Gemeenteraad van Helmond

Blz. 1 van 6

de stad op te pakken. Met het Stedelijk Klimaatcontract tonen partijen hun commitment ten aanzien van de hoofdlijnen en missies. Veel van de onderwerpen moeten in samenwerking met de betrokkenen en belanghebbenden in de komende periode nog verder vorm gaan krijgen. Het is ook geen statisch document. In de komende jaren kunnen missietrajecten worden toegevoegd aan de vier stadsthema’s en kunnen nieuwe partijen zich blijven aansluiten. Voor de uitwerking wordt uitgegaan van een modulaire opbouw, waar steeds nieuwe acties en projecten aan worden toegevoegd, waarmee samenwerkingscoalities van verschillende samenstelling aan de slag gaan. Dus niet enkel gemeente. Veel projecten komen uit de samenleving. Qua organisatie wordt aangesloten bij de bestaande programma’s, werktafels, projecten en initiatieven in de twee steden. Samen zal dit leiden tot een Klimaat Deltaplan wat onafhankelijk van het eventuele contract met Europa onze beide steden voor de lange termijn een koers zal geven naar klimaatneutraliteit Beoogd effect voor gemeenteraad Benodigde versnelling van de klimaatopgave middels gezamenlijkheid en nieuwe financiering De missie moet leiden tot de doorbraken die nodig zijn om versnelling op de klimaatdoelen voor beide steden mogelijk te maken.

De missie biedt kansen voor de regio om in te schrijven op Europese subsidie calls die aansluiten op de innovatiekracht van de Brainport-regio. Het aanpakken van klimaatverandering draagt bij aan een groene, fijne en gezonde stad om in te wonen. Tevens zorgen we er met de missie voor dat de aanpak van klimaatverandering meer integraal wordt opgepakt en iedereen mee kan doen aan deze transitie. We hebben daarbij oog voor de maatschappelijke en sociale vraagstukken rondom dit thema. Tevens biedt de missie ons de mogelijkheid om via Europa en de Rijksoverheid meer direct wettelijke uitdagingen, financiële vraagstukken en botsend beleid onder de aandacht te brengen.

Argumenten 1.1 Het commitment van de stad op de hoofdthema's uit het Stedelijk Klimaatcontract vormt de basis voor de uitwerking en uitvoering van een gezamenlijke lange termijn strategie. Transitie paden vergen tijd. Daarom is het uitgangspunt van het Klimaatcontract het ophalen van commitment bij de betrokken partijen in de twee steden gericht op de lange termijn. Alleen samen en op basis van draagvlak kunnen we de noodzakelijke transities realiseren. Dit vorm dan ook de basis van een op te stellen Klimaat Deltaplan Eindhoven-Helmond. Daarmee wordt de aanpak van Klimaatverandering een gezamenlijke opgave die we met elkaar vormgeven en realiseren voor de lange termijn. 1.2 Met de vier genoemde stadsthema’s pakken we de versnellingsambities integraal op. De aanpak van de klimaatverandering vraagt om een integrale blik op de klimaatvraagstukken. Het Klimaatcontract komt niet in plaats van of bovenop bestaande samenwerkingen, programma’s of beleidsinzet bijvoorbeeld het prestatieafspraken, Omgevingsvisie, Brainport Agenda, Mobiliteit (naast schoon ook veilig en vlot) en schaalsprong. In de uitwerking van de missies moet juist zoveel mogelijk aansluiting gevonden worden bij reeds bestaande trajecten. Het klimaatplan is daarom ook niet sectoraal ingericht, maar aan de hand van vier stadsthema’s.

Binnen deze stadsthema’s werken partijen uit verschillende sectoren samen aan het formuleren, vormgeven en uitvoeren van concrete projecten voor de korte en lange termijn. 2.1 Middels de afronding en indiening van het klimaatplan geven we uitvoering aan de in 2021-2022 gestarte intensivering Energietransitie. Naast de bestaande lijnen in het programma Duurzame & Gezonde Stad zetten we in opschalen en versnellen. Via deze deelname aan de Europese oproep voor het indienen van voorstellen waaraan 100 steden mogen meedoen. We doen dit samen met Eindhoven. De call richt zich op drie sporen: het verbreden en versterken van onze huidige inzet; op intensivering van de multiple helix aanpak; het vergroten van maatschappelijk draagvlak. Zeker voor dit laatste aspect is in deze tijd van energiecrisis een belangrijke basis nodig. Een succesvolle indiening in het kader van de EU oproep geeft toegang tot additionele financiële middelen. De intensivering van onze aanpak die onderdeel is van de maatregelen in de Crisis en Herstelnota, heeft ook positieve economische effecten, met name voor de bouw- en installatiebranche. Dit doen we als vervolg op de eerder genomen besluiten in 2021 en 2022 en dit sluit aan bij het in 2022 opgestelde ambitie akkoord.

2.2 De versnelling middels de missies uit Het Stedelijk Klimaatcontract is nodig om de ambities fossielvrij, circulair en klimaatbestendig waar te maken. De aanpak van Klimaatverandering is één van de meest urgente uitdagingen van de komende jaren. De impact Gemeenteraad van Helmond

Blz. 2 van 6

van de klimaatverandering is nu al wereldwijd zichtbaar en de tijd die resteert om te voldoen aan de doelen uit het klimaatakkoord van Parijs wordt steeds korter. We zien dat het benodigde beleid aanwezig is, maar de praktische uitvoering van dit beleid om verschillende redenen stokt. Niet alleen onze eigen doel klimaatneutraal in 2035 , maar eveneens de landelijke eis van 55% in 2030 gaan we op deze manier niet behalen. Eindhoven en Helmond zetten daarom in op het versnellen van de eigen, lokale klimaatdoelen en de in gang gezette energietransitie, het verduurzamen van de steden en het opvangen van de gevolgen van klimaatverandering. 2.3 Het versnellen van de uitvoering van de opgave lukt alleen wanneer we dit in gezamenlijkheid oppakken met de betrokken partijen in de steden. Het tegengaan van Klimaatverandering vraagt inzet van alle sectoren binnen de maatschappij, zeker niet alleen van de gemeente. Alleen door samenwerking kunnen noodzakelijke doorbraken worden bereikt. Het Stedelijk Klimaatcontract vraagt commitment van een veelheid van partijen in de steden en de regio en is dan ook tot stand gekomen in dialoog met deze partijen uit Eindhoven en Helmond. De dialoog zetten we om in een samenwerking, waarbij coalities van betrokken partijen en inwoners aan de slag gaan met projecten en acties binnen de vier stadsthema’s.

Met de Stadslabs en de Klimaatconferenties zijn al veel inwoners, ondernemers en organisaties bereikt. Tegelijk blijft het van belang oog te hebben voor groepen die zich minder aangesproken voelen tot het onderwerp of simpelweg minder tijd hebben om een actieve rol te pakken, zoals het MKB. Dit is een extra aandachtspunt bij het formuleren en vervolgens uitrollen van de missies. 2.4 en 3.1 Het versnellen van de uitvoering lukt alleen wanneer we hierin ondersteund worden door zowel het Rijk en Brussel. Een bijdrage van Rijk en Europa zien we als cruciaal om 2030 en de benodigde versnelling te behalen. Daarom dienen we het klimaatcontract nu in bij de Europese Commissie en vragen we bij het rijk en EU ook concrete steun voor de uitgesproken versnellingsambitie. Het betreft dan nieuwe financieringsvormen, financiële ondersteuning en aanpassing van regels, kaders en wetgeving. Veel doorbraken vragen om transitie die op dit moment niet passen binnen bestaande afspraken en wetgeving. Hiervoor is experimenteerruimte nodig omdat wijziging van wetgeving te veel tijd vergt. We zien de toezegging van deze steun als voorwaarde voor onze eigen inzet. We willen, net zoals we in de twee steden een gezamenlijk proces hebben georganiseerd voor het ophalen van commitment, ook met Europa de dialoog aangaan over het vormgeven van onze ambitie.

We nodigen hen uit om te reflecteren op het in de steden vormgegeven proces en de daaruit volgende plannen. De huidige indiening is dan ook niet het eindstation. 3.2 Met het investeringsplan wordt inzichtelijk welke financiering er nodig is voor de versnelling op de duurzaamheidsdoelen van de gehele stad. Om de klimaatambities te verwezenlijken, zijn forse investeringen nodig. Maar geeft ook helderheid over onze mogelijkheden. Net zoals het commitment tot stand gekomen is middels een gezamenlijk proces, zo willen we ook de benodigde investeringen samen met hen in beeld brengen. Daarmee bouwen we aan een scherp en gedragen beeld van het totaal voor de stad aan benodigde investeringen voor het halen van de klimaatambities. Ook vragen we nadrukkelijk aan rijk en EU om hier input op te leveren en vragen we hen om financiering in het vooruitzicht te stellen. Zonder het commitment van de medeoverheden blijft Helmond weliswaar ambitieus op het onderwerp klimaat, maar is een Klimaatneutraal Helmond in 2030 niet haalbaar. Wanneer de totaal benodigde investeringen in beeld gebracht zijn, kan per stakeholder bekeken worden wat bijgedragen moet worden en zal daar waar nodig gezocht worden naar aanvullende dekking.

Kanttekeningen 1.1 Met deze missies gaan we een langjarig intensiever samenwerkingsproces aan. Het Stedelijk Klimaatcontract is geen contract in juridische zin. Het is het uitspreken van commitment aan de doelstelling om een versnelling te realiseren op de klimaatdoelen en dit vorm te geven in langjarige samenwerking met partijen binnen de steden. De uitvoering en daadkracht van de missie staat of valt met het eigenaarschap van de missies door alle stakeholders en het tonen van leiderschap. We moeten investeren in de versterking van het netwerk en de onderlinge relaties tussen partijen om het eigenaarschap en bijbehorend leiderschap stevig te verankeren en de missie te laten slagen. 1.2 Externe ontwikkelingen We zoeken naar versnelling op de energie,- en circulaire opgave hiervoor moeten we niet alleen een gedragstransitie optuigen, maar zullen we eveneens in onze fysieke omgeving aanpassingen moeten doen. Op dit moment zien we echter dat de fysieke aanpassingen, technische oplossingen en praktische Gemeenteraad van Helmond

Blz. 3 van 6

uitvoering stagneert door externe ontwikkelingen. Hierbij hebben netwerk schaarste en het stikstofvraagstuk onze speciale aandacht. Stagnatie op die dossier zullen ook invloed hebben op de mogelijke uitvoering van deze doelstellingen. Hierom is netcongestie ook een van de missie onder het thema robuuste regio. Eveneens zijn we ons natuurlijk bewust van de druk die er nu en straks nog op onze ambtelijke organisatie ligt. Gelukkig kunnen we een (groot) deel van de benodigde inzet middels de CDOKE-middelen (Tijdelijke regeling Capaciteit Decentrale Overheden voor Klimaat- en Energiebeleid) dekken en invullen. Ook de samenwerking met Eindhoven en stakeholders brengt ons (nu al) meerwaarde en efficiëntie. Maar desondanks zijn we ons bewust van het feit dat we keuzes moeten maken rondom inzet en moeten kiezen voor de missies met de meeste integrale impact. 2.1 Het Stedelijk Klimaatcontract bevat nog geen concrete nieuwe plannen. Het contract is de basis waarop partijen uit de steden samen gaan werken aan de versnelling op de klimaatdoelen. Voor een dergelijke samenwerking bestaat geen blauwdruk of standaard proces. Ook kan aan de start van zo’n samenwerking ook niet alles reeds vastgelegd worden in uitgewerkte projectvoorstellen. De samenwerking moet immers leiden tot doorbraken die zonder samenwerking en nieuwe wetgeving niet of slechts langzaam tot stand zouden komen.

Het Stedelijk Klimaatcontract is daarom een open afspraak waaraan gaandeweg steeds concretere invulling wordt gegeven met steeds nieuwe missieprojecten. Wel maken we gebruik van lopende projecten die al bijdragen of een doorbraak kunnen forceren. Het contract is dus een fluïde document. 2.2 Het is onduidelijk welke bijdrage de EU en het rijk gaan leveren aan de missie. De aanpak van de klimaatverandering vraagt om stevige stappen en leiderschap. Daarom zetten de partijen die zich committeren aan het Stedelijk Klimaatcontract en nu de stap naar een brede samenwerking op de klimaataanpak zetten. De noodzaak van betrokkenheid en financiële en wettelijke ruimte om een versnelling op de klimaatdoelen te realiseren, is evident. Met het aangaan van het Stedelijk Klimaatcontract hebben we een stevigere positie om ook commitment en concrete inzet van EU en rijk op te halen. Dat wordt ook door Europa toegezegd. Maar is tot nu toe nog niet concreet geworden, hierom dienen we ons contract nu in, zodat we met Europa hierover in gesprek kunnen. Financiën Er zijn op dit moment nog geen financiële gevolgen. De benodigde capaciteit wordt geleverd vanuit de middelen CDOKE. Hiervoor worden op dit moment nieuwe collega's gezocht. Tevens zullen veel projecten onder de huidige organisatie van lopende opgaves worden opgepakt.

Het benodigde investeringsplan vanuit de stad (dus niet (enkel) gemeente) wordt met stakeholders opgesteld. Hiervoor komen we natuurlijk nog bij u terug. Dit plan maken we met en voor de stad maar hiervoor hebben we ook Europa en het Rijk nodig. We zullen dit plan met deze partners opstellen en dat vraagt dus nog tijd. Het investeringsplan is een plan voor alle opgaven in de stad en dus geen specifiek investeringsplan of begroting voor de gemeente Helmond. Communicatie Korte termijn Er vindt op 12 juli een persgesprek plaats waarin vanuit beide gemeentes het traject met de steden, de inhoud van het contract en de doelstellingen zullen worden toegelicht. Het persbericht is opgenomen in de bijlage Lange termijn Voor de vier stadsthema’s worden en zijn deels ambassadeurs (het gezicht van) en projectleiders aangewezen die de voortgang bewaken van de projecten binnen het thema’. Voor de verschillende projecten binnen de missies deze stadsthema’s worden trekkers aangewezen vanuit de bij het project betrokken partijen. Deze rapporteren over de voortgang aan de ambassadeur van het Stadsthema. Periodiek, in eerste instantie twee maal per jaar, wordt een breed overleg georganiseerd tussen alle partijen. Over de voortgang van de projecten wordt tevens gecommuniceerd via de website van de Klimaatmissie en middels onze monitoringstool Climate-view.

Vervolg Uw raad spreekt zich, net als de gemeenteraad van Eindhoven, uit over dit dossier. Na vaststelling van het raadsbesluit wordt op basis van die uitgangspunten de uiteindelijke versie van het contract ingediend, waarna we een eerste reactie vanuit Brussel verwachten. Aangezien wij ons uitspreken en om steun verzoeken vanuit Europa en het Rijk, verwachten we ook op die vraag een antwoord. Parallel hieraan beginnen we aan het uitwerken van de

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 4 van 6

missietrajecten. Met de stad gaan we lopende en nieuwe projecten uitvoeren en de organisatie van de klimaatmissie verder vormgeven. Over de voortgang komen we bij uw raad terug. Burgemeester en wethouders van Helmond burgemeester mevr. P.J.M.G. Blanksma – van den Heuvel

secretaris H.J. de Ruiter

Bijlage Klimaatcontract Eindhoven en Helmond versie juli 2023 inclusief bijlagen

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 5 van 6

Raadsbesluit Vergadering

75 26 september 2023

Gemeenteraad

De raad van de gemeente Helmond; gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 11 juli 2023; gelet op de bepalingen van de Gemeentewet;

besluit: 1 2

3

In te stemmen met uitwerking van een gezamenlijk Klimaat-deltaplan op basis van de stadsthema's Vitale Binnenstad, Leefbare Wijken, Bestendige Bedrijvigheid en Robuuste Regio. In te stemmen met de inschrijving met Eindhoven op de EU-missie 100 Klimaatneutrale en Slimme Steden op basis van het met de inwoners en stakeholders opgestelde Stedelijk Klimaatcontract deel A en B. In te stemmen met de uitwerking van een bijbehorend investeringsplan voor de stad tot 2030 met stakeholders, rijk en Europa voor duostad Eindhoven-Helmond, waarbij iedere partner/stakeholder zijn verantwoordelijkheid neemt en invulling wordt gegeven aan de randvoorwaarden zoals genoemd bij de kanttekeningen.

Aldus besloten in zijn openbare vergadering van 26 september 2023. De raad voornoemd, de voorzitter,

Gemeenteraad van Helmond

de griffier,

Blz. 6 van 6