RN 015 Eindrapport business case Museum Helmond (april 2024)

BUSINESS CASE MUSEUM HELMOND EINDRAPPORT

April 2024 | ’s-Hertogenbosch Projectnummer: G-VT-23009 Opdrachtgever:

Managementsamenvatting

2

Planvorming Museum Helmond Museum Helmond wil de Kunsthal doorontwikkelen tot een inclusieve ontmoetingsplek. Een plek waar iedereen welkom is: ondernemers en werkzoekenden, laaggeletterden en hoogopgeleiden, jongeren en ouderen, mensen uit de stad en mensen uit de regio, nieuwkomers en lokale inwoners. Een ontmoetingsplek als de Kunsthal versterkt de sociale samenhang tussen deze groepen. Dat past bij de rol die veel musea in de huidige tijd hebben: niet zozeer een doel op zich, maar meer een middel voor de maatschappij. Daarmee wil Museum Helmond de brug zijn tussen stad en platteland, tussen de Peel en Brainport Eindhoven. In de plannen is een fasering aangebracht. Concreet houdt de fasering het volgende in: • Fase 1: Vastgoedingrepen voor groot onderhoud en duurzaamheid. In de eerste fase moeten enkele noodzakelijke condities voor het behoud van de museumfunctie worden aangepakt (groot onderhoud), en ontwikkelt het museum zich in de richting van een inclusieve ontmoetingsplek. Hierbij worden onder meer een educatie/groepsruimte, een InnovatieLab en een meer gastvrije ontvangstruimte gerealiseerd (als eerste aanzet voor een third place). • Fase 2: Oplossingen voor interne werkprocessen (incl. depot). In deze fase worden diverse gebouwtechnische opgaven aangepakt die de interne werkprocessen van het museum verbeteren.

• Fase 3: Inclusieve ontmoetingsplek (third place), met volledig uitgevoerde programmering naar huidige maatstaven. Met deze fase wordt Kunsthal Helmond een modern museum vanuit een thirdplacegedachte, in een uitnodigende omgeving en met een MANAGEMENTSAMENVATTING

programmering die past bij de ambities van Helmond en Brainport Eindhoven. Museum Helmond heeft gevraagd aan adviesbureau Ginder een businesscase op te stellen in verband met de plannen voor de Kunsthal.

Conclusies uit het onderzoek Op basis van de uitgevoerde business case concluderen we het volgende: • Stevige ambities in Helmond. Helmond is één van de vijf Brabantsteden en de tweede stad van Brainport Eindhoven, de slimste regio ter wereld. Helmond heeft stevige ambities geformuleerd voor 2040 en wil groeien naar 115.000 inwoners (+20%) en naar meer banen. Bij de groei die Helmond nastreeft hoort ook een schaalsprong in het maatschappelijke voorzieningenniveau. Culturele voorzieningen dragen bij aan de aantrekkelijkheid als woongemeente. Helmond stond op het gebied van woonaantrekkelijkheid in 2023 op plaats 43 in de top-50 van de Atlas voor Gemeenten, er is dus nog ruimte voor verbetering. • Gebouw en omgeving hebben impuls nodig. Kunsthal Helmond is gevestigd in een karakteristiek complex van bijna 25 jaar oud. Dit maakt dat groot onderhoud en verduurzaming van cruciaal belang zijn voor de toekomstbestendigheid van de museumfunctie. De omgeving van het complex is sterk versteend en daarmee weinig uitnodigend. De verblijfs-kwaliteit kan sterker, hiervan profiteren ook omliggende voorzieningen. Het gebouw waarin de Kunsthal gevestigd is, heeft beperkingen voor het uitvoeren van de museale functies, zoals een te klein depot en het ontbreken van educatie-/groepsruimten. 3

• Maatschappelijke waarde Kunsthal groter bij realisatie totaalplan. In de plannen van Museum Helmond is een mogelijkheid tot fasering opgenomen. Bij realisatie van alleen fase 1 verbetert het museum haar educatieve waarde, opent het museum meer de deuren naar diverse groepen mensen en is groot onderhoud en verduurzaming op peil gebracht. De maatschappelijke waarde neemt sterk toe als voor het totaalplan (fase 1 t/m 3) wordt gekozen. De Kunsthal wordt dan een ontmoetingsplek waar iedereen zich welkom voelt. Door de third place in de aanbouw wordt het museum meer open en toegankelijk voor een breder publiek. Het voelt daarmee minder elitair. Hierdoor kan de Kunsthal, letterlijk en figuurlijk, midden in de Helmondse samenleving staan. • Doelgroepen Kunsthal en Kasteel hebben relatief weinig overlap. In feite biedt Museum Helmond met de Kunsthal en het Kasteel op dit moment twee ervaringen voor één ticket: een museale erfgoedbeleving in het Kasteel en een kunstbeleving in de Kunsthal. De doelgroepen die hiermee getrokken worden, hebben relatief weinig overeenkomsten. Dit zorgt er ook voor dat het aantal dubbelbezoeken bij Museum Helmond, ondanks de geringe afstand, beperkt blijft tot zo’n 15% van de reguliere bezoekers. • Groei naar circa 95.000 bezoeken (+25% t.o.v. 2022 en +14 t.o.v. 2023) in Kasteel en Kunsthal bij realisatie fase 1.

Museum Helmond kan een groei van de bezoekersaantallen en groei in diversiteit van doelgroepen verwachten als fase 1 van de ingrepen in de Kunsthal worden gerealiseerd. Die groei ontstaat door de betere publieksfaciliteiten (o.m. meer mogelijkheden voor educatie en publieksactiviteiten) en door een groei van de bevolking. De personeelslasten hoeven niet evenredig mee te groeien, waardoor de uitbreiding relatief bescheiden gevolgen

heeft voor de exploitatie. • Circa 107.000 bezoeken (+39% t.o.v. 2022 en +28% t.o.v. 2023) te verwachten na realisatie totaalplan (fase 1 t/m 3). Na de realisatie van het totaalplan heeft Museum Helmond de facilitaire, logistieke en museale capaciteiten om te groeien naar circa 107.000 bezoeken in een stabiel exploitatiejaar. Interne processen zijn dan beter geborgd, denk hierbij aan collectiebeheer en faciliteiten voor de (museum-)bezoekers. Er is een betere verbinding met de directe omgeving en de stad. De Kunsthal heeft meer faciliteiten om de programmering te verstevigen, waarmee – onder voorwaarde van uitgekiende marketing en gevarieerde programmering – ook meer bezoekers uit de Brainportregio en van verder weg getrokken kunnen worden. Kanttekening daarbij is dat het ontwikkelen van nieuwe tentoonstellingen duur is. De kosten voor de exploitatie zullen oplopen. Daar staat wel tegenover dat de mogelijkheden voor grotere tentoonstellingen -met daaraan gekoppelde educatie- en publieksactiviteiten- extra kansen bieden voor een brede financieringsmix middels fondsenwerving en businesspartnerschappen (naast extra bezoekers). • Uitgaven aan Museum Helmond blijven volgens benchmark in verhouding tot andere steden staan. Bij realisatie van fase 1 blijven de kosten voor gemeente Helmond binnen de gestelde begroting.

De geraamde kosten nemen bij realisatie van fase 1 t/m 3 toe, met name op de post Overhead. Op de post Exploitatie blijft Museum Helmond ook bij het totaalplan naar verwachting binnen de begroting van de gemeente Helmond. Vergeleken met andere musea in middelgrote en grote gemeenten zouden de kosten van de gemeente voor Museum Helmond gemiddeld blijven (zie paragraaf 5.4.). 4

Aanbevelingen naar aanleiding van het onderzoek Op basis van het uitgevoerde onderzoek adviseren we het volgende: • Zet in ieder geval door met uitvoering van fase 1. De onontbeerlijke gebouwtechnische aanpassingen, groot onderhoud en verduurzaming (inclusief de toevoeging van publieksfuncties) zijn nu noodzakelijk om in de Kunsthal activiteiten in lijn met de eigen missie en met de geldende museumdefinitie uit te kunnen blijven voeren. De maatschappelijke waarde neemt toe, terwijl de exploitatielasten binnen de perken blijven. De aanpassingen in fase 2/3 zijn ook noodzakelijk voor een goede bedrijfsvoering en passen bij het voorzieningenniveau van gemeenten met een vergelijkbaar aantal inwoners. Het is het overwegen waard om deze gelijktijdig met fase 1 uit te voeren. • Hanteer single en combi-tickets voor Kunsthal en Kasteel. De doelgroepen die Museum Helmond met de Kunsthal en het Kasteel trekt zijn verschillend. Mede daarom kiezen relatief weinig mensen voor een dubbelbezoek. Dat billijkt een keuze om voortaan single en combitickets te gaan voeren. Als een combi-ticket meerdere dagen geldig blijft, zou dat tot een verlenging van verblijf kunnen leiden. Ter overweging wordt meegegeven om inwoners van Helmond wel toegang tot beide vestigingen te geven voor een single ticketprijs.

Ook zou een familieticket toegevoegde waarde kunnen hebben om een bezoek voor gezinnen met kinderen aantrekkelijker te maken. • Positioneer de Kunsthal sterker als het tweede kunstmuseum van de Brainportregio, na het Van Abbemuseum. Zeker in Eindhoven wonen veel avontuurzoekers, die bovenmatig geïnteresseerd zijn in avontuurlijke en experimentele (kunst-)tentoonstellingen. Hier liggen MANAGEMENTSAMENVATTING

kansen om de bezoekersaantallen te stimuleren, gelet op het huidige aantal bezoekers uit andere gemeenten van Brainport Eindhoven en Noord-Brabant. • Zet, zeker op termijn, in op het totaalplan (fase 1 t/m 3). De realisatie van het totaalplan past het beste bij het streven van Helmond van groei naar 115.000 inwoners. Zeker gezien de ontwikkelingen rondom het voormalige stadskantoor ligt er een kans om in/bij het centrum van de stad een gebied met veel verblijfskwaliteit te creëren die nieuwe (economische) waarde aan de stad toevoegt, dus niet alleen op cultureel vlak. Het biedt ook kansen om de verbinding tussen de binnenstad, de cultuurzone en het station te versterken. De noodzaak is nog groter als vanuit het perspectief van Brainport Eindhoven wordt gekeken: het culturele voorzieningenniveau blijft in de regio namelijk achter bij de economische ambities. • Neem bij beslissing over fasering transitiekosten in overweging. Het gelijktijdig uitvoeren van diverse bouwfases heeft voordelen. Ten eerste ten aanzien van de bouwkosten. In de afgelopen jaren zijn deze fors toegenomen en dat is ook voor de komende jaren een mogelijkheid. Bij meerdere bouwfases zullen er, ten tweede, ook meerdere periodes van sluiting zijn. Deze zorgen voor tijdelijk lagere bezoekersaantallen en dus grotere tekorten in de exploitatie.

Bij een beslissing over de fasering zou deze factor meegewogen moeten worden.

5

INHOUDSOPGAVE Managementsamenvatting

2

5.2

Raming baten

46

1

Inleiding

7

5.3

Raming lasten

51

1.1

Aanleiding

8

5.4

Raming en benchmark resultaat

56

1.2

Vraagstelling

9

Conclusies en aanbevelingen

59

1.3

Leeswijzer

10

6.1

Conclusies

60

Huidige situatie

11

6.2

Aanbevelingen

62

2.1

Missie, visie en collectie

12

Bijlagen

2.2

Bezoeken, exploitatie en organisatie

14

Bijlage 1. Leefstijlvinder

64

2.3

Kwaliteit huidig gebouw en locatie

17

Bijlage 2. Meerjarenbegroting

70

2

3

4

5

Planvorming

18

3.1

Wat houden de plannen in?

19

3.2

Aansluiting op geldend beleid

24

3.3

Welke meerwaarde hebben de plannen?

26

Doelgroepen en bezoekersaantallen

35

4.1

Aansluiting op doelgroepen

36

4.2

Raming bezoekersaantallen

40

Exploitatie en organisatie

44

5.1

Uitgangspunten

6

63

45 6

1

Inleiding

7

1.1

AANLEIDING

Museum Helmond heeft twee locaties, Kasteel Helmond en Kunsthal Helmond, en maakt formeel onderdeel uit van de gemeente Helmond. Het museum geniet ruime bekendheid in de stad en regio en streeft daarnaast naar een nog grotere landelijke bekendheid voor zijn tentoonstellingen en activiteitenprogramma. De Kunsthal ligt op 3 minuten lopen van Kasteel Helmond. De Kunsthal is een bijzonder ontwerp van de Italiaanse architect Adolfo Natalini en maakt onderdeel uit van het Boscotondocomplex. Dit woon- en werkcomplex uit 2001 bestaat naast de kunsthal uit circa 150 appartementen, een bioscoop en een parkeergarage.

centrumsteden van de Brainportregio voor ogen heeft. Het culturele voorzieningenniveau in de regio loopt nog achter op de groei die de regio op andere vlakken (economisch, demografisch) doormaakt. Ook Helmond kan hieraan bijdragen.

Deze ambitie waarmaken vraagt om een volgende stap voor Museum Helmond. De ruimtelijk-functionele aanpassingen voor de Kunsthal Helmond brengen een investeringsvraag met zich mee. Museum Helmond heeft Ginder gevraagd om de bijbehorende business case op te stellen.

Het museum laat haar bezoekers al jaren genieten van moderne wisseltentoonstellingen, die verbonden zijn met kunst, fotografie en de mens erachter. Voordat de coronapandemie uitbrak, trokken de vestigingen van het museum gezamenlijk ongeveer 75.000 bezoeken op jaarbasis. De ambitie van Museum Helmond is om de Kunsthal door te ontwikkelen tot een trekpleister voor een gevarieerd publiek. Museum Helmond zet daarmee in op een doorgroei tot 100.000 bezoeken (verdeeld over beide vestigingen). De Kunsthal moet een uitnodigende verblijfsplek tussen kunst worden waar huidige en toekomstige inwoners en gasten van Helmond zich cultureel, sociaal en maatschappelijk kunnen ontplooien. Hiermee omarmt het museum de gedachte van een ‘third place’ en geeft ze als museum invulling aan de schaalsprong die Helmond als één van de INLEIDING

8

1.2

VRAAGSTELLING

Alles wat Museum Helmond doet, komt voort uit de collecties van het museum. Deze zijn de schatkamer van Helmond en dus van alle inwoners van de gemeente. Het museum richt zich erop om deze te ontsluiten. De plannen van Helmond hebben invloed op het vastgoed, op de exploitatie en op de maatschappelijke waarde van het museum. De vragen die Museum Helmond beantwoord wil zien, zijn daarom als volgt: 1. Maatschappelijke waarden • Wat betekent een functie van een third place voor de Kunsthal? • Hoe sluiten de plannen aan op de ambities van Helmond en de regio? • Welke maatschappelijke waarde hebben de plannen voor de Kunsthal? En welke gevolgen heeft een eventuele fasering hierin?

2. Exploitatiewaarde • Welke leefstijlen/doelgroepen worden getrokken met het Kasteel en de Kunsthal, en welke mogelijkheden biedt dit voor de ticketvoering van Museum Helmond? Welke voor- en nadelen zitten er aan een afzonderlijk ticket voor Kasteel en Kunsthal? Wat is het te verwachten effect bij losse ticketverkoop of verkoop van meerdaagse combitickets? • Welke gevolgen hebben de ruimtelijk-fysieke aanpassingen aan de Kunsthal voor de bezoekersaantallen en de exploitatie? • Welk effect heeft een eventuele fasering van de plannen (fase 1 en fase 2/3) op de bezoekersaantallen en de exploitatie? • Welke gevolgen heeft de fasering voor het takenpakket van Museum Helmond? 3. Vastgoedwaarde • Welke gevolgen heeft het groot onderhoud voor de Kunsthal? • Welke gevolgen heeft de verduurzaming van de Kunsthal? • Welke gevolgen heeft de verbouwing van fase 1 en fase 2/3 voor de Kunsthal? INLEIDING

9

1.3

LEESWIJZER

Dit rapport is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 2 wordt de huidige situatie van Museum Helmond toegelicht. Er is onder meer aandacht voor de missie, visie en collectie. Ook worden de exploitatie en organisatie en de kwaliteiten van de huidige Kunsthal nader toegelicht. In hoofdstuk 3 worden de plannen van Museum Helmond uiteengezet. Welke plannen zijn er voor de Kunsthal, welke mogelijkheden tot fasering zijn er, en hoe werken deze plannen door in de maatschappelijke waarde die Museum Helmond kan hebben? Ook is aandacht voor de aansluiting op geldend beleid. In hoofdstuk 4 gaan we in op de doelgroepen van Kunsthal en Kasteel Helmond, de mate waarin deze op elkaar aansluiten en de bezoekersaantallen die Museum Helmond met de plannen kan trekken. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen fase 1 en het totaalplan (fase 1 t/m 3). In hoofdstuk 5 worden de gevolgen voor de exploitatie duidelijk. Welke baten en lasten volgen bij de geraamde bezoekersaantallen? Hierbij is ook aandacht voor de effecten van losse tickets voor de Kunsthal en het Kasteel. In hoofdstuk 6 worden vervolgens conclusies en aanbevelingen opgesteld. Deze komen grotendeels overeen met de managementsamenvatting die aan het begin van het rapport is opgenomen. Aan het einde van het rapport zijn enkele bijlagen opgenomen.

INLEIDING

10

2

Huidige situatie

11

2.1

MISSIE, VISIE EN COLLECTIE

Museum Helmond begon haar activiteiten in de jaren ‘80 van de vorige eeuw. Sinds 1982 is het museum gevestigd in Kasteel Helmond. Inwoners en bezoekers konden vanaf dat moment genieten van de brede stadshistorische collectie. Eind jaren ‘90 werd vlakbij het Kasteel het Begemannterrein getransformeerd tot het huidige Boscotondocomplex. Sindsdien betrekt Museum Helmond ook de Kunsthal, en laat het de bezoeker kennismaken met de hedendaagse en moderne kunstcollectie en de collectie gebaseerd op het thema “Mens en werk”. Met name laatstgenoemde collectie is uniek in Europees perspectief. Missie en visie Museum Helmond heeft haar missie als volgt omschreven1): Onze missie bij Museum Helmond is om een bruisend cultureel systeem te onderhouden waarbij onze collecties dienen als de vruchtbare humuslaag. Hieruit groeien seizoensgebonden tentoonstellingen en activiteiten, terwijl de meerjarige presentaties in het kasteel het vaste fundament vormen. Samen is het één oneindige kringloop waarmee we generaties van bezoekers uitnodigen om te ontdekken, te leren en te verwonderen. Daarbij hoort de volgende visie, die naar aanleiding van de plannen iets is uitgebreid: Museum Helmond is een actueel en inspirerend museum waar kunst en cultuur wordt gezien, beleefd en gemaakt en waar plaats is voor ideeën 1.

en talent. Het is een ontmoetingsplek waar bezoekers worden uitgenodigd om te verkennen, te leren en geïnspireerd te raken. Onze kunst en cultuur nodigt uit tot reflectie, verwondering en dialoog, waarbij we streven naar een harmonieuze verbinding tussen erfgoed, hedendaagse kunst en onze bezoekers. Met deze missie en visie sluit Museum Helmond goed aan op de huidige museumdefinitie van het International Council of Museums (ICOM), die ook onderschreven wordt door de Museumvereniging: “Een museum is een permanente instelling zonder winstoogmerk, in dienst van de samenleving, gericht op het onderzoeken, verzamelen, bewaren, interpreteren en tentoonstellen van materieel en immaterieel erfgoed. Musea zijn openbaar, toegankelijk en inclusief en bevorderen diversiteit en duurzaamheid. Ze werken en communiceren ethisch, professioneel en met participatie van gemeenschappen. Musea bieden een verscheidenheid aan ervaringen met het oog op educatie, genoegen, reflectie en kennisuitwisseling.” Museum Helmond staat met de activiteiten, programma’s en tentoonstellingen midden in de samenleving en draagt op die wijze bij aan het culturele, sociale, economische en vestigingsklimaat van Helmond en omstreken.

De missie is vernieuwd en wijkt daarom af van de missie zoals vermeld op de website.

HUIDIGE SITUATIE

12

Collectie Museum Helmond herbergt drie collecties: • Stadshistorie. De stadshistorische collectie bestaat uit meer dan 5.000 objecten, variërend van de prehistorie tot aan de 21e eeuw. Ze zijn verbonden aan de historie van Helmond en aan de bewoners van het Kasteel. De collectie omvat onder meer kunstwerken, foto’s, boeken, tijdschriften en archeologische vondsten, met de meest bijzondere en unieke stukken uit de hoge middeleeuwen. Een deel van de collectie wordt tentoongesteld in de kelder en op de eerste verdieping van het Kasteel. Een deel van de collectie is online in te zien. • Mens en werk. Deze collectie is geworteld in het Helmondse industriële verleden en bevat circa 1.500 kunstwerken uit de 19e eeuw tot heden, die onder meer zicht geeft op de arbeidsomstandigheden, werkloosheid, sociale strijd en vermaak van de arbeider. Dit komt in de vorm van schilderijen, foto’s, tekeningen, zilver, affiches, boek- en tijdschriftillustraties en glas-in-loodramen. De makers van deze werken komen uit Nederland, Europa en de Verenigde Staten. Ambitie is om deze collectie te verbinden met de actualiteit van de Brainport en de Peel. • Moderne en hedendaagse kunst. Deze collectie bestaat uit ongeveer 600 werken van 200 internationale kunstenaars zoals Lucassen, Daniëls en Gursky.

De collectie beeldende kunst is beïnvloed door populaire beeldcultuur (media, strip, televisie, film, etc.) en de postindustriële (stedelijke) samenleving.

HUIDIGE SITUATIE

Daarmee beschikt Museum Helmond over collecties die sterk het verleden en heden van de gemeente Helmond en de bredere Metropoolregio/Brainport Eindhoven representeren. De collecties zijn daarbij onderscheidend ten opzichte van andere (kunst)musea in de regio, zoals het Eindhovense Van Abbemuseum.

13

2.2

BEZOEKEN, EXPLOITATIE EN ORGANISATIE

Het museum richt zich op vijf belangrijke doelgroepen: 1. drukke gezinnen; 2. welvarende cultuurliefhebbers; 3. gepensioneerde cultuur- en erfgoedliefhebbers; 4. actieve cultuurontdekkers; 5. scholieren. Daarnaast verwelkomt het museum dagjesmensen en toeristen uit Nederland, België en Duitsland, dankzij de gunstige ligging ten opzichte van steden als Antwerpen, Brussel, Aken en Düsseldorf. Educatie Educatie is belangrijk voor Museum Helmond. In een regulier jaar gaat het tot op heden om ongeveer 4.000 tot 5.000 scholieren uit het basis- en middelbaar onderwijs. Dat betekent dat zo’n 8-10% van de museumbezoekers aan het museum scholieren zijn. Dat is in lijn met wat andere musea in Nederland ervaren. Er zijn wel grote verschillen tussen instellingen. Museum Helmond benut, vanwege het gebrek aan faciliteiten in de Kunsthal (zoals multidisciplinaire educatieruimten), nog niet haar volle potentieel. Buitengewoon Museum Helmond Museum Helmond vindt het belangrijk toegankelijk te zijn voor iedereen. Dit is merkbaar aan inspanningen voor inclusiviteit. Met het initiatief 'Buitengewoon Museum Helmond' organiseert het museum activiteiten in samenwerking met doelgroepen die bijvoorbeeld visueel of fysiek

1.

Bron: Museum Helmond

beperkt zijn of een andere taal spelen. Hiermee verbetert de toegankelijkheid van het museum, zowel in programmering als op de website, en daarmee de maatschappelijke waarde van het museum. Aantal bezoeken In de tabel op de volgende pagina is het aantal bezoeken aan Museum Helmond in de afgelopen jaren opgenomen. Zoals alle musea had Museum Helmond in de coronajaren 2020 en 2021 te maken met een stevige terugval in het bezoekaantal. Groepsactiviteiten waren nauwelijks mogelijk, en het museum had te maken met diverse periodes van sluiting. In 2022 zette het herstel in en was het totale bezoek bijna op het niveau van 2019. In 2023 werd zelfs een nieuw record gevestigd, mede door de activiteiten op de Human Campus Helmond (in samenwerking met Driessen Groep). Anders dan bij de meeste musea in Nederland is dat Museum Helmond over twee vestigingen beschikt. In 2022 bezocht ongeveer 15% van de reguliere bezoekers zowel de Kunsthal als het Kasteel. Voor de herkomst heeft Museum Helmond een analyse uitgevoerd over de periode januari 2022 tot en met mei 20231). Ongeveer een derde van de bezoekers is lokaal geworteld, nog eens 21% komt elders uit Brabant. Ongeveer 45% van de bezoeken komt van verder weg. Het aantal bezoeken aan de Kunsthal fluctueert sterker dan het aantal bezoeken aan het Kasteel, omdat het Kasteel op meerdere doelgroepen

14

kan rekenen (scholieren, verhuringen, activiteiten, reguliere museumbezoekers) die ieder jaar voor een bepaalde basis aan bezoekers zorgen. De Kunsthal is tot op heden met name afhankelijk van de tijdelijke exposities die er worden geprogrammeerd. Bij spraakmakende tentoonstellingen, die een groter bereik hebben, kunnen de bezoekersaantallen aan de Kunsthal sterk oplopen. Het gemiddelde jaarlijkse bezoekniveau van de Kunsthal blijft nog wel achter op dat van het Kasteel, maar voor monumentale gebouwen als het Kasteel geldt vaker dat ze extra bezoekers trekken vanwege het historische karakter. Ook ontvangt het Kasteel meer verhuringen en educatieve bezoeken, omdat het Kasteel deze faciliteiten al heeft.

Exploitatie en organisatie Museum Helmond maakt deel uit van de gemeentelijke organisatie. In de organisatie van het museum zijn 22,3 FTE aan vaste en tijdelijke krachten werkzaam1). Ook werken bij het museum enkele vaste oproepkrachten. De vaste medewerkers zijn in dienst bij de gemeente Helmond. Het museum kan tevens bouwen op de inzet van ongeveer 70 vrijwilligers. Een deel van de inkomsten komt rechtstreeks voort uit de bezoekers aan het museum, een ander (groter) deel bestaat uit een brede financieringsmix middels fondsenwerving, business partnerschappen, Vereniging van Vrienden en gemeente Helmond. Het museum heeft, als onderdeel van de gemeente Helmond, een eigen hoofdproduct in de gemeentelijke begroting. Dat bestaat uit de exploitatie, het vastgoed en het personeel (overhead). De eigen inkomsten plus het bedrag uit de gemeentelijke 1.

Totaal

Museumbezoek

Monumentbezoek

2019

79.543

47.543

32.000

2020

37.959

36.159

1.800

2021

47.877

29.177

18.700

2022

77.220

47.720

29.500

2023

83.332

56.553

26.779

Tabel 2.1. Ontwikkeling bezoeken Museum Helmond Bron: opgave Museum Helmond. Hierbij gelden deze definities: • Monumentbezoek: bezoekers voor verhuringen en voor het Kasteel van Sinterklaas • Museumbezoek: bezoekers aan het Kasteel en/of de Kunsthal die voor de tentoonstellingen, educatieactiviteiten of overige activiteiten naar het museum komen. In 2023 ontving Museum Helmond ook bezoekers op de Human Campus. Een deel van de museumbezoekers gaat naar beide vestigingen. In 2022 was het aantal unieke museumbezoeken aan Museum Helmond 44.499. Door dubbelbezoeken aan Kasteel en Kunsthal kwam het totale aantal museumbezoeken uit op 47.720.

begroting voor de exploitatie vormen de basis waaruit Museum Helmond de activiteiten van het museum betaalt. Onder het hoofdproduct vallen ook de vastgoedkosten van de gebouwen (Kasteel en Kunsthal) en de personeelslasten van de medewerkers die bij de gemeente Helmond in dienst zijn. De bedragen in de gemeentelijke begroting worden jaarlijks gecorrigeerd voor bijvoorbeeld inflatie. Als in het hoofdproduct van de gemeente minder uitgaven zijn dan begroot, worden deze toegevoegd aan de egalisatiereserve van Museum Helmond. Deze kan het museum

Bron: Museum Helmond

HUIDIGE SITUATIE

15

inzetten voor kunstaankopen en bijzondere tentoonstellingen. In het overzicht rechts is het resultaat over het jaar 2022 opgenomen. Dit betreft een vergelijking met de bedragen die op de gemeentebegroting zijn opgenomen. Op de post “Exploitatie” werd een positief saldo gerealiseerd van € 34.000,-. Dit zijn de baten en lasten die betrekking hebben op de programmering van Museum Helmond. Daarnaast zijn er de posten “Overhead” (personeel, verzekeringen, kapitaallasten) en “Vastgoed” (huisvesting, groot onderhoud etc.). De totale baten op het hoofdproduct vielen € 607.000,- hoger uit dan begroot, maar ook de lasten waren hoger dan begroot (€ 378.000,-).

Deze resultaten over het jaar 2022 zijn als incidenteel aangemerkt. De hogere baten zijn vooral veroorzaakt door hogere opbrengsten aan verhuur, tickets en museumwinkel. Hogere kosten voor het organiseren van exposities (inclusief personele inzet) zorgden voor de hogere lasten. Enkele onderhoudsuitgaven zijn uitgesteld in afwachting van lopend onderzoek naar de modernisering van de panden van Museum Helmond. De incidentele post heeft te maken met coronagelden die via een begrotingswijziging waren opgenomen, maar waarvan geen gebruik is gemaakt.

Hoofdproduct 510 Museum

Saldo

Exploitatie

€ 34.000,-

Overhead

-

Vastgoed

€ 145.000,-

Incidenteel

€ 50.000,-

Resultaat

€ 229.000,-

Tabel 2.2. Resultaat Hoofdproduct 510 Museum Helmond Bron: Jaarverantwoording gemeente Helmond, toelichting Museum Helmond. In de jaarrekening van Museum Helmond is meer toelichting te vinden over de gerealiseerde opbrengsten en kosten van Museum Helmond. Bovenstaande bedragen betreffen de vergelijking tussen de gerealiseerde baten en lasten en de opgenomen kosten op de gemeentebegroting.

Het resterende bedrag uit de exploitatie van € 34.000,- over het jaar 2022 is toegevoegd aan de egalisatiereserve. De cijfers over het jaar 2023 zijn nog niet definitief, maar wijzen ook op een beter dan begroot resultaat.

HUIDIGE SITUATIE

16

2.3

KWALITEIT HUIDIG GEBOUW EN LOCATIE

Over welke ruimte beschikt Museum Helmond in de Kunsthal? De Kunsthal beschikt over twee expositiezalen: de Caratzaal en de RoefMeelkerzaal, daar worden de collecties “Mens en werk” en “Moderne en hedendaagse kunst” tentoongesteld. De grootste van deze twee zalen wordt gewijd aan tijdelijke tentoonstellingen, die in relatie zijn met één van de drie museumcollecties en/of een actueel maatschappelijk thema. In het gebouw zijn ook twee depots en een werkplaats gevestigd. De toren, waar bezoekers de Kunsthal binnenkomen, is vooral functioneel ingericht. Van het potentieel dat de hoogte van de toren van de Kunsthal biedt, wordt vooralsnog geen gebruik gemaakt. Tegen welke urgente problemen loopt het museum aan? In de huidige operationele staat wordt Kunsthal Helmond geconfronteerd met dringende problemen die zowel de bezoekerservaring als de interne museumprocessen negatief beïnvloeden. Deze urgente kwesties vereisen actie zodat de museale taken op het professionele niveau blijven: 1. Gebrek aan publieksfaciliteiten. Afgezien van de tentoonstellingszalen ontbeert het museum adequate publieksfaciliteiten en een multidisciplinaire veelzijdige educatieruimte voor groepen en scholen. De huidige koffiecorner is ondermaats en draagt niet bij aan een representatieve uitstraling. 2. Verouderde technische installaties.

De technische installaties in de Kunsthal zijn dringend aan vervanging toe. Zo heeft het koelsysteem steeds meer moeite om de verschillen in temperatuur en luchtvochtigheid op te vangen. Als de temperatuur en luchtvochtigheid niet in orde zijn, heeft dat gevolgen voor veilig beheer en behoud van de collectie en de mogelijkheden tot bruikleen. Bovendien is de opslagcapaciteit in het huidige depot volledig benut. Ook worden

interne werkprocessen belemmerd door structurele problemen, zoals afwijkende maten van binnendeuren en onvoldoende draagkracht van de goederenlift, met name bij zware kunstwerken. Ook ontbreken een laad- en losruimte en quarantaineruimte.

Technisch onderhoud is van essentieel belang, de herontwikkeling en herinrichting van Kunsthal Helmond is het beste moment om dergelijke onderhoudsvragen mee te nemen. Bij het uitstellen van deze maatregelen zou – letterlijk en figuurlijk – de aansluiting van het één op het ander worden gemist, wat tot hogere kosten zal leiden. Hoe sluit het gebouw aan op de omgeving, hoe aantrekkelijk is deze? De Kunsthal is onderdeel van een complex. Het plein is sterk versteend en daarmee beschikt het plein (waaraan de Kunsthal, de appartementen, de bioscoop en het voormalige stadskantoor gelegen zijn) over weinig sfeer en uitstraling. Dat vormt in principe geen directe belemmering voor de huidige bezoekers van de Kunsthal: zij hebben immers al besloten een bezoek aan het museum te brengen. Een onaantrekkelijke ruimtelijke inpassing kan wel gevolgen hebben voor de tevredenheid van de bezoeker. Voor mensen voor wie het minder gebruikelijk is een museum te bezoeken, kan zo’n aantrekkelijke inpassing juist bijdragen aan de beslissing om een museum wel te bezoeken. De verblijfskwaliteit staat daarmee in schril contrast met het verderop gelegen Kasteelpark. Bijkomend nadeel voor het Boscotondoplein is de ligging ten aanzien van De Traverse, die (ondanks diverse ingrepen) een mentale barrière vormt voor mensen die het centrum van Helmond bezoeken.

17

3

Planvorming

18

3.1

WAT HOUDEN DE PLANNEN IN?

De Kunsthal als inclusieve ontmoetingsplek Museum Helmond wil de Kunsthal doorontwikkelen tot een inclusieve ontmoetingsplek. Een plek waar iedereen welkom is: ondernemers en werkzoekenden, laaggeletterden en hoogopgeleiden, jongeren en ouderen, mensen uit de stad en mensen uit de regio, nieuwkomers en lokale inwoners. Een ontmoetingsplek als de Kunsthal versterkt de sociale samenhang tussen deze groepen. Dat past bij de rol die veel musea in de huidige tijd hebben: niet zozeer een doel op zich, maar meer een middel voor de maatschappij. Daarmee wil Museum Helmond de brug zijn tussen stad en platteland, tussen de Peel en Brainport Eindhoven.

terecht.

Het museum maakt van de Kunsthal een inclusieve ontmoetingsplek door onder meer de verblijfskwaliteit flink te versterken. De toren waarin bezoekers ontvangen worden, moet uitnodigend worden. Het museum voegt hiervoor laagdrempelige (ondersteunende) horeca toe. Ook het ontwerp en de indeling van de ruimte moeten eraan bijdragen dat bezoekers besluiten langer in het museum te verblijven én dat meer mensen de keuze maken om het museum te bezoeken.

Om de museale taken te kunnen uitvoeren, zijn ook diverse installaties aan vervanging toe. Bij gebouwaanpassingen worden noodzakelijke stappen op het vlak van duurzaamheid direct opgepakt.

In de Kunsthal wordt bovendien een ruimte gecreëerd waar groepen ontvangen kunnen worden. Dat gaat niet alleen om scholen, maar ook om andere groepen die meedoen aan specifieke activiteiten. Museum Helmond gaat op deze plek activiteiten aanbieden gericht op competentieontwikkeling, variërend van speels en luchtig tot ontwikkelingsgericht. Als specifieke doelgroepen voor de komende jaren heeft Museum Helmond praktisch opgeleiden, internationals en jongeren (in de vrije tijd) voor ogen. Zij kunnen ook in het nieuwe innovatielab PLANVORMING

Eén van de nieuwe doelgroepen waar Museum Helmond zich op wil focussen zijn dus de internationals. Hierbij werkt het museum onder andere samen met de Expat Spouses Initiative (ESI) waarmee het museum proactief verbinding zoekt. Middels een pilot met een focusgroep wordt al onderzoek gedaan naar hoe het museum deze doelgroep beter kan bereiken en betrekken bij Museum Helmond. In co-creatie met jongerencommunity Joong wordt programmering voor jongeren in de vrije tijd ontwikkeld.

Ambities Kunsthal reiken nog verder Museum Helmond heeft nog meer ambities die verder reiken dan alleen de museummuren. Om meer verbinding te creëren van binnen naar buiten en andersom wil Museum Helmond graag de omgeving van de Kunsthal vergroenen en veraangenamen. De verbinding tussen de Kunsthal en de omgeving, en verbeteringen aan het gebouw ten behoeve van de museale taken, hebben als doel een prettige verblijfsplek tussen de kunst (zowel binnen als buiten) en het groen buiten te creëren. Zoals vastgesteld in het vorige hoofdstuk is de omgeving sterk versteend en dit komt de verblijfskwaliteit rondom het Boscotondocomplex (en dus voor de Kunsthal) niet ten goede. Zeker gezien de ontwikkelingen 19

rondom het voormalige stadskantoor zijn er kansen om het gebied een grotere impuls te geven. Daar zouden alle betrokkenen rondom het Boscotondocomplex van kunnen profiteren. De verblijfskwaliteit kan worden bevorderd door het plein te vergroenen, door een uniek kunstwerk aan het plein toe te voegen en door de Kunsthal uit te bouwen met een transparante gevel en meer ruimte voor de horeca. Andere ambities gaan over gebouwaanpassingen ten behoeve van de museale taken. De huidige tentoonstellingsruimtes van de Kunsthal zijn op zich ruim, maar staan niet toe om net zo breed te programmeren als kunstmusea in steden van vergelijkbare omvang. Een alternatief voor (een deel van) de huidige depotfunctie kan eraan bijdragen dat ruimte ontstaat voor meer tentoonstellingen. Dit zou het museum in staat kunnen stellen om de programmering van de tentoonstellingen uit te breiden, en bezoekers te enthousiasmeren om vaker een bezoek aan het museum te brengen. Ook krijgt het museum in dat geval meer ruimte om de vaste collectie te tonen. Van welke investeringen en dekking gaat Museum Helmond uit? Om de toekomstbestendigheid van de museumfunctie te waarborgen en alle ambities te realiseren zijn investeringen ter waarde van € 8,8 miljoen nodig, met € 7,1 mln. voor ruimtelijk-fysieke ingrepen en € 1,7 mln. voor (programmatische) ingrepen om de verblijfsplek tussen de kunst te versterken.

Dit bedrag is lager dan eerder geraamd, vanwege mogelijkheden om de verduurzamingsplannen kostenefficiënter uit te voeren. Voor de dekking gaat het museum uit van een bijdrage vanuit de Regio Deal Brainport Eindhoven, de gemeente Helmond, fondsenwerving en gelden voor groot onderhoud.

Gemeente Helmond

€ 3.200.000,-

Verduurzaming maatschappelijk vastgoed

€ 1.200.000,-

Corona Impulsgelden

€ 1.500.000,-

Kosten park

€ 500.000,-

Regio Deal Brainport Eindhoven

€ 3.200.000,-

Fondsenwerving

€ 1.800.000,-

Groot onderhoud

€ 600.000,-

Totaal

€ 8.800.000,-

Tabel 3.1. Beoogde financiële dekking

Ruimtelijke ingrepen

€ 7.100.000,-

Uitbreiding met circa 835 m2 BVO

€ 4.250.000,-

Verduurzaming

€ 1.200.000,-

Bouwmanagement (architect, adviseurs, directie e.d.)

€ 770.000,-

Losse inrichting

€ 200.000,-

Prijsstijgingen tot start bouw

€ 290.000,-

Onvoorzien

€ 390.000,-

Verblijfsplek tussen de kunst

€ 1.700.000,-

2D en 3D vormgeving, inrichting educatie- en publieksruimten

€ 265.000,-

Programma educatie- en publieksactiviteiten – 3 jaar

€ 235.000,-

Museumpark

€ 1.000.000,-

Onvoorzien

€ 200.000,-

Totaal Tabel 3.2. Investeringsraming

€ 8.800.000,20

Fasering behoort tot de mogelijkheden De plannen van Museum Helmond zijn ambitieus. Daarom behoort fasering van de plannen tot de mogelijkheden. Op de volgende twee pagina’s zijn schetsen van de fasering toegevoegd.

Concreet houdt de fasering het volgende in: • Fase 1: Vastgoedingrepen voor groot onderhoud en duurzaamheid. In de eerste fase moeten enkele noodzakelijke condities voor het behoud van de museumfunctie worden aangepakt (groot onderhoud), en ontwikkelt het museum zich in de richting van een inclusieve ontmoetingsplek. Hierbij worden onder meer een educatie/groepsruimte, een InnovatieLab en een meer gastvrije ontvangstruimte gerealiseerd (als eerste aanzet voor een third place). • Fase 2: Oplossingen voor interne werkprocessen (incl. depot). In deze fase worden diverse gebouwtechnische opgaven aangepakt die de interne werkprocessen van het museum verbeteren. • Fase 3: Inclusieve ontmoetingsplek (third place), met volledig uitgevoerde programmering naar huidige maatstaven. Met deze fase wordt Kunsthal Helmond een modern museum vanuit een thirdplacegedachte, in een uitnodigende omgeving en met een programmering die past bij de ambities van Helmond en Brainport Eindhoven.

verwezenlijken. Zonder de uitvoering van het noodzakelijke onderhoud loopt de Kunsthal het risico niet meer aan de eisen te voldoen die aan het behoud en beheer van de collectie en bruiklenen gesteld worden. Dit heeft dan een negatieve invloed op het imago van het museum, kan ervoor zorgen dat het museum niet meer voldoet aan museale normen en kan het verkrijgen van noodzakelijke bruiklenen voor tentoonstellingen moeilijker maken. Met als gevolg dat het aantal bezoekers af gaat nemen, en de officiële museumstatus ter discussie komt te staan. De realisatie van fase 2 en 3 stellen het museum in staat om een inclusieve third place te zijn, de depotfunctie voor de gemeente te bestendigen en – bij voldoende ruimte, bijvoorbeeld door deels uitplaatsing van het depot – meer ruimte voor tentoonstellingen te creëren. Extra kosten bij fasering De kosten lopen op naarmate meer fases worden gerealiseerd. De ervaring van de afgelopen jaren leert namelijk dat de bouwkosten zich fors ontwikkelen. Realisatie in meerdere fases zorgt, naast overlast en extra investeringen, ook voor hogere exploitatiekosten. Verbouwingen via fasering gaan namelijk gepaard met meerdere periodes van sluiting.

Noodzakelijk onderhoud De realisatie van fase 1 is noodzakelijk om de ambities van Museum Helmond in lijn met de definitie van de Museumvereniging te 21

Figuur 3.1. Ontwerpschets realisatie Fase 1 Bron: Museum Helmond (17-01-2024)

PLANVORMING

22

Figuur 3.2. Ontwerpschets realisatie Totaalplan (fase 1/2/3) Bron: Museum Helmond, afbeelding is van begane grond en vervaardigd door diederendirrix (08-04-2022)

PLANVORMING

23

3.2

AANSLUITING OP GELDEND BELEID

Cultuurprofiel en Cultuurvisie In het streven naar een bloeiend cultureel landschap heeft Helmond zich ten doel gesteld met het Cultuurprofiel uit 2019 de creatieve cyclus te versterken. Via gedegen analyses, ondersteuning van culturele basisinstellingen en een innovatieve visie op cultuureducatie in de vrije tijd, tracht de stad een rijke en toegankelijke culturele basis te creëren. Tevens zet Helmond zich in voor flexibiliteit in subsidies voor amateurkunst, samenwerking met regionale partners en een doortastende lobby voor Rijksfinanciering, met specifieke aandacht voor het behoud van cultureel erfgoed. De concrete thema's zijn: • Cultureel aanbod voor de jeugd • Vestigings- en werkklimaat voor makers • Evenementen in de stad en wijken • Immaterieel en materieel cultureel erfgoed • Cultuur in relatie tot maatschappelijke opgaven In de gemeente Helmond wordt ook gewerkt aan een Cultuurvisie voor 2040. De Cultuurvisie voor Helmond in 2040 bouwt voort op het Cultuurprofiel dat in 2019 is opgesteld, waarbij de betrokkenheid van de gemeenschap en de erkenning van de intrinsieke, sociale en economische waarde van cultuur centraal komen te staan. De nieuwe Cultuurvisie wordt later in 2024 verwacht.

PLANVORMING

De creatieve cyclus bestaat uit een keten van leren (cultuureducatie, amateurkunst), produceren (amateurkunst en professionele kunst), presenteren (podia, musea, festivals, galeries, bibliotheken) en interesseren (draagvlakvorming, marketing, sponsoring)

Economische visie Vanuit de economische visie profileert Helmond zich in 2030 als een innoverende stad met een dynamisch ondernemersklimaat. Er is een belangrijke rol voor de maakindustrie, automotive en foodtech. Ook het onderwijs neemt een essentiële rol in binnen Helmonds economische doelstellingen, met een focus op het lerende en innoverende aspect. De nauwe samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is cruciaal om innovatief onderwijs te waarborgen dat aansluit op de arbeidsmarkt en bijdraagt aan de economische veerkracht van de stad. De bevordering van MBO-, HBO- en WO-onderwijs, inclusief toegepaste onderzoeksprojecten in samenwerking met bedrijven, versterkt het lerende en 24

innoverende vermogen van Helmond. Talentbehoud wordt bevorderd door het verbeteren van het woon-, werk- en leefklimaat, dit is waar cultuur een doorslaggevende rol kan spelen.

De schaalsprong richt zich dus op de ontwikkeling van talent, met meer banen, woningen en inwoners. Daarmee verstevigt Helmond haar positie in de Brainportregio en in de Peel.

Helmond Ambitie 2040: Schaalsprong Helmond heeft ook een ambitie voor 2040 opgesteld. Om de positie van de Brainportregio als één van de slimste regio's in de wereld te bestendigen, is met het Rijk en de Provincie afgesproken dat Helmond als tweede stad in de Brainportregio een grote rol gaat spelen in de verstedelijkingsopgave in de regio. Dit doet het door een schaalsprong. Tegelijk benut Helmond de kansen om maatschappelijke doelen, zoals kansengelijkheid en de gezondheid van de inwoners te verbeteren, maar ook verduurzaming en de verhoging van de leefbaarheid van buurten en wijken.

Brainport Eindhoven: Living and building the dream. Het verhaal van de Regio Deal Brainport Eindhoven In de Brainportregio sluit het voorzieningenniveau nog niet goed genoeg aan op de ambities die de regio op economisch vlak heeft. Onder meer via de Regio Deal werkt de Brainportregio daarom aan het versterken van het voorzieningenniveau, met ook aandacht voor culturele voorzieningen.

Concreet horen bij de schaalsprong de volgende ambities: • Meer inwoners. Helmond maakt ruimte voor meer inwoners. Het verwacht te groeien naar 115.000 inwoners, sterker dan in diverse prognoses. • Meer woningen. Een groei naar 115.000 inwoners vraagt ook meer woonruimte. Daarom gaat de gemeente 15.000 extra woningen bouwen. • Meer werkgelegenheid. Er is ook extra werkgelegenheid nodig. Helmond zet in op 15.000 extra arbeidsplaatsen voor 2040. Het stimuleert inwoners om zich een leven lang te ontwikkelen, zodat zij bij kunnen blijven dragen aan de Brainportregio en de evoluerende arbeidsmarkt. PLANVORMING

Sluiten de plannen van Museum Helmond aan op bestaand beleid? • Enkele jaren geleden heeft Museum Helmond al ingezet op de opgaven uit het Cultuurprofiel, zoals de inzet van cultuur als middel voor maatschappelijke opgaven. Dat doet Museum Helmond onder meer via Buitengewoon Museum Helmond. In de komende jaren zet het museum sterker in op culturele programmering voor de jeugd (in samenwerking met andere lokale instellingen) en op het betrekken van de wijken van de stad bij activiteiten van het museum. • In de economische visie staat het innoverende vermogen van Helmond centraal. Museum Helmond sluit hierop aan door ruimte te bieden voor creativiteit in het InnovatieLab. De verbindingen met de sterke industrieën komen onder meer tot uiting in de collectie Mens & Werk en in de exposities die het museum op de Human Campus organiseert. • Met de plannen levert Museum Helmond een belangrijke bijdrage aan de verbetering van het culturele voorzieningenniveau in de Brainportregio. Dit helpt de gemeente Helmond in de ambitie om in 2040 een schaalsprong gemaakt te hebben, met meer inwoners, woningen en werkgelegenheid. Hiervoor is een aantrekkelijke woongemeente nodig.

3.3

WELKE MEERWAARDE HEBBEN DE PLANNEN?

Meerwaarde voor de samenleving De gemeente Helmond is de vastgoedeigenaar van Kunsthal Helmond. Investeringen in het vastgoed zorgen dat de publieksfunctie van het gebouw en de museale functie van Kunsthal Helmond behouden blijft.

Een ingrijpende gebouwaanpassing krijgt nog meer waarde als deze plaatsvindt in combinatie met een inhoudelijke, culturele vernieuwing. Op welke wijze wordt hiermee waarde ontwikkeld voor de gemeenschap? En hoe houden de investeringen in het vastgoed hiermee verband? De Museumvereniging hanteert vijf museumwaarden die gezamenlijk de maatschappelijke waarde van een museum beschrijven1): Collectiewaarde. Musea tonen een samenhangend geheel aan voorwerpen, vertellen verhalen en fungeren als het geheugen van een stad, streek of land. Zij doen dit zoveel mogelijk door gebruik te maken van nieuwe en interactieve vormen van presentatie. Verbindende waarde. Musea verbinden niet alleen vrijwilligers, maar ook verschillende generaties en culturen. Musea zijn daarnaast actief in een breed maatschappelijk netwerk. De collectie is lang niet altijd het doel op zich maar een middel tot verbinding. Educatieve waarde. Musea verzorgen educatie aan (basis)scholen. Het is de plek voor ontdekken en informeel leren. Belevingswaarde. Musea zetten je aan tot denken en soms tot actie,

maar zijn vooral ook plezierig om naar toe te gaan: om te ontspannen, om te genieten van mooie voorwerpen en verhalen, zelfs om geluk te vinden. Musea bieden ruimte om te genieten, ervaren en beleven. Economische waarde. Musea dragen bij aan de economie en zijn toeristische trekpleisters voor een stad en verbeteren de leefbaarheid van de omgeving. Deze waarden sluiten sterk aan op de nieuwe museumdefinitie, waarin de sociale en brede maatschappelijke rol van musea centraal staat. Op de volgende pagina’s worden de waarden specifiek gemaakt voor Kunsthal Helmond. Hoe versterken de vastgoedingrepen de waarden van het museum? Dit beschrijven we voor fase 1, en geven aanvullend een doorkijk van de meerwaarde van het totaalplan (dus fase 1 t/m 3). De plannen van het museum beoordelen we ook in het perspectief van de ontwikkeling die Helmond doormaakt als stad en als onderdeel van de Brainportregio.

1. De museale waarden zijn oorspronkelijk uiteengezet in een publicatie van de Museumvereniging (“Meer dan waard”).

PLANVORMING

26

Collectiewaarde Welke waarde biedt Museum Helmond nu al? Musea zijn de schatkamers van een regio of stad, waar jong en oud veel kunnen leren en beleven. Ze bieden zicht op het verleden van stad, streek en land. Dat geldt ook voor Museum Helmond. De collectie Mens en Werk laat bijvoorbeeld de arbeidsomstandigheden, werkloosheid, sociale strijd en vermaak van de arbeider zien. Dat past goed bij de ontwikkeling die Helmond heeft meegemaakt. De collectie Stadshistorie bevat objecten uit de brede historie van Helmond, terwijl het museum met de collectie moderne en hedendaagse kunst sterk de koppeling zoekt met het postindustriële tijdperk waarin we nu leven. De collecties komen terug in de vaste opstelling of in de verschillende wisseltentoonstellingen in de Kunsthal of het Kasteel. Het depot van Museum Helmond is gevestigd in de Kunsthal en heeft te kampen met capaciteitsproblemen. Daarnaast zijn de installaties niet goed op orde. Dit brengt uitdagingen met zich mee in het beheer van de collectie.

PLANVORMING

Hoe versterken de plannen de collectiewaarde in fase 1? De plannen van fase 1 zijn van cruciaal belang. In deze fase worden de tentoonstellingsruimten geoptimaliseerd, aangezien het verouderde koelsysteem moeite heeft met de impact van klimaatverandering op temperatuur- en luchtvochtigheidsverschillen. Een stabiel binnenklimaat is essentieel voor het behoud van de collectie. Bruikleengevers stellen ook eisen op het gebied van klimaatbeheersing en veiligheid. Indien dat niet kan worden gegarandeerd, kan de goede naam van het museum beschadigd raken. Dat raakt ook het imago van Helmond. Voor de toekomstbestendigheid van het museum is het relevant dat het museum aanspraak kan blijven maken op hoogwaardige bruiklenen. Door de gebouwaanpassingen in fase 1 is het bovendien mogelijk om grotere werken en kunstinstallaties in het gebouw te plaatsen. In het depot blijven uitdagingen, waardoor de collectie niet optimaal beheerd en getoond kan worden. Welke meerwaarde heeft het totaalplan (fase 1-3) voor de collectiewaarde? De collectiewaarde wordt pas optimaal in stand gehouden als ook fase 2 en 3 doorgang vinden. Fase 1 adresseert nog niet alle knelpunten, en het depot bereikt zijn limieten, wat het museum belemmert om interessante collectiestukken te verwerven.

Fase 2 en 3 voorzien in oplossingen voor deze uitdagingen en creëren meer ruimte om bezoekers in contact te brengen met de collectie, zowel de vaste collectie als extra wisseltentoonstellingen en met depotrondleidingen. Het realiseren van fase 2/3 biedt mogelijkheden om de collectiewaarde te verhogen en de museumervaring te optimaliseren. Dat heeft te maken met de fysieke ruimte die wordt gecreëerd voor de (vaste) collectie en voor extra wisseltentoonstellingen.

Verbindende waarde Welke waarde biedt Museum Helmond nu al? Museum Helmond is voor veel mensen in Helmond al belangrijk. Op de eerste plaats voor de circa 70 vrijwilligers van het museum, maar ook door de activiteiten die het organiseert. Nu al biedt Museum Helmond in het Kasteel een specifiek programma per seizoen (o.m. Zomerkasteel) waarmee gezinnen uit Helmond en omgeving op laagdrempelige wijze een attractief programma tijdens de schoolvakanties wordt geboden. Daarmee draagt het museum bij aan de lokale identiteit en biedt het museum ook een waardevol alternatief voor bijvoorbeeld gezinnen die minder te besteden hebben. Ook voor de activiteiten in de Sinterklaasperiode, waarvoor Museum Helmond het Kasteel ter beschikking stelt, en de huwelijken in het Kasteel geldt dat ze bijdragen aan het woongenot van de Helmonder. Museum Helmond heeft in de afgelopen jaren onder de vlag van Buitengewoon Museum Helmond ook speciale programma’s en projecten ontwikkeld en geïmplementeerd voor mensen voor wie een bezoek aan een museum niet vanzelfsprekend is. Dat kunnen mensen zijn met een visuele, auditieve of fysieke beperking, maar ook mensen met een minder krachtige socio-economische situatie of een andere culturele achtergrond. Daarmee heeft Museum Helmond in de afgelopen jaren al voor meer verbinding in de samenleving gezorgd.

Cultuur is bij Museum Helmond een middel om bij te dragen aan het welzijn van de samenleving. Hoe versterken de plannen de verbindende waarde in fase 1?

In fase 1 worden met de Kunsthal stappen gezet om meer tot een inclusieve ontmoetingsplaats te ontwikkelen. Dat geldt voor de entreehal, die een meer gastvrije inrichting moet krijgen. Hierdoor moet de drempel voor een bezoek aan de Kunsthal verlaagd worden. De horecavoorziening blijft echter ondersteunend, waardoor de ruimtelijk-functionele aanpassingen vooral bezoekers raken die al het museum bezoeken. Doordat de entree in fase 1 wordt verplaatst en aangepast, ontstaat een mooie open ruimte. De rest van het gebouw blijft vooralsnog een gesloten bastion. Een meer inclusieve ontmoetingsplaats ontstaat in fase 1 ook door de programmering. Museum Helmond wil met nieuwe programma’s en activiteiten doelgroepen bereiken die minder snel het museum bezoeken. Beleving van kunst en erfgoed kan waarde hebben voor de ontwikkeling van competenties. Daartoe onderneemt Museum Helmond al diverse activiteiten, maar wil deze uitbreiden naar doelgroepen als jongeren in hun vrije tijd, internationals en praktisch opgeleiden. De eerste groep wil Museum Helmond bereiken door samen te werken met jonge programmeurs in de leeftijd van 17-27 jaar (in samenwerking met de andere grote Helmondse culturele instellingen). Ook wordt proactief de samenwerking gezocht met het bedrijfsleven en het Learning Lab van de Driessen Groep op de Human Campus.

De mogelijkheden worden onderzocht om, in samenwerking met bedrijven, een InnovatieLab te creëren waarbij kunst en design-thinking een belangrijke rol spelen. Hiermee wil Museum Helmond jongeren inspireren om hun oplossingsgerichte skills te bevorderen. De educatieve en publieksprogramma’s 28

dragen bij aan de bevordering van mentale veerkracht en zelfontwikkeling. Kunst kan fungeren als een bron van inspiratie en een manier om maatschappelijke kwesties vanuit een artistiek perspectief te benaderen. Dit bevordert de persoonlijke groei en het welzijn van deelnemers. De andere doelgroepen bereikt het museum onder meer door in en mét de stad te programmeren. Daarvoor trekt het museum niet alleen de wijken in, maar haalt het museum ook deze groepen naar het museum. Dat is mogelijk door de ruimtelijk-fysieke aanpassingen. Met deze plannen zet het museum dus stappen in haar rol als verbinder.

Het uitvoeren van deze plannen zal niet alleen de toegankelijkheid van kunst en cultuur vergroten, maar ook bijdragen aan een rijkere culturele gemeenschap, persoonlijke groei en welzijn, en economische groei in de regio. Het museum zal dienen als een centrum voor culturele en educatieve (zelf-)ontwikkeling en groei voor hele gemeenschap. Welke meerwaarde heeft het totaalplan (fase 1-3) voor de verbindende waarde? De realisatie van het totaalplan optimaliseert de verbindende waarde van het museum veel sterker dan wanneer alleen fase 1 wordt gerealiseerd. In het totaalplan is in de aanbouw ruimte voor een ondersteunende maar iets meer uitgebreide horecavoorziening, met flexibele opstellingen en een open design. De ruimte kan voorzien worden van meer faciliteiten voor lezingen, workshops of kunstactiviteiten, die betrokkenheid en PLANVORMING

participatie stimuleren. Het voegt waarde toe als hier ook duidelijk een link wordt gemaakt met kunst, bijvoorbeeld door ook in de publiek toegankelijke ruimte collectiestukken tentoon te stellen. Daarmee krijgt de Kunsthal een inclusieve third place. Het biedt dan ook een aantrekkelijke plek voor bijvoorbeeld jongeren om te studeren en samen te werken. Met het totaalplan kan Museum Helmond bovendien sterker aansluiten op de herontwikkeling van het voormalige stadskantoor, onder leiding van Winny Hoffmann. De aanbouw biedt ruimte om de synergie te zoeken met de omgeving. De Kunsthal wordt dan een plek waar niet alleen museumbezoekers komen, maar wordt onderdeel van een bruisend stadspark. Dit past bij de schaalsprong die Helmond wil maken, bij de plannen om het centrum te vergroenen (Centrumplan+), en bij een verbeterde verbinding tussen het centrum en de Cultuurzone (die loopt van het Speelhuis en het Kunstkwartier, via de Kunsthal en het Kasteel naar Loods20 en de Cacaofabriek). Bij realisatie van het totaalplan (fase 1 t/m 3) wordt met andere woorden op meerdere manieren verbinding gecreëerd.

Er is niet alleen sprake van een betere fysieke verbinding van binnen naar buiten, maar ook meer verbinding tussen mensen en de kunst en tussen de mensen zelf door beter en meer bijeen kunnen brengen van verschillende doelgroepen (onder meer door het stimuleren van spontane ontmoetingen).

29

Educatieve waarde Welke waarde biedt Museum Helmond nu al? Musea fungeren als leerrijke omgeving voor eenieder die kennis wil vergaren. Elk jaar verwelkomt Museum Helmond al ongeveer 4.000 tot 5.000 leerlingen uit het basis- en middelbaar onderwijs. Deze leerlingen bezoeken vooral het Kasteel, al zijn er ook programma’s in de Kunsthal. In het Kasteel kunnen scholieren een rondleiding door het kasteel krijgen, een speurtocht doen of de zolders ontdekken. Museum Helmond biedt ook leskisten waarmee kinderen op school meer te weten komen over hoe een stad in de middeleeuwen werd gebouwd. In de Kunsthal ligt het accent meer op kunstkijklessen, zowel voor het basis- als middelbaar onderwijs. Hoe versterken de plannen de educatieve waarde in fase 1? Op dit moment ontbreekt in de Kunsthal een ruimte waar groepen kunnen worden ontvangen. Dit beperkt ook de mogelijkheden op educatief vlak. In de Kunsthal wordt met de ontwikkelingen in fase 1 een ruimte – de reflectieruimte – gecreëerd waar deze groepen wél ontvangen kunnen worden. Dat vergroot de mogelijkheden om eigentijdse en diverse educatieprogramma’s voor diverse doelgroepen te maken. In fase 1 wordt ook gestreefd naar een InnovatieLab, waar jong en oud onder meer via workshops aan de slag kunnen met hun eigen creatieve ideeën. Kunst kan persoonlijke groei en ontwikkeling bevorderen.

Het museum wil in de komende jaren het kunstonderwijs voor zowel jongeren als volwassenen verrijken met nieuwe manieren van leren. Het zoekt daarbij, PLANVORMING

samen met partners als Beam It Up, naar de nieuwste vormen om onderwerpen van tentoonstellingen en (controversiële) maatschappelijke vraagstukken op eigentijdse en aantrekkelijke wijze inzichtelijk te maken in de educatieve programma’s. Door plezier en leren hand in hand te laten gaan, worden mensen gestimuleerd een leven lang te leren. De doelstelling van het museum met de nieuwe plannen is ook om alle leerlingen van het basis- en voortgezet onderwijs twee keer in het museum te ontvangen, zodat ze op meerdere momenten in hun schoolloopbaan kennis maken met het museum. Speciale aandacht is er voor educatieprogramma’s voor VMBO-scholen. In fase 1 maakt het museum dus zowel inhoudelijke als ruimtelijk-functionele verbeteringen. Welke meerwaarde heeft het totaalplan (fase 1-3) voor de educatieve waarde? Wat betreft educatieve waarde wordt al een slag gemaakt in fase 1. Natuurlijk biedt de aanbouw in fase 3 nog meer mogelijkheden, die hier complementair aan zijn. De schaalvergroting biedt het museum mogelijkheden om (grotere) groepen beter te kunnen ontvangen en om op meer groepen in te kunnen zetten. Denk aan mogelijkheden voor workshops, het uiteengaan in deelsessies en meerdere groepen en dergelijke.

Het totaalplan biedt Museum Helmond dus vooral meer flexibiliteit om te programmeren, zeker wat betreft verhuringen die ook een culturele component zoeken bij bijvoorbeeld een bedrijfsuitje. De educatieve waarde kan dus verder stijgen bij de realisatie van het totaalplan, omdat er meer ruimte is om educatiebezoeken te faciliteren. 30

Belevingswaarde Welke waarde biedt Museum Helmond nu al? De Kunsthal biedt op dit moment vooral beleving door middel van aansprekende wisseltentoonstellingen. Tijdens de wisseltentoonstelling Antropoceen heeft het museum geëxperimenteerd met het gebruik van een reflectieruimte. Hierdoor konden bezoekers niet alleen een tentoonstelling bezoeken, maar participeerden zij in de tentoonstelling. Daarmee heeft het museum gewerkt aan de beleving voor de bezoeker. Het gebouw heeft ook architectonische waarde. De Kunsthal biedt echter nog geen totaalbeleving. Zo heeft de buitenruimte een lage belevingswaarde, heeft de entree te weinig een wow-effect en wordt een goede horecavoorziening gemist. Hoe versterken de plannen de belevingswaarde in fase 1? In fase 1 wordt gewerkt aan het versterken van de belevingswaarde. Dit wordt in de buitenruimte bereikt door het toevoegen van een kunstwerk dat een echte eyecatcher moet zijn, ook als het niet tot een verdere verbetering van de verblijfskwaliteit komt. Binnen wordt een nieuwe aankleding van de entreehal gerealiseerd, en wordt de gastvrijheid versterkt met vernieuwde garderobe en toiletvoorzieningen. Ook in de programmering werkt het museum aan de beleving, door onder meer het InnovatieLab en de reflectieruimte.

In verhouding tot de huidige Kunsthal betekent dit een opstap die de belevingswaarde verbetert, maar de grootte van de stap is nog bescheiden. Het gebouw is an sich nog vrij gesloten en de relatie met de omgeving is beperkt. PLANVORMING