RN 061 Notitie Motivatie verzelfstandiging Het Speelhuis en samengaan met De Cacaofabriek

Motivatie verzelfstandiging Het Speelhuis en samengaan met De Cacaofabriek context Theater Het Speelhuis is vooralsnog een gemeentelijke afdeling en heeft de opdracht gekregen (als onderdeel van de gemeentelijke reorganisatie 2015/2016) om meer autonomie te ontwikkelen ten opzichte van de gemeentelijke organisatie en de synergievoordelen te onderzoeken van een nauwe samenwerking met De Cacaofabriek. Tijdens een pilotfase is een mogelijke zelfstandige positie en samengaan met De Cacaofabriek als toekomstperspectief verkend. Die pilotfase bleek bijzonder succesvol: -

Programmatisch: Het activiteitenniveau is op beide locaties enorm gegroeid. Exposure: De stad is zichtbaarder geworden in de regio en telt ook daarbuiten cultureel mee. Exploitatie: De bezoekersaantallen zijn op alle fronten enorm gestegen (grofweg verdubbeld).

De resultaten in de pilotfase hebben ertoe geleid dat B&W èn het bestuur van de Cacaofabriek samen op 9 april 2019 opdracht heeft gegeven voor het laten uitvoeren van een onderzoek welk exploitatiemodel gunstig kan zijn voor het functioneren van theater Het Speelhuis en De Cacaofabriek in de toekomst. Er wordt gezocht naar een organisatiestructuur die ertoe bijdraagt dat deze twee culturele instellingen zoveel mogelijk impact kunnen hebben voor de stad en haar regio en dat de relatie tussen de culturele instellingen en de gemeente zuiver is. Formalisering van de samenwerking Het Speelhuis en De Cacaofabriek wensen zich door schaalvergroting te ontwikkelen tot DE culturele voorzieningen voor de Peel en gelijkwaardig aan Eindhovense instellingen zoals De Effenaar, Natlab en Parktheater. Dat kan door verder synergievoordeel bereikt worden. Nu wordt er ook al nauw samengewerkt, maar dat heeft zijn grenzen bereikt. Het delen van een directeur, personeel en leads was te verantwoorden in een opstartfase waarin het synergievoordeel werd onderzocht en toegepast. Het past op langer termijn alleen binnen de Governance Code Cultuur wanneer de samenwerking wordt geformaliseerd. Er moet iets ondernomen worden om toekomstbestendig te worden. Doel van beide culturele instellingen Cultureel aanbod Het Speelhuis en De Cacaofabriek programmeren cultureel aanbod als doel op zich.

Cultuur prikkelt, verbindt, vermaakt en inspireert de gemeenschap. Het verrijkt ons leven, stelt vragen, geeft zin en biedt nieuwe perspectieven. Cultuur vertelt wie we zijn en waar we naar onderweg zijn. Maatschappelijke waarde Daarnaast wordt cultuur ook ingezet als middel om maatschappelijke doelen te bereiken. Het Speelhuis en De Cacaofabriek kunnen een belangrijke vliegwielwerking hebben als het gaat om de strategische agenda van de Gemeente Helmond. De instellingen streven er voortdurend naar om zoveel mogelijk van waarde te zijn door waarde toe te voegen en bij te dragen aan de ontwikkeling van de stad. Denk aan belangrijke strategische agendapunten zoals: -

Schaalsprong Helmond richting 2040 Tegengaan tweedeling in de samenleving Gezondheid vergroten/tegengaan laaggeletterdheid Inclusiviteit in de stad Burger- en kindvriendelijke stad Krachtige positie in de Brainport regio

De instellingen zijn daarom op zoek naar een organisatievorm waarbij zij zoveel mogelijk energie kunnen laten vloeien naar activiteiten die hiertoe bijdragen. Vermaken, Verbinden, Veroorzaken Helmond is van origine een arbeidersstad, die van nature niet overloopt van culturele initiatieven en plekken die de stad voeden en inspireren. Dus dat moeten we zelf creëren en activeren. De opdracht aan De Cacaofabriek en Het Speelhuis is daarom breed: “Programmeer en organiseer activiteiten van niches voor de fijnproever tot grotere producties voor vermaak en verbinding.” Beide instellingen hebben als doel vernieuwend, toonaangevend en avontuurlijk aanbod naar Helmond te halen en te creëren om met de wereld te verbinden en een gemeenschapsgevoel in de stad te activeren door lokale initiatieven podium te geven. Het is de instellingen dus niet te doen om zoveel mogelijk inkomsten te genereren, maar om zoveel mogelijk waarde toe te voegen voor de stad en haar regio. Dit is en blijft de missie voor beide instellingen ongeacht de organisatievorm. Sterker nog, er wordt gezocht naar een organisatievorm die de instellingen in staat stelt om hun impact te vergroten. Door de mogelijkheden voor cultureel ondernemerschap te optimaliseren kunnen de instellingen excelleren in waar ze voor opgesteld staan: Vermaken, Verbinden en Veroorzaken. Voor alle inwoners.

Waarom de overweging om Het Speelhuis buiten de gemeentelijke organisatie te plaatsen? Boven op de golf Culturele instellingen moeten meer dan ooit aansluiten op de veranderende wensen en behoeften van het publiek. Daarbij dient een organisatie te beschikken over zakelijke competenties en expertise. Niet alleen op financieel gebied en qua marketing en communicatie, de hele organisatie moet gericht zijn op het publiek. Zonder concessies te doen aan de artistieke kwaliteiten en zonder al te veel beperkingen. Een culturele organisatie moet daarbij een innovatief karakter hebben en snel kunnen schakelen om boven op de golf te kunnen zitten. Een culturele instelling neemt dus geen afwachtende houding aan maar neemt het voortouw, verkent nieuwe wegen, experimenteert en is een veroorzaker. Dat is de kern. Van probleemeigenaar naar prestatieafspraken Je kunt je de vraag stellen of bovenstaand profiel van een theater nog wel past binnen het takenpakket van een gemeentelijke organisatie. In de meeste steden heeft men de afgelopen decennia geconcludeerd dat het beter past om een theater op afstand te plaatsen en middels de subsidierelatie te sturen op hoofdlijnen. In een subsidierelatie worden prestatieafspraken gemaakt. Dit stelt de gemeente in staat om veel meer te sturen op output en niet langer deeleigenaar te zijn van allerlei uitvoeringskwesties.

Om wat voorbeelden te noemen: De gemeente wordt nu regelmatig aangesproken door Koninklijke Horeca Nederland over de legitimiteit van activiteiten. Het theater is aanbestedingsplichtig wat bijzonder lastig is als het gaat om artistieke productkeuzes. Bij de onderhandelingen met de brouwer / drankleverancier gaan andere sponsoringen en partnerships in de stad interveniëren. Het theater is gebonden aan een gemeentelijk boekhoudkundig programma wat niet aansluit bij een culturele organisatie en is aangewezen op een uitzendbureau wat niet gespecialiseerd is in theatertechnici en horecapersoneel etc.

Artistieke vrijheid Het scheiden van opdrachtgever en uitvoerder biedt heldere rollen voor de buitenwereld, waardoor de artistieke vrijheid van een culturele organisatie toeneemt. Hoe je het ook wendt of keert: als onderdeel van een gemeentelijke organisatie is een culturele instelling een vooruitgeschoven post van de overheid en dat werkt in alle programmatische keuzes bewust en onbewust door. Een culturele instelling als Het Speelhuis wil midden in de samenleving staan. Dat betekent dat je naast het

entertainen soms ook vrijelijk moet kunnen schuren, zonder daarmee direct je eigen hoofdorganisatie in verlegenheid te brengen. Een subsidierelatie schept die afstand met behoud van regie op hoofdlijnen. Omdat de gemeente in Helmond programmatisch verantwoordelijk is voor het theater wordt zij ook met regelmaat aangesproken op programmakeuzes. Hierdoor ontstaat frictie tussen het belang van de overheid als rolmodel en de artistieke vrijheid van een theater. Om die frictie te voorkomen is Het Speelhuis momenteel programmatisch terughoudender dan men zou moeten zijn. Bij De Cacaofabriek als stichting speelt dit fenomeen niet. Slechts twee andere steden in Nederland, te weten Groningen en Maastricht, hebben ook nog een gemeentelijke theater en ook daar wordt momenteel een verzelfstandiging onderzocht. Daarbij passeren dezelfde argumenten de revue als die voor de gemeente Helmond gelden. Cultureel ondernemerschap Grofweg kun je stellen dat het dynamische en uitdagende karakter van een theater vaak haaks staat op de vereiste checks and balances binnen een gemeente. Dat werkt in alles door van CAO’s, aanbestedingsplicht tot bedrijfscultuur. Ook de relatie met de buitenwereld is vaak verwarrend. Subsidies uit fondsen en financiële middelen uit de markt zijn lastig te verwerven vanuit een gemeentelijke organisatie.

Het programma van een eigentijds theater bestaat al lang niet meer uit louter toneel, dans en muziek. Inmiddels worden er symposia georganiseerd, congressen, seminars, workshops en colleges. Een theater is een creatieve ontmoetingsplek geworden. Het aanbod komt uit alle hoeken en gaten van de samenleving. Naast impresariaten zijn er particuliere initiatieven, sociale instellingen en het bedrijfsleven die podium willen geven aan hun verhaal of juist de dialoog zoeken. Regionale initiatieven moeten de kans krijgen om zich te kunnen profileren door gebruik te maken van de allure van het Helmondse theater. Vanuit het oogpunt Wet Markt en Overheid ervaren gemeentelijke theaters veel beperkingen om mee te kunnen groeien in die nieuwe programmalijnen en blijven zij achter in hun ontwikkeling als volwaardig theater. Bovendien gaan er daardoor kansen voorbij voor Helmond. Het Speelhuis staat landelijk volledig in de picture vanwege haar unieke karakter, maar moet momenteel tal van samenwerkingen afslaan vanwege die beperkingen. Toonaangevende landelijke organisaties in branches als automotive, design, architectuur en food willen hun bijeenkomsten graag in Het Speelhuis houden. Daarmee zou je het theater landelijk op de kaart zetten. Het is belangrijk voor de stad en het theater om juist die zaken naar Helmond te halen en zo als locatie serieus meet te tellen.

Wanneer er ook gewerkt mag worden aan een verdienmodel m.b.t de zakelijke markt kunnen extra gelden ten goede komen aan de inhoudelijke kwaliteit en kwantiteit van het totale programma. Zo werkt het businessmodel van de meeste theaters in Nederland. Er zijn grofweg drie redenen voor een theater om iets te programmeren:  Theater programmering om stad en regio te vermaken, verbinden of te verwonderen/inspireren  Nevenaktiviteiten waarmee je het theater profileert en op de kaart zet  Nevenaktiviteiten waarmee je nieuwe publieksgroepen bereikt  Nevenaktiviteiten waarmee extra inkomsten gegenereerd kunnen worden en die weer ingezet kunnen worden voor avontuurlijke theaterprogrammering. Een gemeentelijk theater wordt beperkt tot louter het eerste punt. De kwaliteit, kwantiteit en impact van de programmering stijgt juist wanneer de overige punten ook kunnen worden ingezet. Waarom de overweging om de samenwerking tussen Het Speelhuis en De Cacaofabriek te formaliseren? Synergie In 2015 werd er al gekozen voor een combidirecteur Het Speelhuis en De Cacaofabriek. Sindsdien is gestimuleerd om zoveel mogelijk personeel, middelen en diensten te delen. Dat spoor is gevolgd en heeft geleid tot veel synergie die voelbaar is in de stad en haar regio. Er staat een divers en omvangrijk programma. Samen staan de twee instellingen veel sterker dan alleen en kunnen zij structureel een

serieuze speler zijn in de Brainport regio. Goede en toonaangevende culturele voorzieningen zijn een voorwaarde voor een aantrekkelijk woon en vestigingsklimaat en zal Helmond helpen om een stevige positie in te nemen in de Brainport-regio. Hoger ambitieniveau De twee organisaties zijn nu beide klein en kunnen hun dagelijkse werkzaamheden net rond krijgen. Terwijl de ambities hoger liggen. Het Speelhuis en De Cacaofabriek willen er zijn voor alle Helmonders en aandacht besteden aan specifieke doelgroepen zoals jeugd, mensen met een (functie-)beperking, nieuwe Nederlanders, ouderen of anderen die wat afstand hebben tot het theater zoals ook lagere inkomensgroepen. Ook willen zij de begeleiding van de vrijwilligers professionaliseren. In totaal zijn er zo’n 200 vrijwilligers actief. De ambities liggen ook hoger als het gaat om sociaal maatschappelijke programmering waarbij inwoners worden betrokken. Met andere woorden Het Speelhuis en De Cacaofabriek willen doorontwikkelen tot volwassen spelers in het culturele veld en haar maatschappelijke bijdrage vergroten. Hoe ziet het concern Het Speelhuis en De Cacaofabriek er dan uit in 2025 Het onderzoeksrapport van Courante geeft antwoord op de vraag welke organisatievorm het meest gunstig is om de ambities van beide instellingen voor de stad te kunnen verwezenlijken. Courante adviseert de Concernvariant.

De ambtelijke organisatie en het bestuur van De Cacaofabriek ondersteunen dat advies. Wat levert de concernvariant ons rechtsreeks op omstreeks 2025?   

     

De gemeente heeft heldere prestatieafspraken met zowel Het Speelhuis en De Cacaofabriek, stuurt op output en legt uitvoerende taken en verantwoordelijkheden buiten de gemeente. Het publieksbereik is gegroeid in absolute aantallen als ook qua diversiteit en inclusiviteit De culturele instellingen zijn volwassen geworden en kunnen zich samen meten met grootstedelijke voorzieningen zoals Parktheater, Natlab en De Effenaar, waardoor het vestigingsklimaat en woonklimaat in Helmond / Brainport-Oost aantrekkelijker is geworden. Dit draagt bij tot de beoogde groei van Helmond naar >100.000 inwoners, uiteraard met een daarbij passend voorzieningenniveau. De beide instellingen voldoen aan de diverse codes, wet en regelgeving (Doorgaan op de huidige weg zou daarentegen vragen om substantiële structurele investeringen of downscalen van het huidige aktiviteitenniveau). Het Speelhuis en De Cacaofabriek staan met twee benen in de samenleving van Helmond en omgeving en zijn veroorzaker van discours en vooruitgang. Beide instellingen hebben hun eigen identiteit behouden, maar staan samen organisatorisch sterker, waardoor er meer aandacht uit kan gaan naar de inhoudelijke ambities. Beide instellingen zijn financieel gezond, programmatisch aantrekkelijk en toekomstbestendig.

Ondernemend Helmond is betrokken en wordt betrokken De nieuwe organisatie is zich bewust en handelt naar het gegeven dat gemeentelijke subsidies worden verkregen

Wat levert de concernvariant op in het kader van de strategische doelen van de stad:  

Schaalsprong Helmond richting 2040. Doordat Het Speelhuis en De Cacaofabriek de optimale ruimte krijgen voor cultureel ondernemerschap stijgt het voorzieningen niveau van de stad waardoor het woon en vestigingsklimaat voor bedrijven stijgt. Tegengaan tweedeling in de samenleving / Gezondheid vergroten / Tegengaan laaggeletterdheid / Inclusiviteit in de stad / Kindvriendelijke stad Door synergievoordeel, kennisdeling en het ontdoen van beperkingen en work-arounds kunnen de instellingen zich effectiever richten op haar culturele en maatschappelijke doelen en op die manier substantieel bijdragen tot een sociaal gezonde stad.



Krachtige positie in de Brainport regio Door de schaalvergroting wordt het concern (Speelhuis & Cacaofabriek) een grote speler in de Brainport-regio waardoor samenwerkingsverbanden, presentaties, bijeenkomsten vaker in Helmond plaatsvinden met een belangrijke spin-off voor ondernemers in Brainport-Oost.

Michel van den Berg (voorzitter De Cacaofabriek) Jochem Otten (directeur Het Speelhuis / De Cacaofabriek) 10 februari 2021