RN 069 Rapport Quick scan veiligheidsaanpak gemeente Helmond
Tekst van het document
Quick scan Veiligheidsaanpak Gemeente Helmond
Baarn, november 2020
Inhoudsopgave 1. Inleiding ............................................................................................................. 2 2. Benchmark veiligheidsaanpak............................................................................ 4 2.1 Vergelijking veiligheidsproblematiek ......................................................................... 4 2.2 Vergelijking budget veiligheid .................................................................................. 10 2.3 Vergelijking formatie veiligheidsaanpak .................................................................. 12 2.4 Vergelijking veiligheidsaanpak ................................................................................. 14 2.5 Conclusies ................................................................................................................. 16 3. Effectiviteit veiligheidsaanpak en toezicht en handhaving ................................ 18 3.1 Realisatie doelen en maatregelen veiligheid en impact op problematiek ............... 18 3.2 Realisatie doelen en maatregelen toezicht en handhaving ..................................... 25 3.3 Oordelen van stakeholders over de effectiviteit van de huidige aanpak................. 27 3.4 Conclusies ................................................................................................................. 36 4.
Aanbevelingen ..................................................................................... ………..37
1
1. Inleiding De gemeente Helmond kampt met aanzienlijke veiligheidsproblemen. Het waarborgen van de veiligheid en leefbaarheid in de gemeente is een belangrijke voorwaarde voor een goed leef- en werkklimaat en om de ambities voor de verdere ontwikkeling van Helmond te realiseren. Veiligheid is sterk verweven met bredere sociale problematiek in de stad. Drugshandel en witwaspraktijken op bedrijventerreinen of in dubieuze winkelpanden schaden de economie en het vertrouwen van burgers en ondernemers. Onveilige wijken versterken de tweedeling als jongeren die toch al niet veel perspectief zien, bloot staan aan de verleiding om in de criminaliteit snel geld te verdienen. Die verwevenheid betekent dat een effectieve oplossing van veiligheidsproblematiek niet eenvoudig is en inzet op vele fronten vereist. Helmond heeft de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet bij de aanpak van veiligheidsproblemen, maar de problematiek is hardnekkig en vraagt een meer integrale aanpak. Het College van B&W heeft daarom behoefte aan inzicht in de effectiviteit van de veiligheidsaanpak, op lokaal en regionaal niveau, om te bepalen of de kwaliteit en capaciteit toereikend zijn in relatie tot de problematiek en de ambities van het College met de ontwikkeling van de stad.
De Galan Groep heeft in opdracht van het College van B&W een quick scan uitgevoerd naar de veiligheidsaanpak van de gemeente Helmond. Vraagstelling Het onderzoek richt zich op de volgende elementen: • De effectiviteit van de Helmondse veiligheidsaanpak. • De toereikendheid van de huidige beschikbare middelen en personele capaciteit (kwantitatief en kwalitatief) voor veiligheid, gegeven de huidige Helmondse situatie met betrekking tot veiligheid. • De vraag wat de gemeente Helmond nodig heeft om een toekomstbestendig integraal veiligheidsbeleid vorm te geven en uit te voeren, welke eisen dat stelt aan de organisatie en welke formatieve en financiële consequenties daaruit voortvloeien. Bij de uitvoering van de quick scan is een vergelijking gemaakt met enkele steden van vergelijkbare omvang en een soortgelijke veiligheidsproblematiek. Het integrale veiligheidsbeleid van de gemeente Helmond is gebaseerd op het Masterplan Integrale Veiligheid 2019-2022. In het Masterplan zijn de volgende prioritaire veiligheidsthema’s benoemd: • veilige en leefbare wijken en buurten; • problematische jeugd en jeugdgroepen; • ondermijning. Het onderzoek is bedoeld om bouwstenen aan te dragen voor de doorontwikkeling van het Helmondse integrale veiligheidsbeleid in de komende jaren (aanpak, organisatorische uitwerking en aansturing) en de financiële herijking van programma 1.
2
Aanpak quick scan In het kader van de quick scan zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: a. Effectiviteitsbeoordeling veiligheidsaanpak: een analyse van de effectiviteit van de huidige veiligheidsaanpak in relatie tot de subjectieve en objectieve veiligheidsproblematiek (zie hoofdstuk 3). b. Benchmark: een benchmark met drie referentiegemeenten om te bepalen hoe de beschikbare personele capaciteit en financiële middelen voor veiligheid binnen de gemeente Helmond zich verhouden tot gemeenten met een vergelijkbare omvang en een vergelijkbare veiligheidsproblematiek. Daarbij is gekeken naar de omvang van de problematiek, het beschikbare budget, de formatie en overeenkomsten en verschillen in de veiligheidsaanpak. De referentiegemeenten zijn geselecteerd in overleg met de opdrachtgever (zie hoofdstuk 2). c. Aanbevelingen over het optimaliseren van de veiligheidsaanpak, waarbij zowel gekeken is naar de aanpak als naar de benodigde middelen (budget en formatie) (zie hoofdstuk 4). De quick scan moest binnen zeer korte termijn (twee maanden, midden in de zomervakantie) worden uitgevoerd met het oog op het overleg binnen het College van B&W over de begroting 2021. Dit vormde een beperking voor het verzamelen van materiaal en het interviewen van mensen. Waar dat gevolgen heeft voor de analyses, wordt dat in deze rapportage aangegeven. Deze quick scan heeft de volgende opzet.
In hoofdstuk 2 beschrijven wij de hoofdlijnen van de uitkomsten van de benchmark. Hoofdstuk 3 bevat de uitkomsten van de analyse van de effectiviteit van de huidige aanpak van de gemeente Helmond op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving. Deze analyse is gebaseerd op documentanalyse en op interviews met stakeholders. De uitkomsten van de interviews zijn beoordeeld in het licht van succesvoorwaarden voor effectieve aanpakken op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving. Tot slot beschrijven wij in hoofdstuk 4 onze aanbevelingen om te komen tot een resultaatgerichte en effectieve aanpak op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving, de implicaties voor de organisatie van de afdeling Veiligheid & Naleving en de benodigde financiële middelen.
3
2. Benchmark veiligheidsaanpak Er is een benchmark uitgevoerd, waarin de veiligheidsaanpak in Helmond is vergeleken met drie andere gemeenten die qua omvang en veiligheidsproblematiek min of meer vergelijkbaar zijn. In de benchmark is gekeken naar de veiligheidsproblematiek, de speerpunten van de veiligheidsaanpak, de inzet op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving in termen van budget en formatie en de organisatie van de aanpak. De referentiegemeenten zijn geanonimiseerd (A, B en C). De benchmark is gebaseerd op de programmabegrotingen, veiligheidsprogramma’s, formatieoverzichten en gegevens van de AD Misdaadmeter, de CBS Veiligheidsmonitor, www.waarstaatjegemeente.nl, www.data.politie.nl en www.findo.nl. De cijfers zijn vergelijkbaar gemaakt door deze te relateren aan het aantal inwoners. Daarnaast is per referentiegemeente een interview gehouden met een directeur of manager op het gebied van veiligheid en een controller. Het interview met de directeur of manager was bedoeld om een beeld te krijgen van de aanpak en organisatie en eventuele best practices uit de referentiegemeenten. Het interview met de controller was gericht op de duiding van de cijfers. In dit hoofdstuk worden de grote lijnen van de benchmark gepresenteerd.
Helaas kon het interview met een van de referentiegemeenten door omstandigheden niet doorgaan; vooral op het punt van formatie is vergelijking met deze gemeente daardoor slechts beperkt mogelijk.
2.1 Vergelijking veiligheidsproblematiek Objectieve veiligheid In de AD Misdaadmeter 2019 staat Helmond op de zestiende plaats. Dat is een stijging van één plaats ten opzichte van vorig jaar. Van de referentiegemeenten scoort er één aanzienlijk hoger dan Helmond (top 10) en de andere twee respectievelijk enigszins lager (top 25) en veel lager (top 100). Helmond scoort ten opzichte van de referentiegemeenten relatief slecht op het gebied van inbraken uit schuur, bedreiging, straatroof en overvallen (zie tabel 1). In de periode 2015-2018 heeft in Helmond op vrijwel alle fronten een (forse) daling van het aantal geregistreerde delicten plaatsgevonden. Vooral het aantal woninginbraken (-42%) en autokraken (-49%) is sterk gedaald, maar ook bij autodiefstallen (-38%), inbraken uit schuren (-33%), vernielingen (-23%) en zakkenrollen (-30%) was sprake van een forse daling. Bij de high impact crimes was er tussen 2015 en 2018 sprake van een aanzienlijke daling bij openlijke geweldpleging (-19%), bedreigingen (-29%), mishandeling (-21%) en straatroven (- 21%, zij het dat er tussen 2017 en 2018 weer sprake was van een stijging). Het aantal overvallen is in deze periode echter gestegen met 20%.
Het aantal bij de politie geregistreerde incidenten per 1.000 inwoners op het gebied van sociale overlast is de afgelopen jaren vrij stabiel gebleven: er was een lichte afname van jeugdoverlast, een toename van overlast door drank en drugs en een sterke toename van overlast door verwarde personen.
4
Tabel 1: Delicten per 1.000 inwoners in 2018 (bron: AD Misdaadmeter 2019) Helmond A
B
C
Woninginbraak
3,33
4,01
2,38
2,18
Inbraak uit schuur
1,40
1,30
0,81
1,08
Autokraak (diefstal uit auto/motor)
3,08
5,00
1,47
3,43
Autodiefstal (diefstal van auto/motor)
0,80
1,88
0,21
0,51
Bedreiging
2,29
1,95
1,47
2,22
Mishandeling
3,35
4,09
2,42
3,77
Vernielingen
5,74
6,63
4,92
5,39
Straatroof
0,31
0,19
0,09
0,20
Overvallen
0,12
0,12
0,06
0,06
Zakkenrollen
0,62
0,82
0,31
1,19
Tabel 2: Ontwikkeling objectieve veiligheid Helmond 2015-2018 (bron: AD Misdaadmeter) Ontwikkeling 2018
2017
2016
2015
2015-2018 (%)
Woninginbraak
305
398
374
523
-41,7
Inbraak uit schuur
128
137
155
190
-32,6
Autokraak (diefstal uit auto/motor)
282
308
362
554
-49,1
Autodiefstal (diefstal van auto/motor)
73
57
74
117
-37,6
Bedreiging
210
272
313
295
-28,8
Mishandeling
307
324
360
389
-21,1
Vernielingen
525
607
577
680
-22,8
Straatroof
28
4
24
34
-17,6
Overvallen
11
10
5
9
22,2
Zakkenrollen
57
76
70
81
-29,6
Positie AD Misdaadmeter
16
17
22
11
5
In vergelijking met de referentiegemeenten was de daling van het aantal delicten in Helmond in deze periode relatief groot bij autokraken, woninginbraken, bedreiging en mishandeling, maar juist relatief klein bij inbraak uit schuren, autodiefstal, vernielingen, straatroof en zakkenrollen. Tabel 3: Ontwikkeling aantal delicten Helmond en referentiegemeenten 2015-2018, in % (bron: AD Misdaadmeter) Helmond A B C Woninginbraak
-41,7
-26,4
-36,4
-53,3
Inbraak uit schuur
-32,6
-53,3
-61,3
-43,0
Autokraak (diefstal uit auto/motor)
-49,1
-44,8
-24,7
-43,3
Autodiefstal (diefstal van auto/motor)
-37,6
-43,4
-63,8
-48,4
Bedreiging
-28,8
-30,9
-19,0
-19,8
Mishandeling
-21,1
-2,5
-21,4
-9,0
Vernielingen
-22,8
-33,6
-27,3
-25,0
Straatroof
-17,6
-30,4
-50,0
-38,0
Overvallen
22,2
0,0
66,7
-31,6
Zakkenrollen
-29,6
-53,9
-50,0
-43,5
Het beeld is dat de daling van het aantal geregistreerde delicten in Helmond lager is dan in de referentiegemeenten. Met andere woorden: de referentiegemeenten doen het beter. Dit beeld wordt bevestigd door de ontwikkeling van de positie van Helmond op de AD Misdaadmeter. In 2017 (op basis van cijfers over 2016, die in dat jaar een forse daling van het aantal delicten lieten zien) daalde Helmond van de 11e naar de 22e plaats, maar inmiddels is Helmond weer gestegen naar de 16e plaats. Sinds 2016 is de relatieve positie van Helmond op de AD Misdaadmeter ten opzichte van de referentiegemeenten bovendien verslechterd. Bij sociale overlast zien we gemengd beeld. Helmond kent naar verhouding veel meldingen van overlast door verwarde personen en het aantal meldingen van jeugdoverlast ligt op hetzelfde (hoge) niveau van twee van de drie referentiegemeenten. De overlast die verband houdt met alcohol en drugs lijkt relatief gering. Op het gebied van jeugdoverlast is in Helmond relatief veel voortuitgang geboekt (-10,1%). Dat geldt nog sterker voor de overlast door zwervers (-13,7%). In alle gemeenten is de overlast door verwarde personen en in verband met alcohol en drugs flink toegenomen, waarbij de ontwikkeling in Helmond (+55,8%) tussen die in de andere referentiegemeenten in lag.
6
Tabel 4: Aantal meldingen van sociale overlast per 1.000 inwoners in Helmond en referentiegemeenten 2019 en ontwikkeling 2015-2019 (bron: data.politie.nl) HELMOND A B C aantal per 1.000 inw.
ontw. 20152019 (%)
aantal per 1.000 inw.
ontw. 20152019 (%)
aantal per 1.000 inw.
ontw. 20152019 (%)
aantal per 1.000 inw.
ontw. 20152019 (%)
Overlast door verward persoon
6,39
55,8
7,90
55,0
5,83
83,7
5,21
34,9
Melding overlast jeugd
5,67
-10,1
5,75
14,5
2,60
-27,5
5,63
23,6
Overlast i.v.m. alcohol/ drugs
2,73
66,7
7,70
44,7
2,95
144,0
3,30
110,4
Overlast zwervers
1,29
-13,7
1,55
33,4
0,50
8,6
3,75
215,9
Type overlast
Prioritaire thema´s De hierboven genoemde indicatoren geven een beeld van de problematiek in Helmond voor het eerste prioritaire thema (Veilige en leefbare wijken en buurten). Daarbij concentreert de problematiek zich in drie wijken: Binnenstad, Helmond Oost en Helmond West. Voor het tweede prioritaire thema (Problematische jeugd en jeugdgroepen) geeft het aantal meldingen van jeugdoverlast een indicatie. Zoals hierboven al vermeld bedroeg het aantal bij de politie geregistreerde incidenten van jeugdoverlast in 2019 in Helmond 5,6 per 1.000 inwoners, zo’n 10% minder dan in 2015. De jeugdoverlast in Helmond bevindt zich daarmee op hetzelfde (hoge) niveau van twee van de drie referentiegemeenten, waar het aantal meldingen van jeugdoverlast in de jaren 2015-2019 juist toenam, met 14,5% resp. 23,6%. In de derde gemeente was sprake van een forse daling (-27,5%). Tabel 5: Ontwikkeling aantal meldingen van jeugdoverlast in Helmond en referentiegemeenten 2015-2019 (bron: waarstaatjegemeente.nl) Helmond A B
C
2019
5,67
5,75
2,60
5,63
2018
5,34
4,96
3,47
4,98
2017
5,89
7,02
4,12
5,46
2016
4,66
5,67
4,84
5,80
2015
6,31
5,02
3,59
4,56
Ontwikkeling 2015-2019 (%)
10,1
-14,5
27,5
-23,6
7
Gelet op het aantal geregistreerde meldingen is er sprake van enige verbetering op het gebied van jeugdoverlast. Dat neemt niet weg dat de ervaren jeugdoverlast nog steeds aanzienlijk is, mede door een aantal stevige incidenten, en dat de aanpak daarom nog niet als (voldoende) succesvol kan worden beschouwd. Het derde prioritaire thema (Ondermijning) is moeilijk uit te drukken in cijfers. Het aantal drugsdelicten, het aantal delicten voor verboden wapenbezit en wapenhandel en het aantal delicten voor mensensmokkel kunnen een indicatie geven van de omvang van ondermijning. Op het gebied van drugsdelicten (10,05 per 10.000 inwoners) scoort Helmond onder het Brabants gemiddelde, maar duidelijk boven het landelijk gemiddelde en het gemiddelde van gemeenten tussen 50.000 en 100.000 inwoners. Het aantal drugsdelicten per 10.000 inwoners is in Helmond lager dan in twee van de drie referentiegemeenten. Sinds 2015 is er sprake van een toename, maar die is relatief beperkt. Op het gebied van verboden wapenbezit en wapenhandel (4,26 per 10.000 inwoners) scoort Helmond hoger dan het Brabants gemiddelde en hoger dan het gemiddelde voor gemeenten met een vergelijkbare omvang, maar lager dan twee van de drie referentiegemeenten. Er zijn in Helmond geen registraties van mensenhandel.
Tabel 6: Ontwikkeling aantal ondermijningsdelicten per 10.000 inwoners in Helmond en referentiegemeenten 20152019 (bron: waarstaatjegemeente.nl) Helmond A B C Drugsdelicten
2019
10,05
26,6
12,02
8,88
2018
10,34
20,75
8,81
7,28
2017
7,84
17,89
4,58
6,6
2016
6,44
19,91
6,41
7,89
2015
9,81
18,74
6,66
9,88
Ontwikkeling sinds 2015 (%)
2,4
41,9
80,5
-10,1
Verboden wapenbezit/handel 2019
4,26
9,21
3,35
4,79
Mensensmokkel
0,00
0,12
0,00
0,05
2019
Conclusie is dat uit deze cijfers niet blijkt dat er een groot probleem is met betrekking tot ondermijning. Uit de rapportage over 2019 van het Veiligheidsplan Peelland blijkt dat er in 2019 in Peelland 20 RIEC casussen waren (waarvan 9 in Helmond), 35 hennepkwekerijen zijn ontmanteld, 21 panden zijn gesloten (waarvan 5 in Helmond) en 238 Bibob-onderzoeken zijn uitgevoerd (waarvan 117 in Helmond). Dat geeft een minder positief beeld. In de interviews is ondermijning als serieus probleem benoemd en gekwalificeerd als grootstedelijk van karakter.
8
Subjectieve veiligheid Uit de scores van Helmond in de Veiligheidsmonitor van het CBS (2019) blijkt dat 37% van de inwoners zich wel eens onveilig voelt, 21% zich wel eens onveilig voelt in de eigen buurt (waarvan 2% vaak) en 24% zich wel eens onveilig voelt in het centrum. Het rapportcijfer voor veiligheid is een 7,1. Dit cijfer is in de loop der jaren nauwelijks veranderd en is iets lager dan het gemiddelde voor gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Ook het rapportcijfer voor leefbaarheid (een 7,4) is nauwelijks veranderd in de loop der jaren. 52% van de van de inwoners van Helmond ervaart veel overlast in de vorm van sociale overlast, fysieke verloedering en/of verkeersoverlast. Dit percentage is hoger dan in 2017, waarbij vooral de ervaren verkeersoverlast is toegenomen. 14% van de bewoners ervaart veel sociale overlast. Dit percentage is lager dan het gemiddelde van de gemeenten met meer dan 70.000 inwoners (16%). Uitgesplitst naar verschillende vormen van overlast ervaart 6% van de bewoners van Helmond vaak overlast van rondhangende jongeren en eenzelfde percentage ervaart vaak overlast van drugsgebruik en -handel en overlast van buurtbewoners. De ervaren overlast van rondhangende jongeren is gedaald ten opzichte van 2015. De ervaren drugsoverlast en overlast van buurtbewoners is de afgelopen jaren toegenomen.
Tabel 7: Ontwikkeling onveiligheidsgevoelens algemeen, in eigen buurt en in centrum woonplaats, 2013-2019 (in %; CBS, Veiligheidsmonitor) 2019 Ontwikkeling 2013-2019 (%) HELMOND
A
B
C
HELMOND
A
B
C
Algemeen
36,6
42,1
30,6
36,1
-1,9
-9,1
-9,2
-25,9
In de eigen buurt
20,5
30,4
11,1
18,2
2,5
4,8
-38,3
-34,3
In centrum woonplaats *
24,3
27,8
17,6
23,3
6,1
-2,1
-18,5
-16,5
(*) cijfers over onveiligheidsgevoel in centrum alleen t/m 2017 beschikbaar
Op het gebied van subjectieve veiligheid scoort Helmond beter dan de referentiegemeente die slechter scoort op het gebied van objectieve veiligheid, maar slechter dan de andere twee referentiegemeenten. De relatieve scores voor objectieve en subjectieve veiligheid komen dus overeen. Ook scoort Helmond iets slechter dan het gemiddelde van gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Na een stijging van de onveiligheidsgevoelens tot ongeveer 2016, is de subjectieve veiligheid in de jaren daarna verbeterd. Per saldo is de subjectieve veiligheid de afgelopen 7 jaar vrijwel gelijk gebleven, terwijl deze bij de referentiegemeenten is verbeterd.
9
Conclusies De cijfers over de objectieve en de subjectieve veiligheid geven hetzelfde beeld. In Helmond is sprake van bovengemiddelde veiligheidsproblematiek, zowel in termen van het aantal geregistreerde delicten als in termen van de veiligheidsbeving. Dit blijkt uit de cijfers en de positie op de AD Misdaadmeter. De objectieve veiligheid is de afgelopen jaren aanzienlijk verbeterd, maar minder dan in andere gemeenten. Het aantal overvallen en recent het aantal straatroven (beiden high impact crimes) zijn gestegen. Het aantal meldingen van jongerenoverlast is afgenomen, het aantal meldingen van drank- en drugsoverlast en overlast van buurtbewoners is gestegen. Uit de registraties van het aantal delicten blijkt geen grote problematiek op het gebied van ondermijning, maar de veiligheidsrapportage Peelland laat zien dat ondermijning wel degelijk een groot probleem is. De subjectieve veiligheid is in 2019 na een aantal jaren van verslechtering verbeterd, maar per saldo de afgelopen zes jaar vrijwel gelijk gebleven. Mogelijk zal de daling van het aantal geregistreerde delicten zich de komende jaren ook vertalen in een verbetering van de subjectieve veiligheid. Totaalbeeld is dat de veiligheidsproblematiek in Helmond niet alleen bovengemiddeld is, maar ook hardnekkig. Dat blijkt ook uit de ontwikkeling van de score van Helmond op de AD Misdaadmeter.
2.2 Vergelijking budget veiligheid Op basis van een vergelijking van de budgetten voor integrale veiligheid die zijn opgenomen in de programmabegrotingen van de gemeenten voor 2020 is het bedrag per inwoner berekend dat de verschillende gemeenten inzetten voor verbetering van veiligheid in hun stad. Daarbij is uitgegaan van het artikel veiligheid in de programmabegrotingen (taakveld 1.2 Openbare orde en veiligheid).1 De budgetten voor fysieke veiligheid (m.n. brandweer) en de bijdragen aan regionale uitvoeringsorganisaties/veiligheidsregio’s (taakveld 1.1) zijn in beginsel buiten beschouwing gelaten, tenzij een vergelijking met andere gemeenten alleen mogelijk is op basis van de begroting voor het totale taakveld veiligheid. Ontwikkeling budget integrale veiligheid Helmond Het budget voor integrale veiligheid van de gemeente Helmond is tussen 2010 en 2020 gegroeid van K€ 1.393 naar K€ 2.222, een toename van 59,5% (nominaal, dus niet gecorrigeerd voor inflatie). Opvallend zijn de fluctuaties in de omvang van het budget.
1
Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Conform de BBV-systematiek vergelijken we de gemeenten op basis van het begrote saldo van baten en lasten.
10
Tabel 8: Budget integrale veiligheid Helmond 2010-2020 (in K€; saldo baten/lasten) (bron: programmabegrotingen 2010-2020) Budget 2020 2019 2018 2017 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010 Veiligheid
2.222
2.340
2.118
2.056
2.492
2.633
2.400
1.976
1.454
1.744
1.393
Crisis/brandweer
4.637
4.627
4.550
4.727
4.739
4.939
5.039
5.006
4.891
6.255
6.121
Totaal
6.859
6.967
6.668
6.783
7.231
7.572
7.439
6.982
6.345
7.999
7.514
Vergelijking met andere gemeenten De gemeente Helmond heeft in de begroting 2020 K€ 2.222 opgenomen voor integrale veiligheid inclusief handhaving. Dat komt neer op een bedrag van € 24,04 per inwoner.2 Gemiddeld geven de referentiegemeenten (exclusief Helmond) € 57,57 per inwoner uit aan integrale veiligheid inclusief handhaving. Dit is meer dan het dubbele. Tabel 9: Budget veiligheid per inwoner 2020 (in €; saldo baten/lasten) (bron: programmabegrotingen 2020, gecorrigeerd voor Helmond met +2,8% op basis van www.findo.nl) Helmond A B C Veiligheid
24,71
57,23
30,16
67,83
Crisis/brandweer
51,58
74,16
75,52
60,50
Totaal
76,29
131,39
106,35
128,34
Aanvullend op de benchmark met de drie referentiegemeenten is op basis van de vergelijkingssite van het Rijk (www.findo.nl) een vergelijking gemaakt van de uitgaven voor het totale taakveld veiligheid (sociaal en fysiek). Waar Helmond € 76 per inwoner uitgeeft aan veiligheid, is dat bedrag voor gemeenten met 50.000100.000 inwoners gemiddeld € 98 per inwoner en voor steden met 100.000-150.000 inwoners € 108 per inwoner. Ook dat is een indicatie dat het budget voor veiligheid in Helmond relatief beperkt is.
2
Op de vergelijkingssite www.findo.nl (Data Financiën Decentrale Overheden, onder beheer van het ministerie van BZK) wordt een bedrag voor het saldo van totale taakveld veiligheid (inclusief crisis/brandweer) voor Helmond genoemd dat 2,8% hoger ligt (terwijl het bedrag voor de andere gemeenten overeenkomt met de bedragen genoemd in de programmabegrotingen van die gemeenten). Als we daarvoor corrigeren, komt het gemiddelde bedrag per inwoner in Helmond uit op € 24,71 per inwoner.
11
Tussen 2017 en 2020 nam het totale budget voor veiligheid in Helmond af met 1,3% (van € 77 naar € 76 per inwoner), terwijl het budget in gemeenten met 50.000-100.000 inwoners gemiddeld toenam met 12,6% en in gemeenten met 100.000-150.000 inwoners met 13,7%. Ten opzichte van gemeenten in deze grootteklassen is het verschil de afgelopen jaren dus groter geworden.3 Tabel 10: Budget voor sociale en fysieke veiligheid per inwoner 2017-2020 (in €; saldo baten/lasten op basis van programmabegrotingen) (bron: www.findo.nl) Ontwikkeling 2020
2019
2018
2017
2017-2020 (%)
Helmond
76
79
75
77
2,6
Gemeenten 50.000-100.000
98
92
88
87
5,7
Gemeenten 100.000-150.000
108
101
99
95
6,3
Gemeenten sterk stedelijk
98
94
88
89
5,6
Conclusie is dat het budget voor integrale veiligheid, gemeten per inwoner, in Helmond fors lager is dan in de referentiegemeenten en in gemeenten van vergelijkbare omvang.
2.3 Vergelijking formatie veiligheidsaanpak De formatie voor integrale veiligheid bedraagt in Helmond 29,1 fte. De afdeling Veiligheid en Naleving heeft een eenheid “beleid” van 8,5 fte4 en een informatieknooppunt van 2 fte (inclusief de rol van decentrale privacy-officer). De formatie voor toezicht en handhaving in Helmond voor veiligheid (excl. fysieke veiligheid, zoals bouw- en woningtoezicht) omvat 17,6 fte.5 De afdeling wordt geleid door een afdelingsmanager, die omwille van de vergelijkbaarheid buiten de telling is gehouden. Deze formatie komt neer op 3,15 fte per 10.000 inwoners, en 1,24 fte exclusief handhaving. Voor toezicht en handhaving is 1,90 fte per 10.000 inwoners beschikbaar, waarvan 1,50 fte per 10.000 inwoners aan boacapaciteit (boa: buitengewoon opsporingsambtenaar). Dat is minder dan in de referentiegemeenten.
3
Hierbij past het voorbehoud dat we niet hebben kunnen onderzoeken in hoeverre de verhouding tussen de budgetten voor sociale en fysieke veiligheid in deze periode in de verschillende gemeenten is veranderd.
4
Bestaande uit beleidsmedewerkers (5,89 fte; schaal 10-12), juridische adviseurs (2 fte; schaal 10 en 12) en administratieve ondersteuning (0,61; schaal 6).
5
Formatie zoals genoemd in het Formatieoverzicht afdeling Veiligheid en Naleving.
12
Vergelijking van gemeenten op het punt van formatie wordt bemoeilijkt door de verschillende manieren waarop integrale veiligheid organisatorisch is vormgegeven. Waar veiligheid in Helmond in een afzonderlijke afdeling is ondergebracht, is dat bij veel andere gemeenten (zoals in twee van de drie referentiegemeenten) niet het geval. In de ene referentiegemeente is veiligheid onderdeel van een grotere eenheid waarin ook jeugdbeleid, de WMO en beschermd wonen zijn ondergebracht, met binnen die eenheid een clustering naar beleid, uitvoering en handhaving. In de andere referentiegemeente zijn vergunningverlening en toezicht/handhaving voor verschillende beleidsterreinen in één afdeling samengebracht, hebben de beleidsmedewerkers veiligheid hun thuisbasis in een centrale, gemeentebrede regie-afdeling en wordt de juridische advisering door diverse (vak)afdelingen geleverd. Overigens zijn er in elke gemeente in de loop der tijd verschuivingen zichtbaar, waar verschillende organisatie-indelingen elkaar opvolgen.
Vanuit de derde referentiegemeente zijn geen actuele formatie-overzichten beschikbaar gesteld, en hebben we slechts zeer beperkt gebruik kunnen maken van openbare informatie en enkele gegevens uit een eerder vergelijkend onderzoek (2017).6 De totale formatie voor integrale veiligheid (inclusief toezicht en handhaving) van Helmond ligt aanzienlijk onder die van de referentiegemeenten. In Helmond bedraagt die 3,15 fte per 10.000 inwoners, in de andere gemeenten is dat 4,88 (A) en 3,40 (B) (gewogen gemiddelde A en B: 4,14 fte). Interessant is dat referentiegemeente A in haar team sociale veiligheid een aantal wijkregisseurs heeft opgenomen, die een kwart van hun tijd aan sociale veiligheid besteden (0,23 fte per 10.000 inwoners) en het stadskantoor en de wijk verbinden. Tabel 11: Formatie veiligheid Helmond en referentiegemeenten per 10.000 inwoners 2020 Helmond A B
C
Veiligheid
1,24
1,44
1,18
2,29 *
Toezicht en Handhaving
1,90
3,44
2,22
nb
1,50
2,87
1,97
1,96**
3,15
4,88
3,40
nb
-
waarvan boa's
Totale formatie (*) Cijfers uit onderzoek de Galan Groep 2017 (**) Openbare informatie, juni 2020
6
In het bestek van dit onderzoek is niet onderzocht in hoeverre formatie vanuit regionale samenwerkingsverbanden aan de desbetreffende gemeenten (Helmond en referentiegemeenten) zou moeten worden toegerekend.
13
De verschillen tussen Helmond en de referentiegemeenten zijn vooral groot bij toezicht en handhaving. Hierbij is overigens de capaciteit voor parkeercontroles buiten de vergelijking gehouden.7 De formatie voor toezicht en handhaving is in Helmond 1,90 fte per 10.000 inwoners, in de andere gemeenten 3,44 fte (A), en 2,22 fte (B). Daarbinnen is de formatie voor boa’s in Helmond (1,50 fte per 10.000 inwoners) ook duidelijk lager dan in de andere gemeenten (2,87 fte (A), 1,97 fte (B) en 1,96 fte (C); gewogen gemiddelde A, B en C: 2,17 fte). Conclusie Het beeld dat uit deze vergelijking naar voren komt, is dat de formatie voor (sociale) veiligheid in Helmond relatief beperkt is. Dat geldt vooral op het punt van toezicht en handhaving. De formatie voor beleid, juridische ondersteuning en informatievoorziening wijkt minder sterk af.
2.4 Vergelijking veiligheidsaanpak Speerpunten Er is een belangrijke mate van overeenstemming tussen de speerpunten van de onderzochte gemeenten. Alle referentiegemeenten leggen de focus op veilige en leefbare wijken en buurten, jeugdproblematiek en ondermijning. Sommige thema’s die bij Helmond het karakter van going concern hebben, zijn prioritaire thema’s in de referentiegemeenten, zoals veilig uitgaan en radicalisering. Ook sociale problematiek/ complexe casuïstiek (in Helmond geschaard onder “veilige en leefbare wijken”) en de daarbij noodzakelijk geachte verbinding tussen zorg en veiligheid, horen bij twee van de drie gemeenten tot de prioriteiten. Aanpak Uit de interviews met de referentiegemeenten is een aantal good practices naar voren gekomen op het gebied van de werkwijze, de organisatie en de aansturing van de veiligheidsaanpak. • Uitvoeringsgericht werken Een referentiegemeente heeft de veiligheidsaanpak uitvoeringsgericht georganiseerd. Dat wil zeggen dat de beleidscapaciteit op problematieken of wijken is gericht. Dit weerspiegelt zich onder andere in zeer beperkte beleidscapaciteit ten behoeve van het bestuur. De aanpak is hands on en gebaseerd op principes van programmatisch en projectmatig werken. Beleid en uitvoering zijn verbonden. De aanpak is systematisch in plaats van incident-gedreven.
Alle veiligheidsadviseurs of projectleiders richten zich op wijken of op projecten en programma’s op het gebied van specifieke onderwerpen.
7
Helmond heeft het fiscaal parkeren aan een externe partij uitbesteed. De referentiegemeenten hebben dit niet gedaan; voor deze vergelijking is de formatie in de andere gemeenten verminderd met de (boa-)inzet voor parkeren. Ons is niet bekend hoeveel tijd de boa’s in Helmond zelf nog “aan parkeren” besteden; die inzet zou in deze vergelijking eigenlijk nog op de boacapaciteit in mindering moeten worden gebracht.
14
• Verankering in de wijken De veiligheidsorganisatie van een van de referentiegemeenten is fijnmazig verankerd in de wijken. De wijkindeling sluit aan op die van het sociale en het ruimtelijke domein. De capaciteitstoerekening aan de wijken is gebaseerd op de zwaarte van de veiligheids- en leefbaarheidsproblematiek in de wijk. Leerplichtambtenaren zijn ondergebracht bij de afdeling Veiligheid en zo ook aan wijken gekoppeld om vroegtijdig informatie uit te kunnen wisselen en samen te werken. Er zijn substantiële flexibel in te zetten decentrale budgetten. Dat geeft directe handelingsmogelijkheden voor het aanpakken van concrete veiligheidsproblemen. • Integrale aanpak Het vertrekpunt voor de veiligheidsaanpak in een van de referentiegemeenten wordt gevormd door een analyse van de problematiek in de wijk, die de basis vormt voor integrale wijkplannen, waar een veiligheidsparagraaf een belangrijk deel van uitmaakt. De veiligheidsparagrafen van de wijkplannen en de inzet op stedelijke thema’s vormen samen de stedelijke veiligheidsaanpak. Deze manier van werken versterkt de integraliteit in de aanpak en de samenhang tussen veiligheid en andere gemeentelijke sectoren op uitvoeringsniveau. • Informatiesturing Informatie en informatie-uitwisseling vormen de basis voor een effectieve inzet en samenwerking.
In een van de referentiegemeenten worden wijkteams en inhoudelijk specialisten op weekbasis geïnformeerd over de situatie in hun wijk of op hun thema. De basis hiervoor vormt informatie van de politie, die wordt aangevuld met informatie van andere professionals. Op basis van deze informatie over de actuele veiligheidsproblematiek worden bepaalde veiligheidsproblemen (bijvoorbeeld woninginbraak) via gerichte acties in de wijken (in afstemming met wijkteams) direct aangepakt. De effectiviteit van deze nauwe samenwerking tussen politie, gemeentelijke projectleiders en wijkteams blijkt uit een gestage daling van meldingen en aangiften. • Gerichte inzet van interventies De afweging ten aanzien van de inzet van maatregelen en capaciteit is een gezamenlijk proces, waarbij inhoudelijk deskundigen met veiligheidsadviseurs en toezichthouders uit de wijk tot een gezamenlijk plan komen. In een van de referentiegemeenten wordt deze afweging ondersteund door het hanteren van een interventiematrix. Dit instrument bestaat uit een aantal gerichte instrumenten die bewezen effectief zijn. • Voorkomen en tegenhouden In de referentiegemeenten wordt in toenemende mate ingezet op voorkomen en tegenhouden van criminaliteit, overlast, ondermijning en radicalisering.
Een voorbeeld hiervan is uitbreiding van de capaciteit voor Bibob, vooral gericht op uitbreiding van het toepassingsgebied en om Bibob eerder in het proces van vergunningverlening en subsidieaanvragen en in lichtere vorm toe te passen. Ook de inzet op gedragsbeïnvloeding (nudging) vormt hiervan een voorbeeld.
15
• Systematische monitoring Belangrijke succesvoorwaarde is het systematisch monitoren van de voortgang, het analyseren van de actuele problemen en het op basis daarvan bijsturen. Een referentiegemeente heeft een eigen systeem ontwikkeld om de voortgang per wijk te monitoren. Deze aanpak draagt bij aan resultaatgericht werken. • Bestuurlijke urgentie en integrale aansturing In een van de referentiegemeenten staan leefbaarheid en veiligheid continu integraal op het netvlies van bestuur en ketenpartners. Gestandaardiseerde rapportages, die een integraal beeld geven van de situatie in de stad, worden op frequente basis verstrekt aan het college van B&W en de gemeenteraad en benut voor afstemming met ketenpartners. Binnen het college van B&W en de gemeenteraad wordt er regelmatig gesproken over veiligheid. Dit draagt bij aan gezamenlijk eigenaarschap en prioriteitstelling en integraliteit in de sturing. • Programmasturing door ambtelijke leiding De gemeentesecretaris in een van de referentiegemeenten heeft het initiatief genomen om veiligheid programmagericht te organiseren, waarbij begonnen is met de aanpak van ondermijning. De (succesvolle) aanpak nu wordt verbreed naar het hele veiligheidsdomein. De werkwijze wordt breed gedragen en actief uitgedragen door het management. Er is een programmaregisseur benoemd met mandaat, rechtstreeks aangestuurd door de gemeentesecretaris.
• Combinatie harde hand en perspectief bieden In een van de referentiegemeenten wordt ingezet op een combinatie van repressieve/harde en ondersteunende/zachte maatregelen bij de aanpak van serieuze, gebiedsgeconcentreerde drugsoverlast. Die combinatie, waarbij gebruikers ook perspectief wordt geboden, heeft zichtbaar effect. • Benutten van mogelijkheden om te experimenteren In regionaal verband heeft een referentiegemeente met succes een beroep gedaan op rijksmiddelen voor de aanpak van ondermijning. Bedrijven worden systematisch bezocht en gecontroleerd op de productie en handel in (soft) drugs; de juridische basis voor de toegang tot bedrijven is het bestemmingsplan, waarbij onderzocht wordt of bedrijfspanden conform bestemmingsplan worden gebruikt. De aanpak heeft een preventieve werking. Voor de duur van de pilot is hiervoor aanzienlijke extra personele capaciteit beschikbaar.
2.5 Conclusies Zowel op het gebied van objectieve veiligheid als op het gebied van subjectieve veiligheid scoort Helmond slechter dan twee van de referentiegemeenten. Sinds 2015 is er sprake van aanzienlijke verbetering van de objectieve veiligheid, op enkele uitzonderingen (overvallen en recentelijk staatroven) na. De subjectieve veiligheid blijft nog achter, hoewel die in 2019 na een periode van verslechtering, ook verbeterd is.
16
Per saldo is de subjectieve veiligheid de afgelopen 6 jaar vrijwel gelijk gebleven. De objectieve en subjectieve veiligheid zijn in Helmond minder verbeterd dan in de referentiegemeenten. Dat blijkt ook uit de ontwikkeling van de positie van Helmond op de AD Misdaadmeter. Geconcludeerd kan worden dat de veiligheidsproblematiek in Helmond bovengemiddeld en hardnekkig is en een grootstedelijk karakter heeft. De gemeente Helmond geeft op basis van begroting 2020 ongeveer € 24 per inwoner uit aan sociale veiligheid. Gemiddeld geven referentiegemeenten (exclusief Helmond) ongeveer € 57 per inwoner uit aan sociale veiligheid. Als gekeken wordt naar de formatie (aantal fte per 10.000 inwoners) scoort Helmond lager in vergelijking met de referentiegemeenten. De formatie voor veiligheid in Helmond is 3,15 fte per 10.000 inwoners inclusief toezicht en handhaving en 1,24 fte per 10.000 inwoners excl. toezicht en handhaving. In de referentiegemeenten (exclusief Helmond en exclusief referentiegemeente C vanwege beperkt aanwezige data) is dat gemiddeld 4,14 fte per 10.000 inwoners inclusief toezicht en handhaving en 1,31 fte per 10.000 inwoners excl. toezicht en handhaving (als referentiegemeente C wordt meegeteld gaat het om 1,64 fte excl. toezicht en handhaving).
De boa-formatie in Helmond is 1,50 per 10.000 inwoners, in de twee referentiegemeenten is die gemiddeld 2,44 fte (als referentiegemeente C wordt meegeteld 2,17 fte per 10.000 inwoners). Vergelijkingen van programmabegrotingen en formatie-overzichten hebben als beperking dat gemeenten verschillende keuzes maken m.b.t. toedeling van budgetten aan begrotingsartikelen (al gelden daarvoor inmiddels duidelijke richtlijnen van het Rijk, waaraan de accountant ook toetst) en dat functies niet altijd goed te vergelijken zijn, bijvoorbeeld door verschillende namen en verschillende organisatiemodellen. Dat neemt niet weg dat alle vergelijkingen met referentiegemeenten dezelfde richting op wijzen: Helmond zet substantieel minder geld en formatie in voor veiligheid. Uit de benchmark zijn lessen en goede voorbeelden gedestilleerd op het gebied van uitvoeringsgericht werken, verankering van de veiligheidsaanpak in de wijken, een integrale en informatie-gestuurde aanpak, gerichte inzet van interventies, inzet op voorkomen en tegenhouden, systematische monitoring en last but not least bestuurlijke urgentie en integrale aansturing.
17
3. Effectiviteit veiligheidsaanpak en toezicht en handhaving Om de effectiviteit van de huidige aanpak in de gemeente Helmond op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving te bepalen hanteren wij verschillende benaderingen: • We brengen in beeld in welke mate de maatregelen op het gebied van veiligheid en toezicht en handhaving zijn uitgevoerd en in welke mate de doelen zijn gerealiseerd. Daarmee bepalen we of gedaan is wat werd voorgenomen en bereikt is wat werd beoogd. • We relateren de aanpak aan de ontwikkeling van de problematiek op het gebied van de objectieve en subjectieve veiligheid (AD Misdaadmeter, CBS Veiligheidsmonitor). Daarmee bepalen we de impact van de aanpak op de problematiek. • We analyseren de oordelen van stakeholders over de effectiviteit van de huidige werkwijze. De combinatie van deze benaderingen geeft een goed beeld van de effectiviteit van de huidige aanpak.
3.1 Realisatie doelen en maatregelen veiligheid en impact op problematiek In deze paragraaf beschrijven we eerst de uitgangspunten, de speerpunten en de maatregelen van de Helmondse veiligheidsaanpak en gaan we in op de organisatie van de aanpak. Vervolgens beoordelen we de effectiviteit van de aanpak op basis van een toets van de mate waarin de doelen gerealiseerd zijn en de impact op de problematiek. Uitgangspunten veiligheidsaanpak In het Masterplan Integrale Veiligheid 2019-2022 zijn de volgende uitgangspunten voor de veiligheidsaanpak van de gemeente Helmond beschreven: • Regie: de gemeente voert regie door partijen bij elkaar te brengen, een gezamenlijke aanpak te bevorderen en te bewaken en verbindingen te leggen met flankerend beleid. • Proactief en resultaatgericht: de gemeente heeft het overzicht, speelt in op nieuwe opgaven en grijpt in waar het niet goed loopt. De aanpak is resultaatgericht. • Informatiegestuurd: de aanpak is gebaseerd op betrouwbare informatie: over trends in het veiligheidsbeeld, de voortgang van de aanpak, risicovolle situaties en casuïstiek. Daardoor zijn scherpe keuzes en acties mogelijk en kan tijdig worden bijgestuurd waar dat nodig is. • Integraal met nadruk op preventie: de gemeente zoekt naar passende combinaties van preventie en repressie, met gebruikmaking van de mogelijkheden van partners en oog voor wat er al in uitvoering is.
Het accent ligt waar mogelijk op preventie, waar nodig wordt ingegrepen. Er wordt samengewerkt met onder andere politie, Openbaar Ministerie, brandweer, de veiligheidsregio, het Zorg- en Veiligheidshuis, het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum, zorg-, welzijns- en onderwijsinstellingen, maatschappelijke partners zoals woningcorporaties, ondernemersverenigingen, de industrie en kennispartners en last but not least met bewoners en ondernemers. • Gebiedsgericht: de gemeente werkt dicht bij de burger, in de wijken en buurten, gericht op “veiligheid dichtbij”. Hiermee wordt aangesloten bij de gemeentebrede ontwikkeling van gebiedsgericht werken.
18
•
•
•
• •
Per wijk zal een wijkagenda worden opgesteld met veiligheidsspeerpunten voor dit gebied. Op basis van de wijkagenda werken gemeente, politie en inwoners samen aan een veilige, schone en leefbare wijk. Door inwoners meer te betrekken bij veiligheid en leefbaarheid voelen zij zich serieus genomen en verbetert de veiligheidsbeleving. Oriëntatie op de rol van maatschappelijke partners: bij elk thema wordt de vraag gesteld welke rol burgers, ondernemers en maatschappelijke partners kunnen hebben (of reeds hebben) en hoe die rol beter benut kan worden. Instrumentarium op orde: de gemeente zorgt dat beleid en planvorming, regels en uitvoering up to date zijn. De gemeente implementeert nieuwe bevoegdheden en instrumenten en integreert die in de bredere aanpak. Waar nodig wordt de gemeentelijke organisatie aangepast. Verbinding zorg en veiligheid: een effectieve aanpak van zorg en veiligheid vereist verbinding van partijen en instrumenten uit beide domeinen, te beginnen binnen de gemeente op ambtelijk en bestuurlijk niveau. Innovatief: de gemeente wil de effectiviteit van de aanpak verhogen door consequent oog te hebben voor de mogelijkheden van vernieuwing en (technologische) innovatie van de aanpak. Intergemeentelijke samenwerking: de gemeente zal de samenwerking met de Peellandgemeenten continueren.
Dit concentreert zich rond vraagstukken en/of werkwijzen met een bovenlokale dimensie waar samenwerking meerwaarde heeft. De samenwerking op het niveau van Peelland focust zich op ondermijning, cybercrime en cybersecurity en radicalisering en extremisme. Bij andere veiligheidsthema’s is sprake van informatie-uitwisseling en kennisdeling.
Prioritaire thema’s en going concern thema’s De veiligheidsaanpak focust zich op drie prioritaire thema’s: 1. Veilige en leefbare wijken en buurten: a. Sociale problematiek/casuïstiek (‘complex’). Dit betreft woonoverlast, overlast van personen met verward gedrag, alcohol- en drugsoverlast en vormen van geweld, zoals huiselijk geweld, intimidatie en bedreiging b. Veelvoorkomende vermogenscriminaliteit en High Impact Crimes (HIC). Dit betreft woninginbraak, voertuigcriminaliteit, overvallen en andere vormen van geweld c. Leefbaarheid en fysieke kwaliteit. Dit betreft verkeersveiligheid, verloedering en vernieling. d. Wijk- en gebiedsgericht werken 2. Problematische jeugd en jeugdgroepen 3. Ondermijning. Daarnaast richt de aanpak zich op acht strategische thema’s (going concern thema’s): • Veilige winkelgebieden en veilige bedrijventerreinen • Veilig uitgaan, evenementen en toerisme • Verkeersveiligheid • Brandveiligheid, externe veiligheid en crisisbeheersing • Polarisatie en radicalisering
19
• Informatieveiligheid • Veilige Publieke Taak (VPT) • Ambtelijke en bestuurlijke integriteit Aanpak en maatregelen Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste maatregelen, aansluitend bij de prioritaire thema’s: Veilige en leefbare wijken en buurten De aanpak richt zich op het versterken van de relatie tussen leefbaarheid en veiligheid, door een integrale gebiedsgerichte aanpak. Maatregelen zijn onder andere: • Het opstellen van wijkagenda’s met veiligheidsspeerpunten. • Toezicht en handhaving (inzet van wijk-boa’s als vast gezicht in de wijk), helingaanpak (onder andere Digitaal Opkoopregister) en fysiek en technisch toezicht en handhaving op hot spots. • Een slimme inrichting van de openbare ruimte. • Samenwerking tussen professionals in de wijk (onder andere wijkagent, wijk-boa’s, buurtbeheerders en wijkadviseur). • Het werken conform het Politiekeurmerk Veilig Wonen. • Inzet van de Wet Aanpak Woonoverlast. • De aanpak van drugsoverlast (onder andere drugspanden, hennepkwekerijen en straathandel). • Het stimuleren van burgerparticipatie en gedragsbeïnvloeding (nudging). • Afstemming met partners en burgers in veiligheids- en handhavingsoverleggen. Hierbij zal een verbinding worden gelegd met de sociale teams nieuwe stijl.
Binnen het speerpunt veilige en leefbare wijken is er specifieke aandacht voor de aanpak van sociale problematiek (casuïstiek) door het verbinden van zorg en veiligheid. Maatregelen zijn onder andere: • de introductie van het Aanpak Voorkomen Escalatie-model; • een persoonsgerichte aanpak van daders; • de aanpak van overlast van personen met verward gedrag; • nazorg voor ex-gedetineerden om recidive te verminderen; • inzet van het Go-team, dat ingewikkelde casussen in samenwerking met het Veiligheidshuis oppakt. Bij de aanpak van veilige en leefbare wijken wordt ingezet op benutting van technologie en innovatie, onder andere door de introductie van hoogwaardige technologie waardoor (mogelijke) onveiligheid in een vroeg stadium kan worden opgemerkt, invoering van moderne camera’s en bundeling van informatiebronnen om informatiegestuurd werken te faciliteren.
20
Er wordt ingezet op actieve deelname van bewoners en ondernemers, onder meer door buurtpreventieteams en WhatsApp-preventienetwerken, voorlichting en trainingen voor ondernemers en het stimuleren van bewustwording onder inwoners door onder meer de inzet van de BuurtTent en voorlichtingscampagnes (onder andere Donkere Dagen-offensief en veiligheidsavonden). Problematische jeugd en jeugdgroepen De aanpak van problematische jeugd en jeugdgroepen is gericht op de aanpak van uitwassen van het gebruik van social media (onder andere cyberpesten en sexting), tegengaan van buitensporig gebruik van alcohol en drugs en de aanpak van problematische gezinssituaties en schooluitval. De aanpak richt zich op veiligheids- en zorgaspecten, op jeugd als dader en op jeugd als slachtoffer en op individuele, gezins- en groepsproblematiek. Er wordt ingezet op een combinatie van een persoonsgerichte en een groepsgerichte aanpak. Het jeugdpreventieteam (JPT) coördineert de groepsgerichte aanpak. Elementen van de persoonsgerichte aanpak zijn Integrale Preventie Jeugd met Crimineel Gedrag (IPJC), de COM-aanpak (Casus Op Maat) en de PGA (Persoonsgerichte aanpak). Bij de uitvoering wordt samengewerkt met onder andere het onderwijs, het jongerenwerk, de horeca, maatschappelijke partners en ouders.
Ondermijning De aanpak van ondermijning richt zich vooral op vergunningverlening, (Bibob), drank en horeca, de hennepaanpak, prostitutiebeleid, de aanpak Outlaw Motor Gangs, handhaving van kamerverhuur, (ontwikkel)locaties van economische bedrijvigheid, cybercrime en mensenhandel. Elementen van de aanpak zijn onder andere: • integrale handhaving, gericht op risicolocaties zoals (ontwikkel)locaties van economische bedrijvigheid (onder meer door inzet van het Peelland Interventie Team); • intelligence om te zorgen dat risico’s tijdig in beeld zijn, onder andere door de inzet van het informatieknooppunt. Hierbij wordt samengewerkt met lokale, regionale en bovenregionale partners; • het versterken van bestuurlijke weerbaarheid (awareness en bestuurlijke integriteit) om risico’s te herkennen en er tijdig op te kunnen anticiperen en reageren; • versterking van maatschappelijke weerbaarheid, door het informeren van ondernemers, bewoners en instellingen over risico’s en het nemen van maatregelen om risico’s te verminderen; • focus op specifieke vormen van criminaliteit, met name cybercrime en mensenhandel; • inzet van bestuurlijk instrumentarium om barrières op te werpen en criminele organisaties te hinderen en te verstoren (onder andere regelgeving, vergunningverlening, Bibob, hennepaanpak, prostitutiebeleid, aanpak OMG’s en handhaving kamerverhuur).
Bij de aanpak van ondermijning wordt samengewerkt met onder andere de politie, het OM, het RIEC, de Belastingdienst en het Actiecentrum Ondermijning. Ook vindt samenwerking plaats op het niveau van Peelland (onder andere versterking informatiepositie via Peelland Informatie Plein, integrale handhaving door inzet van het Peelland Interventie Team en samenwerking bij het opwerpen van barrières, preventie, vorming van maatschappelijke coalities en inzet van bestuurlijk instrumentarium) en op het niveau van de politieregio Oost-Brabant (aanpak casuïstiek).
21
Organisatie veiligheidsaanpak Helmond Bestuurlijk hoort veiligheid primair tot de portefeuille van de burgemeester. Er zijn raakvlakken met de portefeuilles van de meeste wethouders. De basis voor de huidige positionering van veiligheid in de gemeentelijke organisatie van Helmond is gelegd in de periode 2014-2015. Voor die tijd was er een eenheid Veiligheid - met daarin een veiligheidscoördinator – die was ondergebracht binnen de afdeling Veiligheid en Bestuurs- en Juridische Zaken. In de loop van 2014-2015 is een analyse uitgevoerd, waaruit onder meer bleek dat de rolverdeling tussen de toenmalige eenheid Veiligheid en de andere gemeentelijke organisatieonderdelen niet helder was, dat er onvoldoende verbinding was tussen de onderdelen van de gemeentelijke organisatie die zich bezig hielden met aspecten van de veiligheidsproblematiek, dat de afstand van de eenheid Veiligheid tot uitvoering en toezicht te groot was en dat de omvang van de formatie in verhouding tot de uit te voeren kerntaken te gering was. Er werd geconcludeerd dat het “niet verantwoord mogelijk was om de kerntaken en de bestaande overlegstructuren op een goed niveau uit te voeren”. Eind 2015 is de formatie van de eenheid Veiligheid uitgebreid en is deze eenheid ondergebracht in de afdeling Veiligheid en Naleving.
Daarnaast is in 2015 is de visie op naleving vastgesteld, is de ambitie uitgesproken om meer integraal te gaan handhaven en ontstond de wens handhaving te verbinden met veiligheid. Dat heeft ertoe geleid dat het team Handhaving Fysiek Domein is opgegaan in de afdeling Veiligheid en Naleving. In 2018 is de formatie opnieuw uitgebreid, gegeven de opkomst van nieuwe veiligheidsthema’s, zoals buurtpreventie, woonoverlast, radicalisering en ondermijning en het feit dat incidenten steeds meer inzet en ruimte vroegen. Een belangrijke stap was de overkomst van de medewerkers van de Stichting Stadswacht Helmond; sinds 2019 vormen zij het boa-cluster binnen de afdeling Veiligheid en Naleving. Vanaf 2016 heeft de gemeente ingezet op opgavegericht werken. De verschillende afdelingshoofden hebben het opgavegericht werken veelal zelfstandig ingevuld voor de eigen afdeling, maar niet in gezamenlijkheid. De huidige gemeentesecretaris, gestart in februari 2020, wil de gezamenlijkheid, integraliteit en verbinding stimuleren onder gezamenlijke verantwoordelijkheid van het directieteam. Afdelingen die voorheen rechtstreeks door de gemeentesecretaris werden aangestuurd, worden onder de verantwoordelijkheid van één van de directieleden gebracht. Dat geldt inmiddels ook voor de afdeling Veiligheid en Naleving.
Daarmee is de verankering van veiligheid in de directie versterkt en is er sprake van een betere basis voor samenwerking met andere afdelingen binnen de gemeente. De afdeling Veiligheid en Naleving bestaat uit een eenheid Beleid (direct aangestuurd door de afdelingsmanager) en een team Toezicht & Handhaving, dat op zijn beurt bestaat uit een cluster bouw en ruimtelijke ordening, een informatieknooppunt en een cluster boa’s.
22
De afdeling Veiligheid en Naleving participeert in een groot aantal overleggen, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als met ketenpartners. Om de effectiviteit van het functioneren van de afdeling te vergroten, worden deze overleggen tegen het licht gehouden en wordt deelname aan de verschillende overleggen heroverwogen. Regionale samenwerking Helmond participeert in verschillende samenwerkingsverbanden op het gebied van veiligheid: • Samenwerking Peelland: samenwerking van de zes Peelgemeenten (Laarbeek, Gemert-Bakel, Helmond, Deurne, Asten en Someren) op basis van het Veiligheidsplan Peelland 2019-2022. De aanpak richt zich vooral op ondermijning, cybercrime en cybersecurity en radicalisering en extremisme. De regionale aanpak wordt ondersteund door een programmaleider integrale veiligheid en een programmaleider ondermijning. De aanpak van complexe bestuursrechtelijke handhaving in Peelverband wordt gecoördineerd door de teamleider van het Peelland Interventie Team. Het Peelland Interventie Team bestaat sinds begin 2017 en is voortgekomen uit het succesvolle Helmond Interventie Team. • Samenwerking binnen de politie-eenheid Oost-Brabant (38 gemeenten in Zuidoost-Brabant en BrabantNoord, politie, OM en andere partners zoals het RIEC en het Actiecentrum Ondermijning), vastgelegd in het Regionaal Veiligheidsplan 2019-2022.
De samenwerking richt zich vooral op de thema’s veilige woon- en leefomgeving, ondermijning, maatschappelijke onrust, radicalisering en polarisatie en cybercrime en cybersecurity. • Samenwerking op het gebied van ondermijning binnen B5-verband en in de Taskforce-RIEC BrabantZeeland. Helmond stelt zich in B5-verband actief op en is onder meer portefeuillehouder voor de aanpak van financiële faciliteerders. • Samenwerking in het Zorg- en Veiligheidshuis (21 gemeenten in Brabant Zuid Oost). Effectiviteitsbepaling Om de effectiviteit van de Helmondse veiligheidsaanpak te bepalen is het nodig in beeld te brengen in hoeverre de gestelde doelen zijn gerealiseerd. In het Masterplan Integrale Veiligheid 2019-2022 zijn de volgende doelstellingen voor 2022 beschreven: 1. Daling van het totaal aantal overlastincidenten in woonbuurten en rond jeugd en van het totaal aantal misdrijven per veiligheidsveld van het Kernbeleid Veiligheid in de periode 2019-2022. 2. Het percentage bewoners dat zich wel eens onveilig voelt in de eigen buurt is in 2022 niet hoger dan het gemiddelde van de G40-gemeenten. 3. Veilige en leefbare wijken en buurten: door in de komende jaren gericht in te zetten op sociale veiligheidsvraagstukken, criminaliteit en fysieke verloedering, is de weerbaarheid en vitaliteit van de wijken en buurten en de stad als geheel in 2022 versterkt. 4.
Problematische jeugd en jeugdgroepen: door een compleet pakket aan maatregelen en veel aandacht voor problematische jeugd is ongewenst gedrag in 2022 “duurzaam” verminderd en komt de focus meer te liggen op perspectief en inclusie.
23
5. Ondermijning: via een consequente inzet van de mogelijkheden die de overheid heeft is in 2022 de weerbaarheid van bestuur en samenleving vergroot en de speelruimte en invloed van georganiseerde, ondermijnende criminaliteit verkleind, waardoor een gezamenlijke dam is opgeworpen tegen de criminele industrie. Daarnaast zijn er doelen geformuleerd met betrekking tot de manier van werken: • Samenwerking met bewoners en ondernemers: in 2022 is veiligheid daadwerkelijk een coproductie van samenleving, gemeente en partners. • De basis op orde: in 2022 is de basis (“veiligheid dichtbij”) op orde, ook in de meer kwetsbare wijken van de stad. Dit vereist goede contacten op wijk- en buurtniveau en een stevig netwerk van samenwerkende professionals. • Effectief ingrijpen: in 2022 grijpt de overheid in bij duidelijke misstanden. Niet alleen aan de ‘voorkant’, ook de ‘achterkant’ is gedicht. • Veerkrachtig beleid: in 2022 is er een samenhangend beleid voor een veerkrachtige stad en is het veiligheidsbeleid stevig verankerd in een overkoepelende aanpak. • Innovatief in veiligheid: de mogelijkheden voor innovatie op het gebied van veiligheid worden in de komende jaren continu doorontwikkeld. De doelen zijn voor een deel gekwantificeerd en voor een deel beschreven in kwalitatieve termen. Over de uitvoering van het Masterplan wordt niet apart gerapporteerd.
De jaarverantwoordingen vermelden wel wat de gemeente op het gebied van veiligheid heeft ondernomen, maar er wordt daarin geen relatie gelegd met de doelen uit het Masterplan. Bovendien zijn de voorgenomen uitvoeringsplannen voor 2019 en 2020, die een nader beeld zouden moeten geven van de beoogde resultaten en de maatregelen om die resultaten te behalen, niet vastgesteld. Tot slot zijn er vrijwel geen evaluaties van afzonderlijke maatregelen en projecten. Door het ontbreken van operationele doelen (uitvoeringsplannen) en het ontbreken van monitoring van de voortgang van de uitvoering zijn de mate van doelrealisatie en de effectiviteit van de Helmondse veiligheidsaanpak niet goed vast te stellen. Dat impliceert dat er meer aandacht moet komen voor monitoring, om desgewenst bijsturing mogelijk te maken. Bovendien is het wenselijk de doelen zo veel mogelijk te kwantificeren, zodat monitoring ook daadwerkelijk mogelijk wordt. Wel is uit de ontwikkeling van de objectieve en de subjectieve veiligheid (zie hoofdstuk2) af te leiden dat er sprake is van duidelijke verbetering van de veiligheidssituatie in Helmond: • Het aantal geregistreerde misdrijven is tussen 2015 en 2019 aanzienlijk verminderd. Als deze tendens zich voortzet zal dat leiden tot het realiseren van de doelstelling dat het aantal misdrijven per veiligheidsveld van het Kernbeleid Veiligheid in 2022 is gedaald.
Hierbij vormen overvallen en straatroven een aandachtspunt. • Het aantal geregistreerde incidenten op het gebied van jeugdoverlast per 1000 inwoners is gedaald van 6,3 in 2015 naar 5,6 in 2019. In 2019 is er wel in vergelijking met 2018 sprake is van een stijging van 5.3 naar 5.6 geregistreerde incidenten per 1000 inwoners. Dit vormt een aandachtspunt.
24
• Het percentage bewoners dat zich wel eens onveilig voelt in de eigen buurt bedraagt 21% t.o.v. 18% in gemeenten met meer dan 70.000 inwoners. Dat duidt erop dat er op het gebied van subjectieve veiligheid nog een aanzienlijke weg te gaan is. Dat wordt bevestigd door het rapportcijfer voor veiligheid in de buurt (7.1), dat in de loop der jaren nauwelijks veranderd is. In 2019 was overigens wel voor het eerst sinds jaren sprake van verbetering van de score voor subjectieve veiligheid. De vermindering van de objectieve veiligheidsproblematiek en de recente verbetering van de subjectieve veiligheid lijken er dus op te wijzen dat de aanpak effect heeft en aansluit bij de problematiek.
3.2 Realisatie doelen en maatregelen toezicht en handhaving Uitgangspunten toezicht en handhaving Team Toezicht en Handhaving/cluster boa’s van de afdeling Veiligheid en Naleving richt zich op het vergroten van de leefbaarheid en het voorkomen van normoverschrijdend gedrag in de openbare ruimte. De gemeente Helmond hanteert een nalevingstrategie (zie het Handhavingsuitvoeringsprogramma 2020), die gebaseerd is op de landelijke handhavingsstrategie. Uitgangspunt is dat het een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van de gemeente, bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties om te zorgen voor naleving van wet- en regelgeving voor de ordening en het gebruik va de leefomgeving en de omgang met elkaar. De handhavingsstrategie beoogt de integrale belangen in het kader van veiligheid, leefbaarheid en gezondheid te beschermen en daarbij zorg te dragen voor daadwerkelijke naleving. Inzet daarbij is bij iedere bevinding een passende interventie beschikbaar te hebben en in te zetten. De prioriteiten en de handhavingsstrategie per prioriteit zijn beschreven in het Handhavingsuitvoeringsprogramma 2020. Uitgangspunten in de aanpak op het gebied van toezicht en handhaving zijn: • Taken worden integraal en informatiegestuurd opgepakt. • Een proactieve werkwijze, gebaseerd op analyse van meldingen. • Wijkgericht werken: handhavers zijn verantwoordelijk voor een cluster van wijken.