RV 022 Actualisatie kadernota sociaal domein 2024-2028

Raadsvoorstel Raadsvergadering

22 11 april 2024

Gemeenteraad

Onderwerp Actualisatie kadernota sociaal domein 2024-2028 - eindversie Portefeuillehouder C.J.M. Dortmans College besluit 6 februari 2024 Zaaknummer 51853404 Let op: Gewijzigd raadsvoorstel. De wijzigingen bevinden zich in de bijlage bij het raadsvoorstel (de kadernota sociaal domein 2024-2028) en zijn geel gearceerd. Aan de gemeenteraad, Het college stelt u voor:

1. De geactualiseerde kadernota sociaal domein 2024-2028 ‘Samen werken aan een sterke sociale basis’ vast te stellen met als tweeledige focus: a. Het versterken van de sociale basis en preventie b. Het versterken van de uitvoeringskracht in het sociaal domein Samenvatting Centraal in ons sociaal beleid staat de ambitie dat alle inwoners moeten kunnen meedoen, rondkomen en vooruit komen. Zo nodig met zorg en ondersteuning vanuit het sociaal domein. We vinden het belangrijk dat deze hulp en ondersteuning ook in de toekomst toegankelijk blijft voor wie het nodig heeft. We werken hieraan door een beweging te maken maar de ‘voorkant’, waarbij we problemen proberen te voorkomen en vragen zo vroeg mogelijk oppakken. Dit doen we met inzet op een sterke sociale basis voor iedereen, met sociale teams die dichtbij vrij toegankelijke brede basisondersteuning kunnen bieden en met het organiseren van passende specialistische hulp voor als dat nodig is. Werken aan deze ambitie vraagt om koersvastheid, voortdurende afstemming en een lange adem. De geactualiseerde kadernota houdt daarom vast aan de ingeslagen weg, echter de focus verschuift: 1. Van het innoveren van specialistische zorg en ondersteuning en de sociale teams naar het versterken van de sociale basis en preventie 2.

Van praten over (inwoner centraal stellen, domein overstijgend werken, werken volgens de bedoeling, ambities) naar doen: het versterken van de uitvoeringskracht Voorgaande besluitvorming In mei 2019 stelde de gemeenteraad de eerste kadernota sociaal domein 2019-2022 vast ‘Samen maken we het verschil, zodat iedereen kan meedoen, rondkomen en vooruitkomen’. Afgelopen periode is de koers uit deze nota geactualiseerd samen met partners, adviesorganen en de raad. Op 22 juni 2023 is de raad tijdens een informatiebijeenkomst geïnformeerd over de stand van zaken (waar staan we nu met de uitvoering van de (doelen) van de ‘oude’ kadernota) en zijn accenten opgehaald voor het actualiseren van de koers. Op 14 november 2023 is een eerste versie van het geactualiseerde koersdocument opiniërend besproken met de raad. Nu ligt de eindversie van de kadernota voor. Waarom De gemeente is wettelijk verplicht om periodiek beleid te formuleren voor het sociaal domein. De huidige kadernota stamt al weer uit 2019. Omdat de inhoudelijke koers in essentie nog steeds richting geeft, is in de Meerjarenprogrammabegroting 2023-2026 opgenomen om in 2023 de vigerende kadernota sociaal domein te actualiseren op basis van de accenten in het ambitie-akkoord en actuele ontwikkelingen. De koers in de nota is erop gericht dat Helmonders kunnen meedoen, rondkomen en vooruitkomen.

En als ze daar hulp bij nodig hebben dat ze kunnen rekenen op ondersteuning vanuit het sociaal domein. Ons streven is dat deze ondersteuning niet alleen nu, maar ook in de toekomst beschikbaar en toegankelijk blijft voor wie dit het meest nodig heeft. Argumenten 1.1 De kadernota bouwt voort op ingezette lange termijn koers waarmee we op de goede weg zijn De nota houdt vast aan de ingezette koers in de richting van een duurzaam sociaal stelsel met een sterke sociale basis, krachtige sociale teams voor brede basisondersteuning en specialistische ondersteuning voor wie dit nodig heeft. De terugblik in hoofdstuk 2 van de nota laat voorzichtig zien dat we op de goede weg zijn. Meer inwoners Gemeenteraad van Helmond

Blz. 1 van 6

kunnen op eigen kracht meedoen, rondkomen of vooruitkomen of redden dit met hulp van de sociale basis en/of hilp vanuit de sociale teams. De afgelopen periode schreven we zwarte cijfers in het sociaal domein en was de toegankelijkheid van zorg en ondersteuning geborgd voor Helmonders die specialistische hulp en ondersteuning nodig hadden. Het is belangrijk om de beweging naar ‘de voorkant’ door te zetten en de focus te richten op het versterken van de sociale basis en preventie, nadat eerder de aandacht vooral uitging naar innovatie van specialistische zorg en sociale teams. Ook pakken we – met de focus op het versterken van de uitvoeringskracht door op ontwikkelingen die we vorige periode hebben ingezet. Zoals beter domein overstijgend samenwerken in het kader van de Helmond Aanpak. 1.2 Koers en aangescherpte focus speelt in op actuele ontwikkelingen/veranderde context Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen wijzen op een toenemende schaarste in de zorg. Aan de ene kant is er de krapte op de arbeidsmarkt van zorgpersoneel en de afname van mantelzorgpotentieel. Aan de andere kant is de verwachting dat de zorgvraag komende jaren stijgt door vergrijzing, de nasleep van corona, de afgenomen gezondheid, de komst van vluchtelingen en arbeidsmigranten. Deze ontwikkelingen zetten de toegankelijkheid en kosten van zorg en ondersteuning onder druk.

Niet alleen in het sociaal domein, ook in het medisch domein (verantwoordelijkheid zorgverzekeraar). Ontwikkelingen in rijksbeleid (zoals het Integraal Zorgakkoord en Gezond en Actief Leven akkoord) zetten daarom vol in op de beweging van zorg naar gezondheid en preventie. Zij vragen dat de gemeente investeert in preventie en een sterke sociale basis om zo mee de zorg en ondersteuning toegankelijk te houden. Voorwaarde (om de zorg te ontlasten) is wel dat die inzet op preventie en een sterke sociale basis werkt en effect sorteert. En dat inwoners die nu zorg en ondersteuning ontvangen, ook echt verder worden geholpen en niet langer afhankelijk blijven van zorg dan nodig is. Daarom ligt in de vernieuwde kadernota niet alleen het accent op preventie, maar ook op het versterken van de uitvoeringskracht. Zodat we met schaarse(r wordende) middelen en menskracht meer impact realiseren. Met het versterken van de sociale basis dragen we bovendien bij aan het tegengaan van (verdere) tweedeling. 1.3 Maatschappelijke organisaties steunen de koers en de tweeledige focus Maatschappelijke partners op het terrein van onderwijs, kinderopvang, welzijn, veiligheid, wonen, zorg, werk, financiën, sport en cultuur en enkele vrijwilligersorganisaties hebben tijdens de netwerkbijeenkomst sociaal domein van 7 juni jl. met ons meegedacht over de ontwikkelrichting van het sociaal domein.

Zij staan achter de ingezette koers en onderschrijven de tweeledige focus. Er is breed steun voor inzet op preventie en een sterke sociale basis en daarmee op de persoonlijke veerkracht van inwoners (gezondheid, bestaanszekerheid en competenties) en de sociale veerkracht van wijken (de sociale netwerken, samenredzaamheid). Ook het versterken van de uitvoeringskracht kan op steun rekenen, met de Helmond Aanpak als belangrijk vliegwiel. Partners vragen net als de raad (zie argument 1.4) om oog te houden voor kwetsbare buurten/huishoudens in de ‘betere’ wijken. Ook benadrukken zij om primair vanuit een intrinsieke motivatie in te zetten op preventie en een sterke sociale basis (en alleen uit kostenoverwegingen om de zorg betaalbaar te houden). Dit heeft in deze vernieuwde nota ook nadrukkelijk een plek gekregen. 1.4 De adviesraden ondersteunen de koers en voorgestelde focus voor 2024-2028 De Adviesraad Sociaal Domein Helmond en de Lokale Cliëntenraad Werk en Inkomen hebben ook formeel geadviseerd. De adviezen spreken van een heldere, goed opgebouwde en volledige nota. Er is waardering voor de koersvastheid. Ook de focus op het versterken van de sociale basis en preventie (1) én het versterken van de uitvoeringskracht (2) wordt onderschreven. Ook zijn er zorgen en aandachtspunten voor de uitvoering van de koers en het vervolg.

Er wordt onder andere geadviseerd om snel door te pakken op het versterken van de sociale basis, om samenwerking te stimuleren tussen organisaties die vrijwilligers inzetten, om oog te hebben en houden voor de kwaliteit van de verschillende rollen die de gemeente vervult en om de uitvoerbaarheid goed te bewaken. Adviezen die we oppakken bij het vervolg. Ook hebben we op basis van de adviezen tekstueel onderdelen genuanceerd (bijvoorbeeld dat multidisciplinaire overleggen met de inwoner alleen thuis plaats vinden als dit ook voor de inwoner prettig en veilig voelt) en verduidelijkt (zoals dat de doorbraakmethode onderdeel uitmaakt van de Helmond Aanpak). Uit de adviezen spreekt vooral betrokkenheid bij en zorgen over ontwikkelingen in het sociaal domein (zoals wachtlijsten, zorgschaarste en de hardnekkige systeemwereld). Ontwikkelingen waarvoor geen pasklare antwoorden zijn, waarop ook landelijk beleid van invloed is en waarover we komende periode met de adviesraden in gesprek zullen blijven (zie ook de inspraakreactie college, bijlage 2). 1.5 In de kadernota is de inbreng van de raad verwerkt De raad heeft afgelopen periode twee keer over de koers voor het sociaal domein gesproken. De laatste keer op 14 november jl. deed de raad dit aan de hand van een concept van de nota. Er bleek steun voor de aangescherpte koers met een tweeledige focus.

Wel vroeg uw raad om bepaalde onderdelen te verduidelijken of meer cijfermatig te duiden (zoals de vergrijzing en verkleuring in de stad), onderdelen nog steviger neer te zetten (zoals het belang van Gemeenteraad van Helmond

Blz. 2 van 6

multidisciplinair samenwerken en werken volgens de bedoeling) of accenten toe te voegen (zoals digitale inclusie, taalvaardigheden van arbeidsmigranten) of te nuanceren (aandacht voor de aandachtwijken mag niet automatisch ten koste gaan van kwetsbare buurten en huishoudens in andere wijken. Verder is de tekst op verzoek nog geredigeerd op systeemtaal en bevat de eindversie die nu voorligt een financieel hoofdstuk. Ook was er breed steun om voortaan buiten de reguliere raadscyclus om 2x per jaar een voortgangsbijeenkomst te organiseren op een locatie in de stad, om het verhaal bij de cijfers in te kleuren. Een opmerking is niet overgenomen, namelijk het verzoek van een fractie om SMART-streefnormen te verbinden aan de strategische doelen in de kadernota. Zulke streefdoelen doen volgens ons geen recht aan de complexiteit, impliceren een grote mate van beïnvloedbaarheid en kunnen leiden tot perverse prikkels. In essentie gaat het erom dat we een positieve trend zien (‘turn-the-curve’) ten opzichte van de huidige situatie (nulmeting). Dit staat ook zo verwoord in de kadernota.

1.6 Koers en aangescherpte focus en accenten sluiten aan bij onderwerpen die inwoners belangrijk vinden Uit recente onderzoeken onder ons eigen inwonerpanel en recent onderzoek van PON Telos naar ervaren brede welvaart onder inwoners van de provincie Noord-Brabant, blijkt dat belangrijke accenten in de vernieuwde nota, aansluiten bij wat inwoners belangrijk vinden (rapport Ervaren Brede Welvaart, PON|Telos). Zo blijken inwoners vooral te hechten aan hun (mentale en fysieke) gezondheid, materiële welvaart/hun financiële situatie en maken ze zich zorgen over de toegankelijkheid van de zorg en situatie in de buurt (sociale cohesie en veiligheid). Dit zijn ook onderwerpen die centraal staan in de vernieuwde kadernota. 1.7 Kadernota houdt rekening met de adviezen van het rekenkameronderzoek uit 2021 Het rekenkameronderzoek naar de kader stellende en controlerende rol van de raad in het sociaal domein uit 2021 bevatte vooral aanbevelingen voor de raad zelf. Een advies aan het college ging over de sturingsinformatie en de aansluiting daarvan op de strategische doelen van de kadernota uit 2019. Op basis van dit advies hebben we de formulering van de doelstelling over de zorgplicht van de gemeente aangescherpt en de monitoring daarop afgestemd.

De ‘oude’ Infographic Sociaal Domein is doorontwikkeld tot een (nieuwe) monitor voorzieningen sociaal domein die inzicht geeft in het bereik, de tijdigheid, de cliëntervaring en de financiën. Samen met de monitor meedoen, rondkomen en vooruitkomen sluiten ze (met indicatoren) aan op de 3 strategische doelen. Dit staat ook toegelicht in hoofdstuk 5 van de kadernota. Ook bevat de kadernota weer proceskaders over hoe de raad op de hoogte wordt gehouden van de voortgang en hoe om te gaan met nieuwe intensiveringen of bezuinigingen. Eén aanbeveling om te werken met scenario’s hebben we niet opgevolgd. Bij een actualisatie van de kadernota, die voortbouwt op eerdere keuzes, ligt werken met scenario’s minder voor de hand. Op deelterreinen gebeurt dit overigens wel. Zo zijn in 2023 voor Huishoudelijke Ondersteuning diverse scenario’s aan de raad voorgelegd. Kanttekeningen en risico’s 1.1. Sociale basis is niet maakbaar; effecten pas op termijn te verwachten Versterken van de sociale basis en preventie kan op groot draagvlak rekenen van onze maatschappelijke organisaties in de stad, groot en klein. Iedereen onderschrijft het belang van investeren in persoonlijke veerkracht van Helmonders en de sociale veerkracht van wijken (sociale netwerken en samenredzaamheid). Samenredzaamheid is echter geen in te kopen product.

Het vraagt iets van de manier van werken van de gemeente (onder andere faciliteren, niet overnemen), onze partners én het vraagt iets van onze inwoners. Het is belangrijk dat we inzien dat er onvermijdelijk meer van inwoners gevraagd wordt, dat we vaker op elkaar een beroep moeten doen in plaats van op professionele hulp. Dit vraagt verandering in houding en gedrag en dat vraagt tijd. Ook preventie is belangrijk. De effecten (maatschappelijk en financieel) zijn echter moeilijk te bewijzen. Dit is reden om als gemeente komende periode sterker te sturen op de kwaliteit en effectiviteit van de interventies zelf. Vandaar dat de kadernota bij het versterken van de uitvoeringskracht de keuze maakt om bij inkoop en subsidiëring voorwaarden stelt aan de onderbouwing en effectiviteit van interventies. 1.2 Kadernota is geen uitvoeringsprogramma Een kadernota is een strategisch of koersdocument met een overkoepelend perspectief dat de verschillende wetten in het sociaal domein met elkaar verbindt. Het is niet bedoeld als uitputtend overzicht van alle activiteiten en taken die de gemeente in het sociaal domein uitvoert. Het geeft de (lange termijn) ontwikkelrichting voor het sociaal domein. Een kadernota gaat vooral over waarom we doen wat we doen (de missie en visie, het hogere motief) en hoe we het doen (de strategie of weg waarlangs).

Wat we (gaan) doen komende periode staat of wordt nog uitgewerkt in uitvoeringsplannen, programma’s of nota’s op de deelterreinen. Zoals in de onderwijskansennota, de aanpak armoede en schulden, het meerjarenprogramma jeugd, het uitvoeringsprogramma sport en bewegen et cetera. In hoofdstuk 5 is een overzicht opgenomen van plannen, programma’s die in voorbereiding zijn of al vastgesteld zijn door de raad.

Gemeenteraad van Helmond

Blz. 3 van 6

Financiën De kadernota sociaal domein 2024-2028 heeft geen directe financiële consequenties. Wel bevat de nota een financieel kader dat aansluit bij de Meerjarenprogrammabegroting 2024-2027 (zie hoofdstuk 6 van de kadernota). Voor het versterken van de sociale basis en preventie zijn een aantal beleidsaccenten uit de nota vertaald in intensiveringen die recent bij de behandeling van de Meerjarenprogrammabegroting 20244-2027 zijn vastgesteld (zie tabel hieronder). Voor het versterken van de uitvoeringskracht maken we gebruik van middelen die speciaal bedoeld zijn om de dienstverlening aan kwetsbare inwoners te verbeteren. Het gaat hier om de zogenaamde POK-middelen van het rijk (Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag) die reeds zijn toegevoegd aan de begroting van het sociaal domein. Intensiveringen conform focus en accenten kadernota Versterken sociale basis, preventie en kansengelijkheid Versterken bestaanszekerheid, ophogen draagkrachtnorm Versterken van kansengelijkheid in het onderwijs/HEA Aanpak gezondheidsverschillen/stadsplan basisvaardigheden Integrale ondersteuning van ouderen Versterken uitvoeringskracht Faciliteren van de Helmond Aanpak (onder meer doorbraakbudget) Versterken eigen dienstverlening sociaal domein

2024

2025

2026

2027

749 700 100

749 700 350 100

749 700 350 100

749 700 350 100

200 100

200 100

200 100

200 100

*€ 1000

Voor andere (voorgestelde) intensiveringen in de nota zijn nog geen middelen beschikbaar, zoals voor het versterken van het opbouwwerk in het kader van samenredzaamheid en veerkrachtige wijken. Voorstellen voor intensiveringen in lijn met de doelen en focus van de vernieuwde kadernota zullen we in de toekomst via de Voorjaarsnota aan de gemeenteraad voorleggen. Dit geldt ook voor keuzes en maatregelen die we komende jaren moeten nemen als de rijksbudgetten voor het sociaal domein afnemen. Of als de compensatie vanuit het rijk voor recente kostenstijgingen (in collectieve arbeidsovereenkomsten en energielasten) ontoereikend is. Participatie Bij het actualiseren van de kadernota zijn via de netwerkbijeenkomst sociaal domein op 7 juni jl. maatschappelijke organisaties geraadpleegd (trede 2 van de participatieladder). Daarnaast hebben de formele adviesorganen met ons meegedacht en uiteindelijk formeel geadviseerd over de kadernota (trede 2/3 van de participatieladder). Er is gekozen voor raadplegen en adviseren omdat het ging om het herijken van bestaand beleid en geen nieuwe strategische koersontwikkeling. De adviesraad heeft voor haar advies reacties opgehaald bij diverse vrijwilligersorganisaties in de stad zoals de werkgroep Netwerk voor Ouderen, Gehandicaptenoverleg Helmond, Schuldhulpmaatje en Saldo Plus.

We zullen deze maatschappelijke organisaties ook weer betrekken bij de uitvoering van de koers en ten minste 1x per jaar in een brede setting de voortgang van de koers bespreken (tijdens de jaarlijkse netwerkbijeenkomst sociaal domein). We nemen daarbij de ervaringen mee van de laatste bijeenkomst en zorgen ervoor dat ook kleinere vrijwilligersorganisaties met hun inbreng goed tot hun recht komen. De Adviesraad Sociaal Domein Helmond heeft daar in haar advies aandacht voor gevraagd. Communicatie Na vaststelling van de geactualiseerde kadernota door de raad informeren we de adviesraden en partners over het besluit en de eindversie. In het kader van transparantie communiceren we voor de geïnteresseerde inwoners via de website en de gemeentepagina over het besluit met een compacte inwonersvriendelijke publiekssamenvatting van de nota. Dit gebeurt in de week na de raadsvergadering. Gerichte inwonercampagnes vinden alleen op deelthema’s plaats die aansluiten bij wat inwoners belangrijk vinden. Dit doen we samen met partners. Zo is bijvoorbeeld een campagne in voorbereiding om vooral de oudere inwoners bewust te maken van de veranderingen in de zorg en het belang om tijdig voorbereidingen te treffen voor de oude dag. Uitvoering en tijdspad Gemeenteraad van Helmond

Blz. 4 van 6

We continueren de uitvoering van de koers en houden met de monitors vinger aan de pols of we goed op weg zijn. 1x per jaar staan we met partners – in een brede setting - stil bij de uitvoering van de koers tijdens de netwerkbijeenkomst sociaal domein in het voorjaar 2x per jaar gaan we in gesprek met de raad over de voortgang en actualiteit: - Voortgangsbijeenkomst sociaal domein in juni 2024 - Voortgangsbijeenkomst sociaal domein in oktober 2024 De Adviesraad Sociaal Domein Helmond en de lokale cliëntenraad Werk en Inkomen nodigen we ook uit voor deze voortgangsbijeenkomsten. Burgemeester en wethouders van Helmond mevr. P.J.M.G. Blanksma–van den Heuvel burgemeester

mr. A.S. Meijer gemeentesecretaris

Bijlagen 1.Kadernota sociaal domein 2024-2028 ‘Samen werken aan een sterke sociale basis’ (51865315) 2.Inspraakreactie van het college op de uitgebrachte adviezen (51865228)

Raadsbesluit Gemeenteraad van Helmond

22 Blz. 5 van 6

Vergadering

11 april 2024

Gemeenteraad

De raad van de gemeente Helmond; gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 6 februari 2024; gelet op de bepalingen van de Gemeentewet; besluit: De geactualiseerde kadernota sociaal domein 2024-2028 ‘Samen werken aan een sterke sociale basis’ vast te stellen met als tweeledige focus: a. Het versterken van de sociale basis en preventie b. Het versterken van de uitvoeringskracht in het sociaal domein

Aldus besloten in zijn openbare vergadering van 11 april 2024. De raad voornoemd, de voorzitter,

Gemeenteraad van Helmond

de griffier,

Blz. 6 van 6