RN 069 Plan Verder bouwen aan een leefbaar en veilig Helmond

Verder bouwen aan een leefbaar en veilig Helmond Plan voor versteviging van de aanpak

juli 2021

Voorwoord Leefbaarheid is een thema dat ons allen raakt. Of het nu gaat over een veilig gevoel op straat, sociale contacten in de wijk of een schone leefomgeving: het is een eerste voorwaarde voor ons welzijn. In Helmond hebben we de afgelopen jaren flinke vooruitgang geboekt. Ook op het gebied van veiligheid. Zo zien we een forse daling van het aantal geregistreerde delicten. En onze Peelbrede aanpak tegen ondermijning werpt vruchten af. Maar we zijn er nog lang niet. Want we merken ook dat de problematiek hardnekkig is. Nog steeds ervaren mensen overlast en voelen zij zich lang niet altijd veilig in onze stad. En de strijd tegen de onderwereld hebben we nog zeker niet gewonnen. Dat vraagt iedere dag opnieuw onze aandacht. De conclusie vanuit de quickscan, uitgevoerd door de Galan Groep, is glashelder. We hebben in Helmond te maken met een “bovengemiddelde en hardnekkige veiligheidsproblematiek”. Er is extra inzet nodig om zo te zorgen voor een langdurige versterking van de al ingeslagen weg. Dat vraagt een gedeeld gevoel van urgentie, binnen én buiten onze organisatie. Want het creëren van een leefbare omgeving is een opdracht waarvoor we sámen aan de lat staan: inwoners, bedrijven, organisaties en overheid. Laten we met elkaar verder bouwen aan een veilig en leefbaar Helmond!

Elly Blanksma Burgemeester Helmond

2

1. Inleiding Helmond heeft duidelijke ambities voor haar toekomst als voorloper en sleutelspeler in de Brainportregio. Met een beoogde uitbreiding van ongeveer 10.000 woningen en groei naar 120.000 à 125.000 inwoners is een forse schaalsprong aanstaande. Kwantitatieve groei staat echter niet op zich. Helmond werkt aan het tegengaan van de sociale tweedeling en het verder vergroten van haar aantrekkelijkheid om te wonen, werken en ondernemen. Deze aantrekkelijkheid valt of staat met het niveau van leefbaarheid. Op dit vlak is een significante verbetering doorgemaakt, maar er is nog steeds sprake van een kloof tussen de ambitie enerzijds, en de leefbaarheid die inwoners ervaren anderzijds. De achterblijvende veiligheid, en vooral het veiligheidsgevoel, is hier in belangrijke mate debet aan. De door Galan Groep uitgevoerde quick scan bevestigt dit beeld en laat zien dat de veiligheidsproblematiek in Helmond hardnekkig is en een grootstedelijk karakter kent. Ten opzichte van referentiegemeenten die in omvang en problematiek vergelijkbaar zijn, is de uitdaging in Helmond bovengemiddeld. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat de beschikbare capaciteit en middelen voor integrale veiligheid binnen de gemeente Helmond fors lager zijn dan bij referentiegemeenten.

Een versteviging van de aanpak is noodzakelijk om de problematiek te doorbreken, het veiligheidsdossier prominenter op de kaart te zetten en via die lijn de leefbaarheid verder te vergroten. Voor de toekomst en ambities van de stad is het van belang dat de basis van leefbaarheid stevig en op orde is. Dat reikt overigens verder dan het tegengaan van de criminaliteit alleen. Het gaat bijvoorbeeld ook om sociale overlast, fysieke verloedering en verkeersveiligheid. Tijdens de bespreking van het rapport van Galan Groep d.d. 14 januari 2021 werd deze urgentie – in de totale breedte van het onderwerp – door de gemeenteraad breed onderschreven. Vanuit de raad is destijds ook opdracht gegeven verder aan de slag te gaan met de aanbevelingen. In het voorliggende verstevigingsplan wordt kort ingegaan op de ontwikkeling van de problematiek, het bestaande masterplan integrale veiligheid en voorstellen voor een versteviging van de aanpak. 1.1 Ontwikkeling problematiek De ontwikkeling van de objectieve en subjectieve veiligheidscijfers onderschrijft het beeld van een bovengemiddelde en hardnekkige problematiek. Uit de quick scan blijkt dat het aantal geregistreerde delicten in Helmond over de periode 2015-2018 op veel fronten is afgenomen (uitgezonderd overvallen), maar ook dat deze daling minder sterk is dan bij de referentiegemeenten.

Bij de sociale overlast door verwarde personen en jeugd is relatief veel vooruitgang geboekt, maar er is nog steeds sprake van een hoog aantal meldingen. De ervaren jeugdoverlast is aanzienlijk. Op het gebied van ondermijning laat de voortgangsrapportage Veiligheidsplan Peelland zien dat sprake is van een forse problematiek, maar ook dat daarin goede resultaten worden geboekt. Subjectieve veiligheid Uit cijfers van de Veiligheidsmonitor van het CBS (2019) blijkt dat 37% van de inwoners in Helmond zich wel eens onveilig voelt, waarvan 21% in de eigen buurt. Maar liefst 52% van de inwoners van Helmond ervaart veel overlast in de vorm van sociale overlast, fysieke verloedering en/of verkeersoverlast. Dit heeft een grote impact op de leefbaarheid in wijken. De overlast van rondhangende jongeren is daarbij gedaald, maar de drugsoverlast en overlast van buurtbewoners is toegenomen. Bij referentiegemeenten is de subjectieve veiligheid (te meten via de vraag ‘voel ik me veilig in de eigen wijk?’) in de afgelopen jaren sterker verbeterd dan in Helmond.

3

1.2 Masterplan Integrale Veiligheid 2019-2022 De aanpak van de veiligheids- en leefbaarheidsproblematiek is vastgelegd in het Masterplan Integrale Veiligheid 2019-2022. Daarin staat de opgave centraal om samen de stad leefbaar en veilig te houden. Dat doen we als gemeente in samenwerking met inwoners en betrokken partners. In het masterplan zijn voor deze jaren drie prioritaire thema’s benoemd, te weten ‘Veilige en leefbare wijken en buurten’, ‘Problematische jeugd en jeugdgroepen’ en ‘Ondermijning’. Daarnaast zijn er ook thema’s benoemd waarop de inzet wordt gecontinueerd, maar waarvoor geen extra prioriteit nodig is. De in het masterplan geprioriteerde thema’s zijn actueel en nog steeds de belangrijke thema’s voor Helmond. Tegelijkertijd zijn het complexe thema’s en is de aanpak ervan veelomvattend. Het algemene beeld van de stand van zaken van het masterplan is dat een deel van de activiteiten in gang is gezet of is gerealiseerd, maar dat er daarnaast een behoorlijk aantal activiteiten is waarin nog weinig stappen zijn gezet of activiteiten (nog) niet zijn opgepakt. De oorzaak hiervan is de omvang van de problematiek en het grote aantal ambities in relatie tot de beperkte capaciteit. Uit de huidige stand van zaken en de quick scan van Galan Groep komt naar voren dat problematiek, ambities en beschikbare capaciteit en middelen onvoldoende op elkaar zijn afgestemd.

Oftewel: dat wat de Galan Groep schetst is de reden dat we onvoldoende in staat zijn alle urgente dossiers op te pakken.

2. Versteviging aanpak De quick scan geeft aanleiding om de aanpak van de leefbaarheids- en veiligheidsproblematiek op onderdelen te verstevigen en meer focus aan te brengen. Dat vraagt een flinke investering die in één keer niet realistisch is. Daarom hebben we een fasering aangebracht. Aangezien bij de opdrachtverlening aan Galan Groep al duidelijk was dat Helmond relatief weinig geld uitgeeft aan Integrale Veiligheid is bij de begroting 2021-2024 al een eerste impuls gegeven (+€300.000 structureel). Deze is echter nog lang niet voldoende. Het Masterplan is en blijft de basis van onze aanpak. We versteviging de aanpak nu – in eerste instantie – op onderdelen waarmee we de basis verder op orde brengen. Vanuit daar kunnen de volgende stappen worden gezet in het vergroten van de leefbaarheid. De versteviging van de aanpak richt zich op vier I’s: Inwoners, Integraliteit, Informatiegestuurd werken en Innovatie. In de afgelopen periode zijn hierin al verschillende acties ondernomen. 2.1 Inwoners Leefbaarheid en veiligheid begint in de wijk. In de directe woon- en leefomgeving van onze inwoners. Onze inwoners en ondernemers zijn als oren en ogen in de wijk, en daarmee de sleutel tot meer veiligheid ter plekke. Vanuit het masterplan zetten wij in op inwoners die zich hard willen maken voor hun wijk of buurt.

Om de betrokkenheid van onze inwoners en ondernemers in stand te houden en verder uit te bouwen is het belangrijk dat zaken die hieraan bijdragen en ondersteunen goed zijn georganiseerd. Dit vraagt onder andere om zichtbare aanwezigheid van professionals in de wijken, vaste gezichten en korte lijnen. Te meer vanwege het relatief hoge onveiligheidsgevoel. Het samenspel tussen de verschillende professionals in de wijken, waaronder de buurtbeheerders, jongerenwerkers, boa’s en wijkagenten, levert hieraan een belangrijke bijdrage. Ook zichtbare resultaten/acties op het gebied van ondermijnende criminaliteit zijn hierbij van belang. Wat we (extra) gaan doen: » Stevige impuls voor borging en doorontwikkeling van de werkwijze van buurtpreventie en snelle opvolging van meldingen en terugkoppeling naar de melder/buurt. 4

Met het Aanvalsplan uit 2016 is ingezet op een versterking van buurtpreventie. Dat is gelukt, maar de buurtpreventieteams zijn onderhevig aan uitval en om mensen enthousiast en betrokken te houden, zullen we moeten vernieuwen. Dit kan bijvoorbeeld via innovatie. Met tijdelijke extra capaciteit geven we dit een nieuwe impuls met als doel het netwerk van buurtpreventieteams in Helmond op sommige plekken te herstellen en in bredere zin te versterken én klaar te stomen voor de toekomst. » Inzet van een stadsmarinier. Vanuit het Versterkingsplan Binnenstad-Oost wordt een stadsmarinier ingezet die veel op straat is te vinden om hardnekkige problemen op te lossen. De stadsmarinier gaat een belangrijke bijdrage leveren aan de verbinding met inwoners, ondernemers en professionals. De stadsmarinier is iemand met een ‘open oog en oor’, maakt contact met iedereen in de wijk, houdt de vinger aan de pols en zorgt voor een versnelde aanpak van de problemen. Op het moment dat de binnenstad geen extra aanjaagkracht meer behoeft (dit moment is nog niet in zicht), dan kan de stadsmarinier ook in andere buurten worden ingezet. Wij voorzien daarmee een structurele inzet van de stadsmarinier. » Uitbreiding capaciteit toezicht & handhaving. Als corona iets heeft aangetoond is het wel het belang van voldoende (zowel kwalitatief als kwantitatief) capaciteit op straat: onze BOA’s.

De capaciteit van toezicht- en handhaving is inmiddels deels uitgebreid. Hiervoor zijn middelen beschikbaar gesteld in de begroting 2021-2024. Met deze uitbreiding vergroten we de zichtbaarheid van de boa’s op straat. Gezien de ontwikkelingen in de samenleving én de vraag die daardoor aan BOA’s wordt gesteld is op termijn verdere uitbreiding van de capaciteit noodzakelijk. » Inzetten op structurele inbedding van de aanpak van drugshandel en daaraan gerelateerde overlast en incidenten in de Binnenstad. Vanuit een zogeheten Handhavingsknelpunt werken OM, politie, belastingdienst en gemeente sinds 2019 samen in het tegengaan van ondermijnende criminaliteit in de Binnenstad. Hierin worden goede en zichtbare resultaten bereikt. Het Handhavingsknelpunt heeft een tijdelijk karakter, maar wij zetten in op inbedding van de aanpak binnen staande organisaties. 2.2 Integraliteit Iedere wijk heeft een eigen dynamiek, eigen kenmerken en eigen problematieken. Sociale, fysieke en veiligheidsvraagstukken moeten daarin bovenal in samenhang worden bezien en ook in samenhang worden aangepakt. Denk hierbij aan het belang van preventie vanuit het Sociaal Domein, de inrichting en het beheer van de openbare ruimte, de wijze waarop we ruimte bieden aan ondernemers én repressie als het echt ergens niet goed gaat.

Stuk voor stuk beleidslijnen die actief kunnen bijdragen aan het verbeteren van de leefbaarheid. Deze opsomming laat al zien: hierbij zijn veel (interne en externe) partners vanuit verschillende domeinen en invalshoeken betrokken. Dit vraagt om een integrale en wijkgerichte aanpak. Ook een integrale aanpak in zorg en veiligheid draagt bij aan de leefbaarheid in de wijk. De verbinding biedt namelijk kansen en perspectief en bevordert het voorkomen van veiligheidsproblemen. Wat we (extra) gaan doen: » Veiligheid verankeren in het Programma Wonen en Wijken. Vanuit het Programma Wonen en Wijken wordt vanuit een integrale aanpak samen met veel betrokken partijen gewerkt aan de ontwikkeling van de stad. Veiligheid is daar nu nog te weinig 5

bij aangehaakt. In de basis gaan we zorgen dat veiligheid stevig in de programmastructuur wordt verankerd en een volwaardig onderdeel is van deze integrale aanpak. » Verdere uitvoering integrale aanpak Versterkingsplan Binnenstad-Oost. Extra aandacht gaat uit naar de uitvoering van het Versterkingsplan Binnenstad-Oost (vastgesteld door de gemeenteraad in juli 2020). Hier wordt momenteel integraal gewerkt aan het vergroten van de leefbaarheid in de wijk. Met een ontkleurde aanpak en brede aansturing vanuit het college willen we zichtbare impact creëren en de problematiek doorbreken. De stadsmarinier heeft hierin een grote rol. » Verstevigen van brede aansturing binnen organisatie. Om de integrale aanpak van onze leefbaarheidsopgave verder te borgen, verstevigen we de brede aansturing in de organisatie. Het thema leefbaarheid en veiligheid is expliciet belegd in het directieteam en krijgt daarmee actief aandacht op het hoogste ambtelijke niveau, er is een Besturingsdriehoek Zorg & Veiligheid (waarin burgemeester én enkele wethouders bepaalde dossiers actief doorleven en bespreken) en er wordt een Besturingsdriehoek Versterkingsplan Binnenstad-Oost ingericht ten behoeve van de integrale aanpak binnen het versterkingsplan. » Uitvoeren integrale aanpak risicojeugd. Vanuit het programma Perspectief voor Jeugd werken we aan een integrale aanpak van de risicojeugd.

Eind dit jaar ligt er een focuslijst van jongeren en hun gezinnen, mét een integrale aanpak op gebied van veiligheid (grenzen stellen) en hulp (perspectief bieden). 2.3 Informatiegestuurd werken Data en de vertaling daarvan naar informatie biedt veel mogelijkheden en kansen om de problematiek op het gebied van leefbaarheid en veiligheid gericht aan te pakken. Op basis van informatie ontstaat overzicht, inzicht en ‘vooruitzicht’. Het maakt het mogelijk om actief te ‘sturen’, onveiligheid nog beter te voorkomen en sneller te reageren op incidenten. Zowel aan de preventieve (vooraf) als aan de repressieve (achteraf) kant. Wat we (extra) gaan doen: » Versterken van de informatiepositie als basis voor gerichte aanpak. Door diverse organisaties (o.a. in het veiligheidsdomein) en afdelingen binnen de gemeente wordt gebruik gemaakt van de mogelijkheden van data- en informatieverzameling. Dit past ook bij de ambitie van de digitale transformatie. Ook speelt informatie van inwoners en ketenpartners een belangrijke rol. We brengen deze data en informatie bij elkaar, leggen daarmee de verbinding tussen de data en versterken zo onze informatiepositie. Van daaruit gaan we de problematiek nog meer gericht aanpakken. » Inzet van een projectleider informatieknooppunt. Voor bovengenoemde versterking is de inzet van een projectleider informatieknooppunt noodzakelijk.

Deze zal zich inzetten om de werkwijze van het informatieknooppunt borgen, up-todate houden en verder door te ontwikkelen. Hiermee kunnen we de volgende stap zetten in het informatiegestuurd werken. Extra structurele middelen zijn hiervoor noodzakelijk. 2.4 Innovatie Ontwikkelingen in de maatschappij vragen om innovatie en doorontwikkeling in de aanpak van leefbaarheid en veiligheid. In lijn met onze ambitie als voorloper in de Brainport-regio zetten wij 6

actief in op de mogelijkheden van technologische ontwikkeling. Investering hierin is noodzakelijk omdat de maatschappij niet stil zit en tegelijkertijd hebben technologische ontwikkelingen alle potentie om richting de toekomst de basis te vormen van de gehele leefbaarheidsaanpak. Wat we (extra) gaan doen: » Benutten innovatieve mogelijkheden in Helmondse projecten. Dit doen we onder andere bij de totstandkoming en realisatie van Brainport Smart District en het project “Inbraakvrije wijk Helmond-Noord”. Het doel van dit project is zicht krijgen op het ritme van een wijk en met de opgedane kennis en vergaarde gegevens de leefbaarheid en veiligheid in gezamenlijkheid met inwoners en professionele partijen te verbeteren. Het project gaat naar verwachting een bijdrage leveren aan de vermindering van het aantal woninginbraken en de verdere aanpak van de High Impact Crimes en ondermijning. » Verdere kennisuitwisseling in netwerken en versterken lobby. Door te participeren in lokale, regionale, provinciale en landelijke netwerken versterken we de contacten en samenwerking in en buiten de stad. De strategisch adviseur speelt hierin een belangrijke rol. De problematiek stopt namelijk niet bij de gemeentegrens. Dit biedt kansen om aan de hand van ervaringen elders onze aanpak door te ontwikkelen.

Door actief te lobbyen zetten we in op de uitvoering van pilots/projecten in Helmond en mogelijkheden voor externe financiering. 2.5 Focus en inzet op wijken en buurten met de grootste problematiek Naast de versteviging van de aanpak brengen we focus aan op de wijken met de grootste problematiek. In deze wijken – met over het algemeen een lagere sociaal economische status – is de meeste aandacht nodig om te zorgen dat het veiligheidsgevoel toeneemt, de leefbaarheid wordt vergroot en zo de tweedeling wordt tegengegaan. Het aanbrengen van deze focus sluit aan bij de werkwijze die wordt gehanteerd in het programma Wonen en Wijken. Daar wordt gewerkt met een categorisering van wijken en krijgen aandachtswijken de aandacht die ze verdienen. Daarnaast wordt bij een aantal andere wijken ‘de vinger aan de pols’ gehouden. Aanvullende focus en aandacht gaat op dit moment uit naar de Binnenstad-Oost. Dit vanuit het vastgestelde Versterkingsplan Binnenstad-Oost. Er komt – zoals eerder benoemd – een stadsmarinier met doorzettingsmacht, onder wiens leiding we steviger gaan werken aan het omgevingsmanagement en intensieve communicatie. Samen met de buurt wordt een visie, een stip op de horizon, gemaakt als basis voor een gedragen en brede aanpak. We streven naar een gedeeld beeld van hoe de Binnenstad-Oost er in 2040 uit moet zijn.

Van daaruit willen we het verschil gaan maken in doorbreken van de problematiek en het vergroten van de leefbaarheid. Deze aanpak kan een ‘showcase’ zijn voor de aanpak in andere wijken.

3. Vooruitblik en financieel perspectief Financieel perspectief In Helmond was in de begroting 2020 - vertaald naar het aantal inwoners - een bedrag van €24,04 aan integrale veiligheid inclusief handhaving beschikbaar. Bij referentiegemeenten wordt gemiddeld gezien meer dan het dubbele (€57,57) aan integrale veiligheid besteed. Galan Groep adviseert om de komende jaren het budget in Helmond met 50 tot 100% te verhogen. Een snelle rekensom laat zien dat zelfs dan het totaalbudget nog relatief laag is.

7

Naar aanleiding van de quick scan is in de programmabegroting van 2021 het budget voor veiligheid structureel verhoogd met €300.000. Hiermee is de boa-capaciteit gedeeltelijk uitgebreid en een strategisch adviseur geworven. In aanvulling hierop is in de Voorjaarsnota 2021 een extra investering van €200.000 structureel en €100.000 incidenteel opgenomen. Met de structurele middelen kunnen extra fte worden ingezet voor een stadsmarinier en projectleider informatieknooppunt. Daarnaast komen er met de incidentele uitbreiding uitvoeringsmiddelen beschikbaar om de functie van stadsmarinier te voorzien van doorzettingsmacht en realisatiekracht. Ten opzichte van de conclusies van de quick scan betekent dit samen met de reeds toegekende middelen dat in 2022 sprake zou zijn van een structurele verhoging van het budget van 22,5% ten opzichte van 2020. Op deze wijze groeien we stapsgewijs toe naar het budget dat aansluit bij de ambities en problematiek. Stapsgewijze groei Door de intensivering van de aanpak op de genoemde onderdelen – en de daarbij behorende middelen - creëren we een basis om de volgende stappen te zetten in het vergroten van de leefbaarheid. We zijn er daarmee echter nog niet.

Met het oog op de ambities van Helmond richting 2040 is het van belang dat het fundament van leefbaarheid en veiligheid stevig is en als randvoorwaarde aan de verstedelijkingsopgave wordt gezien en ook zodanig in wordt geïnvesteerd. Hiervoor is het noodzakelijk dat de ambities, de problematiek en de beschikbare capaciteit en middelen in evenwicht komen. De noodzakelijke groei naar het budget dat aansluit bij de problematiek en ambities maken we stapsgewijs. Deze fasering biedt de mogelijkheid om extra investeringen maximaal te benutten en een zo groot mogelijke impact mee te creëren. Daaropvolgend kunnen we bepalen welke vervolgstappen gezet moet worden. Een volgend moment hiervoor is de nieuwe bestuursperiode. Dit ook in de opvolging van het huidige Masterplan Integrale Veiligheid dat loopt tot en met 2022.

=================

8