RN 096 Ethiek en digitalisering van de stad

Ethiek en digitalisering van de gemeente Helmond

Inhoud Ethiek en digitalisering van de gemeente Helmond ............................................................................... 1 1. Basisbegrippen ethiek ......................................................................................................................... 3 1.1 Wat is ethiek? ................................................................................................................................... 3 1.2 Wat is een ethisch afwegingskader?................................................................................................. 3 1.3 Wat zijn publieke waarden?.............................................................................................................. 4 2. Ethiek in de gemeentelijke praktijk..................................................................................................... 4 2.1 Hoe wordt het waardenkader toegepast? ........................................................................................ 4 2.2 Wanneer is het juiste moment om het waardenkader toe te passen? ............................................ 6 2.3 Aanbeveling gebruik ethisch waardenkader..................................................................................... 6 2.4 Welke projecten komen in aanmerking om met het waardenkader te bespreken? .......................

7 2.5 Wie past het waardenkader toe? ..................................................................................................... 8 2.6 Wat doet het ethisch team? ............................................................................................................. 8 2.7 Wat is en doet de ethische commissie ............................................................................................. 9 2.8 Hoe zijn het ethisch team en de ethische commissie verbonden? ................................................ 10 3. Beschrijving publieke waarden ......................................................................................................... 10

2

1. Basisbegrippen ethiek 1.1 Wat is ethiek? Ethiek in brede zin is de filosofische discipline die zich bezighoudt met het bestuderen en beoordelen van morele normen en waarden. Het gaat hierbij om vragen zoals: wat is goed en wat is kwaad? Hoe moeten we ons gedragen in bepaalde situaties? Wat zijn onze verantwoordelijkheden ten opzichte van anderen en de samenleving als geheel? Ethiek is een breed vakgebied dat verschillende deelgebieden omvat, zoals meta-ethiek (het onderzoeken van de aard van morele waarden en verplichtingen), normatieve ethiek (het formuleren van morele principes en regels), toegepaste ethiek (het toepassen van morele principes op specifieke situaties en dilemma's) en deugdenethiek (het onderzoeken van de rol van deugden en karaktervorming in moreel handelen). Ethiek is relevant in allerlei contexten, van persoonlijke relaties tot zakelijke besluitvorming en politieke vraagstukken. Door het bestuderen van ethiek kunnen we ons bewuster worden van onze morele verantwoordelijkheden en beter in staat zijn om weloverwogen beslissingen te nemen. 1.2 Wat is een ethisch afwegingskader? Een ethisch afwegingskader is een instrument dat gebruikt wordt om op een gestructureerde wijze ethische kwesties te analyseren en af te wegen.

Het afwegingskader bestaat uit een set van criteria en vragen die helpen om de verschillende aspecten van een ethische kwestie te identificeren, te analyseren en te beoordelen. Een ethisch afwegingskader kan bijvoorbeeld worden gebruikt bij het nemen van beslissingen waarbij ethische kwesties spelen, zoals bij het ontwikkelen van beleid, het uitvoeren van onderzoek, of de realisatie van pilots en projecten. Het afwegingskader helpt dan om de verschillende belangen en publieke waarden die in het geding zijn in kaart te brengen, en om een weloverwogen afweging te maken tussen deze belangen en waarden. Een afwegingskader is geen eenvoudige checklist of beslissingsboom die leidt tot een eenduidig antwoord op een morele of ethische kwestie. In plaats daarvan biedt een afwegingskader een gestructureerde en systematische methode om de verschillende belangen en waarden die betrokken zijn bij een bepaalde kwestie te identificeren en te wegen, en om de mogelijke gevolgen van verschillende opties te evalueren. Een afwegingskader bestaat uit een reeks vragen die betrekking hebben op de context, de betrokken partijen, de waarden en belangen die in het spel zijn, en de mogelijke gevolgen van verschillende opties.

Het doel van een afwegingskader is om een weloverwogen beslissing te nemen op basis van een zorgvuldige analyse van de feiten, waarden en belangen die betrokken zijn bij de kwestie. Een afwegingskader is dus eerder een proces dan een checklist, waarbij er ruimte is voor reflectie, discussie en afweging van verschillende opties. Het resultaat is een weloverwogen beslissing die rekening houdt met de belangen en waarden van alle betrokken partijen. Tevens spreken we in dit document van een waardenkader in plaats van een afwegingskader, omdat een waardenkader een overkoepelend raamwerk voor morele en ethische overwegingen is, terwijl een afwegingskader een meer specifieke methode is om een bepaalde kwestie te analyseren en hierover te beslissen. Hierbij ligt de focus op de toepassing van de innovatie/digitale ontwikkeling.

3

1.3 Wat zijn publieke waarden? Publieke waarden zijn de principes en normen die ten grondslag liggen aan het handelen van onder andere de gemeente. Het zijn essentiële waarden voor een goed functionerende, inclusieve democratische samenleving. Bij de ontwikkeling van het waardenkader zijn we dicht gebleven bij het Rathenau-waardenmodel. Dit waardenmodel helpt om publieke waarden te identificeren en af te wegen bij technologische ontwikkelingen en innovaties, zodat deze ontwikkelingen beter aansluiten bij de belangen en waarden van de samenleving. Bovendien is het model van het Rathenau Instituut gevalideerd binnen de gemeentelijke context en het wordt Rijksbreed als kader gehanteerd.

2. Ethiek in de gemeentelijke praktijk Ethiek speelt een belangrijke rol bij de inzet van digitalisering van de gemeente Helmond. Het is van belang dat de gemeente bij het ontwikkelen en implementeren van digitale technologieën en diensten rekening houdt met de ethisch verantwoorde inzet ervan en daarmee waarborgt dat deze technologieën en diensten bijdragen aan het welzijn van de burgers en de samenleving als geheel. Ethische afwegingen die van belang kunnen zijn bij de inzet van digitalisering in de gemeente Helmond zijn bijvoorbeeld privacybescherming, dataveiligheid, transparantie en verantwoording, en de invloed van technologie op de rechten en belangen van burgers. Het is belangrijk dat de gemeente zorgvuldig omgaat met de persoonsgegevens van burgers en dat de digitalisering niet leidt tot discriminatie of uitsluiting van bepaalde groepen burgers. Hierbij is van belang dat doelbinding altijd wordt gewaarborgd. Daarnaast is het van belang dat de gemeente transparant is over de werking en eventuele gevolgen van de inzet van digitale technologieën en diensten. Burgers moeten te allen tijde goed geïnformeerd zijn over hoe hun gegevens worden gebruikt en wat de doelstelling maar daarbij ook de risico's en andere mogelijke consequenties zijn. Ook moet de gemeente verantwoording afleggen over haar digitale activiteiten en de genomen beslissingen hierover.

Door zorgvuldig aandacht te besteden aan ethiek bij de verdere digitalisering van de gemeente Helmond kan de gemeente bijdragen aan een verantwoorde en duurzame digitalisering die bijdraagt aan het welzijn en de rechten van alle inwoners. 2.1 Hoe wordt het waardenkader toegepast? Onze voorgestelde werkwijze hanteert het waardenkader als een structuur voor het voeren van het goede gesprek over de verantwoorde inzet van de specifieke innovatie. Het ethische team heeft de leiding over dit gesprek. Is het wenselijk? Wat is de casus?

Publieke waarden Kan het? Mag het?

Verantwo ording en acties

Het is essentieel om voorafgaand aan het gesprek aandacht te besteden aan de kennis en behoeften van de projectleider en de aanpak (check-in). Hoewel het waardenkader een systematische benadering biedt om de belangrijkste ethische kwesties en impact te identificeren en te bespreken, is de werkwijze flexibel. 4

De essentie van het waardenkader omvat drie aspecten: de technische/organisatorische vraag (kan het?), de juridische vraag (mag het?) en de ethische vraag (is het wenselijk?). Het stellen van de eerste vraag met betrekking tot de casus helpt om direct de kern van het gesprek te betreden. Bij het beantwoorden van de laatste vraag worden in feite de status van het project en de acties die voortvloeien uit het gesprek benoemd. Hoewel we het waardenkader hieronder stapsgewijs doorlopen, realiseren we ons dat het proces in de praktijk niet altijd lineair zal verlopen. Vaak bouwen de antwoorden op elkaar voort en vormen ze een samenhangend geheel: 1. 2. 3. 4. 5.

Wat is de casus? Kan het? Mag het? Is het wenselijk? Hoe is het te verantwoorden en wat moeten we doen?

1. Wat is de casus? De eerste stap omvat het grondig begrijpen van de casus en het uitvoeren van een actoranalyse. Dit gebeurt door middel van een toelichting van het project door de projectmanager. Hierbij wordt gekeken naar de doelstellingen van het project en hoe deze doelen worden bereikt met behulp van de voorgestelde aanpak. Het is van belang om deze doelen te verbinden met de beleidsdoelen van de gemeente. Met andere woorden, wat is de maatschappelijke uitdaging die wordt aangepakt? Vervolgens is het belangrijk om een goed beeld te hebben van de ethische visie op de casus vanuit de verschillende actoren. Bij een technisch-maatschappelijk vraagstuk is er een complex krachtenveld waarin burgers direct of indirect worden beïnvloed door het project. Er zijn diverse groepen, organisaties en instellingen die allemaal hun eigen perspectief hebben op de problematiek, hun strategische agenda nastreven en hun belangen proberen te beschermen. Een actoranalyse biedt inzicht in dit krachtenveld. Het laat zien welke actoren betrokken zijn bij het project, hoe zij worden beïnvloed, wat hun belangen en doelen zijn, en hoe de verschillende actoren zich tot elkaar verhouden. Het is belangrijk om breder te denken dan alleen bestaande groepen individuen en organisaties.

Bijna altijd zijn er ten minste vier typen actoren betrokken: de technologievoortbrenger (leverancier van producten), de technologiegebruiker(s) (zowel bedoeld als onbedoeld), de technologieregulator (wetgevers/standaardstellers) en de technologieadviseur (adviesbureaus). Elk van deze actoren heeft verschillende belangen, maar bij voorkeur wordt beoogd een gezamenlijk doel te bereiken. 2. Kan het? Veelal gaat men bij het voorstellen van digitaliseringsprojecten ervanuit dat iets kansen biedt en kan worden gerealiseerd. De techniek speelt meestal een centrale rol. Daar willen wij meer inzicht in krijgen. Over welke techniek gaat het? Hoe werkt de techniek? Wat zijn de technische principes? Wat zijn de beperkingen? Wat voor andere (technische) mogelijkheden zijn er? Wat betekent het voor de organisatie? Is er voldoende capaciteit om de technologie goed te gebruiken en te borgen? Een ethische vraag die daarbij relevant is, is de vraag naar de proportionaliteit van de inzet van de beoogde techniek in relatie tot het doel. 3. Mag het? Bij de introductie van nieuwe technologieën zijn er altijd wettelijke kaders, afspraken en convenanten waar rekening mee gehouden moet worden. Welke wet- en regelgeving, beleid of 5

andere voorschriften bepalen hoe de data worden gebruikt en welke vereisten worden daaraan gesteld? Het is van groot belang om bij twijfel juridische expertise in te schakelen, zodat de juiste juridische aspecten worden meegenomen en nageleefd. 4. Is het wenselijk? De vraag naar wenselijkheid (doelbinding) vormt de kern van het ethische gesprek. Idealiter wordt de meeste tijd hieraan besteed. Het is belangrijk om te realiseren dat zowel de technische mogelijkheden en beperkingen (kan het?) als de randvoorwaarden (mag het?) van invloed zijn op de wenselijkheid van het project, en dat deze aspecten ook in dat perspectief moeten worden besproken. In deze fase gaat het om de voorgestelde oplossing/aanpak met iets meer afstand te analyseren en deze te toetsen aan publieke waarden. De beschrijving van deze publieke waarden staat centraal. Het gaat hierbij om te bepalen of er voldoende noodzaak is om het beoogd middel in te zetten om het gewenste doel te bereiken (subsidiariteit en proportionaliteit). 5. Hoe is het te verantwoorden en wat moeten we doen? Het waardenkader resulteert in een concreet advies van het ethisch team. In het advies wordt het project beschreven aan de hand van de drie kernvragen (2, 3 en 4) en wordt aangegeven op welke aspecten nog mitigatiemaatregelen wenselijk zijn. Dit leidt tot een onderbouwd advies.

2.2 Wanneer is het juiste moment om het waardenkader toe te passen? Ethiek dient voortdurend aandacht te krijgen bij het initiëren, ontwikkelen, uitvoeren en implementeren van projecten. Het wordt echter sterk aanbevolen om het ethische gesprek al in de ontwikkelingsfase (startnotitie) van het project te voeren. Wat de aspecten privacy en informatiebeveiliging betreft maken wij in de praktijk, aan de voorkant al gebruik van een data protection impact assessment (DPIA) en incidenteel van een IAMA (Impact Assessment voor mensenrechten bij de inzet van Algoritmes)[1]. Hierbij zijn primair de Ciso en FG betrokken. DPIA's en IAMA-assessments zijn vooral gericht op de aspecten privacy en informatiebeveiliging in de context van gegevensverwerking en informatiesystemen. Een ethisch waardenkader kan van toepassing zijn op allerlei aspecten van het leven, inclusief maar niet beperkt tot privacy en informatiebeveiliging. Omdat er op de aspecten privacy en informatiebeveiliging reeds interne processen bestaan die gericht zijn op het behartigen van publieke waarden, zullen we gedurende de implementatiefase inspanningen leveren om een zo integraal mogelijke aanpak te ontwikkelen, gebaseerd op de Helmondse benadering.

2.3 Aanbeveling gebruik ethisch waardenkader Het wordt sterk aanbevolen om vanaf de start van een pilot of project gebruik te maken van het waardenkader en op deze manier het ethisch gesprek met elkaar te organiseren. Dit is essentieel om de publieke waarden voor al onze inwoners te borgen evenals voor de consistentie van het gebruik van het waardenkader. Door het waardenkader aan de voorkant te integreren en ethische gesprekken te faciliteren zorgen we voor consistente borging van publieke waarden, bevordering van transparantie en vertrouwen, en vooruitziende oplossing doordat potentiële ethische dilemma's en conflicten vroegtijdig worden geïdentificeerd, waardoor ruimte ontstaat om hier zo goed mogelijk op te reageren.

[1]

Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes | Rapport | Rijksoverheid.nl

6

2.4 Welke projecten komen in aanmerking om met het waardenkader te bespreken? Openbare lichamen worden over het algemeen geacht maatschappelijk en ethisch te handelen. We hebben het waardenkader ontwikkeld als kapstok om onze belangrijkste publieke waarden te bespreken en zo tot een verantwoorde beslissing te komen. Bij digitaliseringsprojecten kunnen verschillende ethische overwegingen een rol spelen. Het is belangrijk om bij de ontwikkeling en implementatie van digitale projecten rekening te houden met de impact op privacy, gegevensbeveiliging, toegankelijkheid, digitale inclusie en andere relevante ethische aspecten. Hier zijn enkele digitaliseringsprojecten die in aanmerking kunnen komen om met het ethiek waardenkader te bespreken: 1. Gegevensbescherming en privacy: Digitaliseringsprojecten die het verzamelen, opslaan en verwerken van persoonsgegevens omvatten, moeten ethische normen volgen met betrekking tot gegevensbescherming en privacy. Het waardenkader kan helpen bij het waarborgen van transparantie, geïnformeerde toestemming, beveiligingsmaatregelen en verantwoordelijk gebruik van persoonlijke gegevens. 2. Algoritme-gedreven besluitvorming: Projecten die algoritmes en kunstmatige intelligentie (AI) gebruiken voor geautomatiseerde besluitvorming(sondersteuning), moeten aandacht besteden aan de ethische implicaties.

Het waardenkader kan helpen bij het waarborgen van eerlijkheid, non-discriminatie, transparantie en verantwoordelijkheid etc. bij het gebruik van dergelijke systemen. 3. Digitale inclusie: Het waardenkader kan worden toegepast op digitale projecten om ervoor te zorgen dat iedereen gelijke toegang heeft tot digitale diensten en technologieën. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het bevorderen van digitale vaardigheden, het waarborgen van toegankelijkheid voor iedereen, in het bijzonder het voorkomen van digitale uitsluiting van kwetsbare groepen. 4. Ethiek van kunstmatige intelligentie (AI): Bij projecten die gebruikmaken van AItechnologieën is het van belang om ethische kwesties rondom verantwoordelijkheid, autonomie, transparantie, bias (vooroordelen) en beveiliging aan te pakken. Het waardenkader kan helpen bij het stellen van normen en het waarborgen van de verantwoordelijke ontwikkeling en inzet van AI-systemen. 5. Cybersecurity: Digitale projecten moeten aandacht besteden aan cybersecurity en het beschermen van systemen tegen kwaadwillende aanvallen. Het waardenkader kan helpen bij het waarborgen van veiligheidsmaatregelen, het minimaliseren van risico's en het beschermen van de privacy en gegevens van gebruikers. Het is belangrijk op te merken dat specifieke digitaliseringsprojecten binnen de gemeente Helmond specifieke ethische overwegingen met zich meebrengen.

Het ethisch waardenkader van de gemeente kan worden gebruikt als richtlijn om de ethische aspecten van deze projecten te bespreken en te adresseren. Door de casussen te selecteren op basis van de bovenstaande onderwerpen, vermijden we het ontstaan van een generieke wachtrij voor elk voorstel. In de praktijk zien we vaak dat: • • •

Een projectleider (ethische) vragen heeft en zoekt naar advies of richtlijnen; Het college en/of de raad heeft vragen over de toepassing van nieuwe technologie; Inwoners vragen hebben over de mogelijke impact van de toepassingen van nieuwe technologie.

7

Een ethisch gesprek ondersteunt en beheerst de risico's bij de realisatie van innovatieve digitaliseringsprojecten. Door zorgvuldig hierover na te denken worden mogelijk ongewenste gevolgen zoveel mogelijk voorkomen en de beoogde meerwaarde wordt gecreëerd. Wij stellen voor dat het ethisch advies in ieder geval bij een raadsvoorstel wordt toegevoegd. Hiermee zal tegelijkertijd de besluitvorming van de raad worden verrijkt. 2.5 Wie past het waardenkader toe? Helmond streeft ernaar haar expertise op het gebied van ethische vraagstukken met betrekking tot digitalisering te versterken. Het waardenkader dient als een richtlijn om dit streven vorm te geven. Binnen de gemeentelijke organisatie heeft iedereen een rol in het bevorderen van de publieke waarden en daarmee ook voor het aandachtsveld ethiek. We maken in het bijzonder onderscheid tussen de volgende rollen en verantwoordelijkheden: -

-

Coördinator Ethiek: Eerste aanspreekpunt binnen het ethisch team. Op verzoek van de projectleider formuleert hij/zij in afstemming met het ethisch team een ethisch advies; Projectleider: draagt de algehele verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het project, waarbij het waardenkader bij de integrale afweging wordt meegenomen. Indien er behoefte is aan ethisch advies, kan de projectleider contact opnemen met de coördinator ethiek; Ethisch team: het ethische team bestaat uit individuen met specifieke expertise om (technologisch) ethische discussies te voeren en adviezen op te stellen. Het team biedt ondersteuning aan projectleiders bij het gebruik van het waardenkader. Het ethische team ontvangt ondersteuning in de vorm van intervisie, cursussen, workshops, enzovoort. De werkzaamheden worden uitgevoerd als een neventaak met goedkeuring van de afdelingsmanager.

2.6 Wat doet het ethisch team? Het ethisch gesprek voer je niet alleen. De gemeente Helmond streeft ernaar te investeren in expertise om ethische discussies mogelijk te maken en het waardenkader toe te passen. Het ethisch team fungeert, naast de hiervoor beschreven rol i.r.t. projectleiders, ook als een adviesorgaan voor medewerkers, managers en andere belanghebbenden binnen de organisatie. Ze bieden begeleiding en advies bij ethische dilemma's, complexe situaties of besluitvormingsprocessen waarbij ethische overwegingen een rol spelen. Het ethisch team kan medewerkers en managers voorzien van de nodige kennis en vaardigheden om ethisch verantwoorde beslissingen te nemen en ethisch verantwoord gedrag te bevorderen. Het ethisch team kan betrokken worden bij de beoordeling en evaluatie van nieuwe projecten, beleidsvoorstellen of beslissingen waarbij ethische afwegingen een rol (moeten) spelen. Ze analyseren de mogelijke ethische implicaties en risico's en geven aanbevelingen om ethische zorgen te adresseren en mogelijk te beheersen. Het ethisch team stelt een gezamenlijk advies op en dit wordt vervolgens beschikbaar gesteld aan de projectleider. De projectleider deelt de resultaten van het advies en de betekenis ervan voor het project met het ethische team.

Het advies wordt ook ter beschikking gesteld aan de ethische commissie (zie paragraaf 2.6), zodat er een jurisprudentie kan worden opgebouwd en erover geadviseerd kan worden om de voortdurende verbetering van de kwaliteit te waarborgen.

8

2.7 Wat is en doet de ethische commissie De Ethische Commissie, opgericht als onderdeel van het Brainport Smart District-project, vertegenwoordigt een waardevolle positieve uitkomst van BSD. We streven naar een solide voortzetting, in samenwerking met de gemeente Eindhoven en eventuele andere B5-gemeenten. Deze samenwerking zal worden bekrachtigd in een convenant, en we zullen te zijner tijd bij u terugkomen voor de definitieve goedkeuring van de nieuwe opzet van de commissie. De ethische commissie is een onafhankelijk adviesorgaan (momenteel ingevuld door de Ethische Commissie BSD), die bestaat uit een lector Digitalisering en Veiligheid en Principal consultant Europese Technopolis Group, professor Techniek/Filosofie Universiteit Tilburg, hoogleraar digitale technologie en sociale verandering Universiteit Leiden en Directeur SIDN fonds, strategisch Adviseur Technology & Society Provincie Zuid-Holland, bestuurslid bij Code for NL, MT-lid zorg, strategie en ethiek bij ECP, CEO CompumaQca, bestuurslid VNO-NCW, bestuurslid NLDigital, Tech voor Corona, Senior onderzoeker Rathenau Instituut en hoogleraar Technology Assessment en Governance Technische Universiteit Eindhoven. Deze commissie denkt mee, signaleert en begeleidt bij de toepassing van nieuwe technologieën in de samenleving. De commissie kan gevraagd en ongevraagd advies geven aan het college.

De ethische commissie ontvangt ook achteraf de adviezen van de ethische teams en kan zo adviseren over de ontwikkelingen van de moresprudentie1. De Commissie brengt gevraagd en ongevraagd mondeling en/of schriftelijk advies uit aan de organisatie, het college en/of de raad over: • • • • •

Nieuwe technologische ontwikkelingen in de stad Helmond; De wijze waarop ethisch bewustzijn in de gemeentelijke organisatie en de stad kan worden bevorderd; Het verbeteren van de kwaliteit van de adviezen van het ethisch team over concrete casuïstiek; Concrete adviesaanvragen die van raad, college, ambtenaren en inwoners komen; Toetst jaarlijks de actualiteit en toepasbaarheid van de beschrijving van publieke waarden (Zie hoofdstuk 3) en doet suggesties om deze aan te scherpen.

De ethische commissie bepaalt zelf haar agenda, mede ingegeven door beschikbare expertise, capaciteit en budget. De uitspraken van de ethische commissie zijn niet bindend, maar zijn bedoeld om het college te adviseren bij het maken van onderbouwde ethische afwegingen en het nemen van beslissingen. De ethische commissie heeft een sleutelrol in het ontwikkelen van een klimaat waarin het ethisch gesprek veilig kan worden gevoerd. Ze zullen daar vanuit hun onafhankelijke positie ook actief aan bijdragen en een kritisch zijlicht zijn. De ethische commissie zal niet ieder uitgebracht advies door de ethische teams individueel toetsen, maar adviseert over het waardenkader en de beschrijving van publieke waarden. De commissie signaleert knelpunten en adviseert waar nodig. De commissie fungeert als reflectiepartner en klankbord. Zij draagt bij aan het versterken van het ethische team, het verankeren van ethische principes en het bieden van kritische ondersteuning. De commissie behandelt de meer complexe casussen. Dit zijn met name casussen die verder reiken dan de scope van het project. Het interne team fungeert hierin als toegangspoort tot de ethische commissie.

1

‘Moresprudentie: het voeden van mensen die het goede proberen te doen’ (nba.nl)

9

De ethische commissie komt minimaal viermaal per jaar bijeen. Jaarlijks zal het college een verantwoording schrijven over de rol, invloed en impact van de beoogde toepassing van het waardenkader en de ethische commissie. Eventuele optimaliseringsvoorstellen zullen hieraan worden toegevoegd. 2.8 Hoe zijn het ethisch team en de ethische commissie verbonden? De ethische coördinator is de linking pin tussen de ethische teams en de ethische commissie. In een schema ziet het er als volgt uit:

Raad Ethische commissie (extern) College

Ethisch team Ethisch advies

Ambtelijke organisatie

3. Beschrijving publieke waarden Het waardenkader plaatst de vraag ‘is dit wenselijk?’ centraal. Een essentieel aspect van het overwegen van deze vraag is het reflecteren op de wenselijkheid vanuit het perspectief van publieke waarden. Hoe verhouden de publieke waarden vanuit ethisch oogpunt zich tot de betrokken actoren (stap 1)? Het Rathenau Instituut heeft zeven publieke waarden geformuleerd: autonomie, mens centraal, privacy, veiligheid, controle over technologie, rechtvaardigheid en duurzaamheid. In het gesprek over de wenselijkheid kunnen deze verschillende waarden worden besproken. Om het gesprek op gang te brengen, zijn er enkele hulpvragen geformuleerd die gericht zijn op de Helmonder. Met ‘Helmonder’ bedoelen we iedereen die in Helmond woont, werkt, zich verplaatst of de stad bezoekt. Voor elke waarde zijn er verschillende hulpvragen geformuleerd om het ethisch gesprek te stimuleren en verdieping te brengen. Om een gestructureerd gesprek te voeren, wordt aanbevolen om een stakeholderanalyse naast deze waarden te leggen. Bespreek ook welke waarden binnen het project zwaarder wegen dan andere waarden. Autonomie: de Helmonder kan vrij van inhoud en onbevangen zijn leven invulling geven. • • •

In hoeverre worden Helmonders door dit project beperkt in de mate waarin zij kunnen bepalen hoe zij hun leven leiden? In hoeverre wordt de Helmonder geraakt in de capaciteit om die vrijheid tot uiting te brengen? In hoeverre wordt de Helmonder mogelijk beperkt in de beleving van vrijheid, bewegingsvrijheid of vrijheid om samen te komen?

Mens centraal: bij de gemeente staat de Helmonder als mens centraal. 10

• • • • • • • • •

In hoeverre wordt de Helmonder door dit project behandeld als mens? In hoeverre heeft dit project mogelijk invloed op de (beleving van) vrije expressie van de Helmonders? In hoeverre verbetert deze digitalisering de menselijke relatie en sluiten deze aan bij de leefwereld van de stad? In hoeverre wordt de (lichamelijke) integriteit van mensen aangetast? In hoeverre heeft dit project invloed op de (mentale) gezondheid van de Helmonder? In hoeverre verandert mogelijk het vertrouwen In de gemeente door dit project? In hoeverre wijzigt de verhouding tussen inwoner en de gemeente door dit project? In hoeverre vraagt deze oplossing een bepaalde mate van kennis van digitalisering? In hoeverre kan de technologie en/of de uitleg daarvan op zo'n manier worden vormgegeven of gecommuniceerd dat het voor Iedereen te begrijpen is?

Privacy: de Helmonder wordt niet aangetast in zijn persoonlijke levenssfeer; de gemeente heeft de digitale gegevens van de Helmonder in bruikleen. • • •

Hoe wordt de privacy van de Helmonder gewaarborgd? In hoeverre wordt de Helmonder geraakt in de persoonlijke levenssfeer? In hoeverre zijn data herleidbaar tot personen in hoeverre wordt privacy bij design toegepast in hoeverre wordt privacy als grondrecht geraakt?

Veiligheid: de Helmonder voelt zich veilig in de stad en veilig bij de gemeente. • • • • •

In hoeverre is het project direct of indirect van invloed op het gevoel van veiligheid van de Helmonder? In hoeverre heeft het project invloed op de openbare orde? In hoeverre heeft het project invloed op de fysieke veiligheid? Hoe garandeer je dat de data veilig en vertrouwelijk gebruikt en opgeslagen wordt? Wat zijn in dit project de cybersecurity risico's?

Controle over technologie: de Helmonder mag erop vertrouwen dat de gemeente grip heeft op de gebruikte technologie en krijgt zelf grip waar mogelijk. • • • • • • •

Op welke manier heeft de gemeente de mogelijkheid om te sturen op deze slimme oplossing? Hoe vinden de datastromen plaats en hoe wordt de data opgeslagen? Zijn de antwoorden op bovenstaande vragen buiten proportioneel nadelig voor bepaalde groepen? Wat kan er worden gedaan om degene van wie de data wordt gebruikt een eerlijke betekenisvolle en vrije keus te geven over wat er gebeurt met hun gegevens? In hoeverre worden de open data principes nageleefd? Tot op welke hoogte is het mogelijk om transparant te zijn over wat er gebeurt met de data? Hoe organiseer je deze transparantie?

Rechtvaardigheid: de Helmonder mag erop vertrouwen dat de gemeente een technologische oplossing kiest die voor Iedereen heilzaam is. • •

In hoeverre zijn slimme oplossingen laagdrempelig en waardevol voor iedereen? In hoeverre is er een risico dat het gebruik van de technologie stigmatiserend of discriminerend werkt of daartoe leidt? 11

• •

In hoeverre hebben bepaalde individuen of groepen meer baat bij dit project dan anderen? In hoeverre is dat te verantwoorden? Als mensen verschillend worden behandeld door deze technologische oplossing, wat is daar dan de rationale of rechtvaardiging voor?

Maatschappelijke vooruitgang: op welke manieren draagt het project bij aan de verbetering van het algemene welzijn, de kwaliteit van leven en de toekomstbestendigheid van de gemeente Helmond? • • • • • •

Wat is de impact van het project op het klimaat, milieu, mensen, planten en dieren? In hoeverre draagt het project bij aan de energietransitie en circulaire samenleving? In hoeverre is de oplossingsrichting van het project duurzaam? In hoeverre heeft het project ongewenste neveneffecten voor duurzaamheid van de stad? Hoe draagt dit project bij aan technologische innovatie en vooruitgang binnen de gemeente Helmond? Op welke manier bevordert het project de economische groei en concurrentiekracht van de gemeente Helmond?

3.1 Periodieke evaluatie en herziening Publieke waarden weerspiegelen de normen en idealen die de samenleving op een bepaald moment belangrijk acht. De waarden zijn inherent flexibel en dynamisch. Deze evolueren over tijd als reactie op diverse factoren. Een periodieke evaluatie van publieke waarden is cruciaal, omdat het ervoor zorgt dat deze waarden relevant blijven te midden van veranderende sociale, economische en technologische omstandigheden. De publieke waarden zullen daarom jaarlijks worden geëvalueerd.

12