RN Notitie Sociaal Cultureel Planbureau

overwegingen zijn en onder welke omstandigheden aanpassingen mogelijk en nodig zijn.2 Voorspelbaarheid is belangrijk; voorkom jojo beleid. Dat zal moeilijk begrepen worden en kan vertrouwen schaden. Daarnaast zien we gedurende de crisis aanwijzingen voor stigmatisering van bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld omdat bij hen besmettingen vaker voorkomen. Uit de literatuur weten we dat tijdens een langdurige crisis het risico op stigmatisering en toenemende spanningen tussen groepen toe kan nemen. We vragen u hier alert op te zijn en te voorkomen dat groepen de schuld krijgen van het voortduren van de crisis. Aandachtspunten voorliggende maatregelen Gefaseerd openen van hoger onderwijs Het aandeel studenten (waaronder leerlingen van VO, HBO en universiteit) met een laag psychisch welbevinden is ten opzichte van de periode voor corona gestegen. Eind 2020 had een op de drie van hen een laag psychisch welbevinden. In de jaren voor corona schommelde dat rond een op de vier. Over de gevolgen van de coronacrisis voor jongeren en jongvolwassenen bestaan veel zorgen. Veel maatregelen grijpen in op de kern van hun sociale leven, terwijl contacten met leeftijdsgenoten juist voor hen belangrijk zijn vanwege de ontwikkeling van hun identiteit.

Sociale acceptatie en wederkerige vriendschappen met leeftijdsgenoten tijdens de adolescentie vormen bouwstenen voor succesvolle sociale ontmoetingen in latere levensjaren. Jongvolwassenen (15-24-jarigen) zien hun vrienden ongeveer vier keer zo vaak dagelijks dan 25-plussers. In het beroepsonderwijs (vmbo, mbo en deels ook hbo) is praktisch oefenen, met begeleiding, een essentieel onderdeel van de opleiding die lastig digitaal te geven is. Het wegvallen van praktisch onderwijs werkt demotiverend. Extra kwetsbaar zijn studenten in de entreeopleiding in het mbo: voor hen zijn structuur en binding met de opleiding cruciaal. Het gaat hierbij om ruim 16.000 jongeren. Het is nog niet bekend hoe afstandsonderwijs ook op de langere termijn de prestaties en studievoortgang van scholieren en studenten beïnvloedt, maar naar verwachting zullen de resultaten en voortgang overall ongunstiger zijn dan bij volledig fysiek onderwijs. Het onderwijs heeft ook een sociale en vormende functie, die onmisbaar is in de ontwikkelingen van jongeren, maar op afstand en digitaal nauwelijks zijn te verwezenlijken. Scholieren en studenten raken minder gemotiveerd door afstandsonderwijs en missen sociale contacten met medescholieren en -studenten en interactie met elkaar en hun docenten in de klas, praktijklokaal of collegezaal. 2

Zie ook Briefadvies planbureaus voor herstelbeleid. Een doorstart van de samenleving.

Onder docenten, ouders en sommige leerlingen zelf zijn er bij heropening van de scholen/instellingen zorgen of de anderhalve meter afstand tussen leerlingen en docenten ook altijd haalbaar is. Jonge mensen voelen zich vaker eenzaam. Het volledig ontbreken van fysiek onderwijs, bezoek aan opleidingsinstituut of ontmoeten van docenten en medestudenten draagt daar waarschijnlijk aan bij.

Sportbeoefening Uit onderzoek van de Corona gedragsunit van het RIVM blijkt dat sportdeelname in alle leeftijdsgroepen is gedaald met het sluiten van sportverenigingen en fitnessclubs. Bewegen en sporten kennen niet alleen positieve gevolgen voor de volksgezondheid, maar ook voor het individueel mentaal welbevinden. Het levert een hogere eigenwaarde, een betere emotieregulatie en minder angstige en depressieve gevoelens op. Het toestaan van extra mogelijkheden om te sporten levert naar verwachting een positieve bijdrage aan de lichamelijke en psychische gezondheid. Jongeren sporten over het algemeen meer dan ouderen. Sportende jongeren hebben meer zelfcontrole, zelfvertrouwen en gevoel voor sociale normen dan jongeren die niet sporten. Zwemlessen zijn in Nederland belangrijk voor de veiligheid voor kinderen (en nieuwkomers). Ouders maken zich zorgen om het staat. Openen terrassen en winkels Zelfstandig ondernemers vormen een (deels) nieuwe risicogroep voor een laag psychisch welbevinden vanwege angst voor verlies van werk en inkomen. Deze ondernemingen bieden ook vaak werkgelegenheid aan jongeren en laagopgeleiden groepen waarover ook zorgen zijn wat betreft hun welbevinden (naast inkomen). Met name zelfstandigen hebben een (soms forse) inkomensachteruitgang meegemaakt. Daarnaast stegen de zorgen over baanverlies in de toekomst vooral onder deze groep.

Zelfstandigen en mensen die hun kans op baanverlies betrekkelijk groot inschatten waren minder tevreden met hun leven dan voor de crisis. Vrijetijdsbeoefening, waaronder bezoek aan restaurants en cafés, draagt bij aan ontplooiing, ontspanning, ontmoeting, ondersteuning en onderscheiding, en kan er juist in tijden van tegenslag enorm toe doen. Het draagt ook bij aan (de ontwikkeling van) identiteit en ervaren steun.

Sociale contacten zijn belangrijk voor mensen, zeker in tijden van dreiging zijn mensen geneigd zijn om steun en bescherming bij elkaar te zoeken. Sociaal contact speelt een belangrijke rol in het welbevinden van mensen. Op bezoek gaan bij elkaar is niet alleen een leuk tijdverdrijf, maar biedt ontspanning als tegenwicht tegen dagelijkse verplichtingen, verdrijft gevoelens van eenzaamheid, maar heeft ook de functie van sociale steun.

Horecabezoek heeft een sociale functie die raakt aan die van ontmoeting, niet uitsluitend vanwege de individuele genoegens van sociale contacten, maar vanwege de collectieve opbrengst in de vorm van sociale cohesie en collectieve identiteit. De veiligheid van ontmoetingen van elkaar op terrassen is beter te waarborgen dan op andere openbare plekken vanwege regels die op de terrassen dienen te worden nageleefd (waaronder gezondheidscheck, hygiëne en achterlaten contactgegevens) en het toezicht daarop door het personeel.

Aandachtspunten overige geldende maatregelen Avondklok Uit onderzoek naar de Nederlandse identiteit blijkt dat Nederlanders individuele vrijheid enorm belangrijk vinden. De avondklok beperkt in deze vrijheid en heeft daarmee voor een deel van de bevolking ook een negatieve symbolische waarde. Ook voor mensen die voor de invoering van de avondklok na 21:00 al niet vaak buitenshuis waren. Mensen in quarantaine-achtige situaties kunnen boosheid en verwarring ervaren wat binnen het huishouden voor explosieve situaties kan zorgen zeker als de quarantaine weken of maanden aanhoudt. Volgens verschillende studies is dat een risicofactor voor agressie en huiselijk geweld. Harde cijfers ontbreken maar signalen dat huiselijk geweld aan het toenemen is worden sterker. De avondklok heeft gevolgen voor het sociaal contact tussen mensen. Het missen van contacten wordt ook erg vaak spontaan genoemd als we respondenten vragen naar de gevolgen van de crisis. Digitaal contact kan fysiek contact op veel punten niet vervangen. De avondklok lijkt met name jongeren te raken omdat we weten dat juist zij normaal gesproken veel face-to-face contact met vrienden hebben. We weten niet of dat vooral in de avonduren is, maar met school en werk overdag lijkt dat wel aannemelijk. Bij hen zien we al een afname in het psychisch welbevinden sinds corona.

Voor volwassenen met jonge kinderen, met een drukke baan of beide is er overdag beperkt ruimte voor sport en ontspanning buiten de deur. Beide zijn belangrijk voor het psychisch welbevinden.

Er zijn aanwijzingen dat gevoelens van eenzaamheid meebewegen met de strengheid van maatregelen (volgens het RIVM ervoer in februari 2021 ruim 60% van de respondenten enige tot sterke eenzaamheid).

Ontvangen van bezoek Sociale contacten zijn belangrijk voor mensen, zeker in tijden van dreiging zijn mensen geneigd zijn om steun en bescherming bij elkaar te zoeken. Sociaal contact speelt een belangrijke rol in het welbevinden van mensen. Op bezoek gaan bij elkaar is niet alleen een leuk tijdverdrijf, maar biedt ontspanning als tegenwicht tegen dagelijkse verplichtingen, verdrijft gevoelens van eenzaamheid, maar heeft ook de functie van sociale steun. Mensen missen vooral de intiemere sociale contacten: aanraking van mensen buiten hun huishouden (denk aan volwassen kinderen of bejaarde ouders) en kleine bijeenkomsten (zoals verjaardagen, koffieafspraken). De helft of meer van de mensen miste deze contacten erg. Mensen zien minder vaak mensen, maar hebben wel vaker digitale contacten Deze kunnen fysiek contact op veel punten niet vervangen. In online communicatie kunnen en durven mensen minder goed persoonlijke zaken te delen dan in persoonlijke ontmoetingen. Jongvolwassenen (15-24-jarigen) zien hun vrienden ongeveer vier keer zo vaak dagelijks dan 25-plussers. Vooral voor jongvolwassenen hebben maatregelen om bezoek te beperken impact op hun dagelijkse routine. Bij hen zien we een afname in het psychisch welbevinden sinds corona.

Er zijn aanwijzingen dat gevoelens van eenzaamheid meebewegen met de strengheid van maatregelen (volgens het RIVM ervoer in februari 2021 ruim 60% van de respondenten enige tot sterke eenzaamheid). Ernstige eenzaamheid vergroot het risico op o.a. hartproblemen en depressie. Bij ouderen nam emotionele eenzaamheid toe sinds corona. Het beperken van persoonlijk contact tussen mensen zowel uit het informele netwerk als met formele hulpverleners- maakt het ook moelijker om tijdig signalen van somberheid en angst te herkennen en op de mogelijkheden van hulp te wijzen. Er kan een preventieve rol uitgaan van een verruiming van de mogelijkheden voor het bieden van onderlinge dus informele sociale steun. Het maken van een praatje is een van de meest voorkomende vormen daarvan.

Thuiswerken Voordelen van thuiswerken zijn voor een deel van de werkenden een hogere productiviteit, meer autonomie bij het indelen van de werkdag, een betere afstemming van werk en privé, en het verminderen van reis- of filestress. ch dragen, zoals psychosociale gezondheidsproblemen door vervagende grenzen tussen arbeid en structuur, en overwerken. TNO-Onderzoek uit najaar 2020 liet zien dat het welbevinden van de doorsnee werknemer tot dan toe niet leed onder het langdurige thuiswerken. Het aandeel met burn-outklachten bleef gelijk, net als het aandeel dat familie- en gezinsactiviteiten verwaarloost als gevolg van het werk. Bijna een kwart geeft aan dat ze na de coronacrisis ook grotendeels vanuit huis willen werken. Ondanks dat mensen de voordelen van thuiswerken ervaren, worden daarvoor zijn onder andere het langdurig en veelvuldig thuiswerken, hulp bieden bij thuisonderwijs en minder mogelijkheden voor ontspanning in vrijetijdsbesteding. Aandachtspunten om thuiswerken te faciliteren zijn bijvoorbeeld een eel thuiswerken kan nadelig zijn), HRM-beleid in de organisatie, de rol die werknemers zelf spelen, en gezonde werkomstandigheden. Mensen die buiten kantoortijden werken, ervaren dit in veel gevallen als belastend. Hoewel het voor sommigen voordelen heeft voor het combineren van werk en zorgtaken, heeft het vaak nadelige effecten op de gezondheid en het welbevinden.

Voorspelbaarheid en zeggenschap verminderen de schadelijke effecten van gespreide werktijden. In tijden van economische crises is er vaak minder aandacht voor het naleven van de Arbo regelgeving. Het voorkomen dat bijvoorbeeld psychosociale arbeidsbelasting en klachten gerelateerd aan beeldschermwerk optreden, en het faciliteren van de combinatie van arbeid en zorg staan al langer op de beleidsagenda. Langdurig thuiswerken vraagt echter om extra aandacht van zowel beleidsmakers als werkgevers. Cultuur en evenementen Vrijetijdsbeoefening, waaronder cultuurbeoefening en -bezoek, bezoeken van musea, evenementen of bibliotheekgebruik, draagt bij aan ontplooiing, ontspanning, ontmoeting, ondersteuning en onderscheiding, en kan er juist in tijden van tegenslag enorm toe doen. Het draagt ook bij aan identiteit en ervaren steun. Kunst en cultuur biedt troost en verzoening, en kan helpen de