RN 010 Rekenkameronderzoek - Kaderstellende en controlerende rol gemeenteraad sociaal domein

De raad in positie Over de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenraad van Helmond in het sociaal domein

1

Datum 2 december 2021

Opdrachtgever Rekenkamer Helmond

Onderzoeksteam Jasper Sterrenburg

Referentie HR13/kaderstellende en controlerende rol gemeenteraad helmond

Foto’s voorkant RTR Interiors

Dataclassificatie I - Publiek

bezoekadres postadres

Maliebaan 16 Postbus 85198

3581 CN Utrecht 3508 AD Utrecht

telefoon website

+31 30 236 30 30 www.aef.nl

2

/

Inhoud /1

Inleiding

4

1.1 1.2

Vraagstelling Onderzoeksmethode

4 5

1.3

Thema’s

5

/2

Conclusies

6

/3

Aanbevelingen

8

/4

Bevindingen – Gemeenteraad en sociaal domein

11

/5

Bevindingen – Kadernota Sociaal Domein

15

/

Bijlage – Geraadpleegde externe publicaties

21

3

/ 1 Inleiding 1.1

Vraagstelling De gemeenteraad van Helmond wil weten hoe zij haar kaderstellende, sturende en controlerende rol in het sociaal domein uitvoert. In de vergadering van 25 mei jl. heeft de raad een motie aangenomen waarin de Rekenkamer Helmond wordt gevraagd hier onderzoek naar te doen.1 Naast terugkijken, wil de raad ook nadrukkelijk leren van de uitkomsten. De onderzoeksthema’s staan beschreven in de motie: 1. […] een onderzoek [naar] hoe de gemeenteraad vanaf 2015 heeft gewerkt in haar kaderstellende, sturende en controlerende rol in het sociaal domein; 2. op basis van dit onderzoek met een advies en concrete aanbevelingen te komen hoe de gemeenteraad haar kaderstellende, sturende en controlerende rol in het sociaal domein zo goed mogelijk kan invullen. Deze onderzoeksthema’s kunnen breed worden geïnterpreteerd. Ten eerste is ‘het sociaal domein’ een verzamelbegrip voor veel onderwerpen, variërend van jeugdzorg tot armoedebestrijding en van huishoudelijke hulp tot schuldhulpverlening. Een onderzoek naar de vraag hoe de Helmondse gemeenteraad de afgelopen jaren op al die onderwerpen heeft geacteerd, zou heel omvangrijk worden. Daarnaast is de periode 1 januari 2015 tot heden een lange periode waarvan de eerste jaren zich kenmerkten door veel onduidelijkheid en onbekendheid bij gemeenten over de nieuwe taken in het sociaal domein: zowel financieel als inhoudelijk.

Een onderzoek naar deze jaren zou geen wezenlijk nieuwe informatie opleveren waar de huidige en toekomstige raad hun voordeel mee kunnen doen. Bovendien heeft de onderzoeksperiode 1 januari 2015 tot heden als nadeel dat het voor een groot deel de vorige college- en raadsperiode (2014-2018) beslaat. Om deze redenen, is ervoor gekozen om in het onderzoek te focussen op de totstandkoming en uitvoering van de Kadernota Sociaal Domein 2019-2022. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de rol van de gemeenteraad bij inkoop en subsidies sociaal domein, het thema van het rekenkameronderzoek waar voorliggend onderzoek een vervolg op is.2

1 2

Zie link: Motie rekenkameronderzoek sociaal domein Zie link: Rekenkamer Helmond - Zicht op het verstrekken van middelen in het sociaal domein

4

1.2

Onderzoeksmethode Voor dit beknopte onderzoek is een aantal externe publicaties over de kaderstellende en controlerende rol van gemeenteraden van verschillende gemeenten geanalyseerd.3 Bij de analyse is gekeken naar de thema’s die in deze publicaties worden behandeld. Vervolgens is op verschillende manieren nagegaan wat van deze thema’s het beeld in Helmond is: ➢ Een bijeenkomst met raadsleden waarin is gesproken over de ervaringen met de kaderstellende en controlerende rol in het sociaal domein, en mogelijkheden om deze rollen beter uit te kunnen voeren. Aan dit gesprek – waarvoor alle raadsleden waren uitgenodigd – hebben 7 raadsleden deelgenomen. ➢ Gesprekken met de wethouders Dortmans (Jeugd, Onderwijs en Gezondheid), Van Dijk (Zorg & Welzijn, Sport en Personeel & Organisatie) en Van de Brug (Economie en Innovatie, Arbeidsmarkt en Financiën). ➢ Gesprekken met vertegenwoordigers van de ambtelijke organisatie en de griffie. ➢ Een analyse van diverse publicaties waaronder raadsinformatiebrieven, notulen van raads- en commissievergaderingen, andere documenten en opnames van vergaderingen.

1.3

Thema’s Hieronder staan de thema’s die uit de geraadpleegde externe publicaties zijn afgeleid. In hoofdstuk 4 en 5 wordt per thema beschreven wat hiervan het beeld in Helmond is. Thema’s die samenhangen met de gemeenteraad en het sociaal domein 1. 2.

Mate waarin sprake is van politieke stellingname Mate waarin raadsleden grip op de materie ervaren

3. 4.

Mate waarin raadsleden zicht hebben op effectiviteit beleid Ervaringen met regionale samenwerking

5. 6.

Mate waarin varianten aan de raad worden voorgelegd Mate waarin sprake is van afspraken over beleid en uitvoering

Thema’s die samenhangen met de kadernota 7. 8.

Wijze waarop de kadernota aan de raad wordt voorgelegd Mate waarin een heldere visie op het sociaal domein is uitgewerkt

9. Mate waarin ruimte is voor couleur locale 10. Mate waarin sturingsfactoren en proceskaders voor het werk van raad en college zijn uitgewerkt 11. Mate waarin een verband wordt gelegd tussen individuele doelen en bijbehorende indicatoren voor monitoring en evaluatie 12. Mate waarin een verband wordt gelegd tussen jaarrekening en beleids- en uitvoeringsplannen 13. Mate waarin raadsleden bij controle refereren aan de eerder vastgestelde kaders 14. Mate waarin de raad zelf onderwerpen agendeert 15. Manier waarop de raad wordt geïnformeerd over de voortgang in het sociaal domein

3

Zie bijlage voor een overzicht van de geraadpleegde externe publicaties.

5

/ 2 Conclusies We starten met de samenvattende conclusies over de kaderstellende, sturende en controlerende rol van de gemeenteraad van Helmond in het sociaal domein. Deze zijn gebaseerd op de analyse zoals beschreven in hoofdstuk 4 en 5. Kaderstellende rol: goed betrokken bij de totstandkoming van de Kadernota Sociaal Domein 2019-2022 Helmond De gemeenteraad was op meerdere momenten betrokken bij de totstandkoming van de Kadernota. Het gaat hierbij onder andere om betrokkenheid bij de brainstorm over thema’s en ontwikkelopgaven (inhoudelijke kaderstelling) en momenten om te reageren op conceptteksten (inhoudelijke, financiële en procedurele kaderstelling) en hierover met wethouders van gedachten te wisselen. Raadsleden hebben gebruik gemaakt van deze momenten en voelen zich mede daardoor ook eigenaar van de Kadernota. Een andere manier van kaderstelling gebeurt via moties en amendementen. In Helmond benutten raadsleden deze kaderstellende instrumenten vooral om het college te vragen om aandacht te besteden aan bepaalde onderwerpen, zoals eenzaamheid of de ombudsman sociaal domein. Daarnaast benutten raadsleden de mogelijkheid om via podiumbijeenkomsten een beeld te vormen van wat er speelt, bijvoorbeeld rond de tekorten in de jeugdzorg en het vrijwilligersbeleid. Deze beeldvorming draagt ook bij aan de kaderstellende rol.

Controlerende rol: raadsleden laten zich vooral leiden door de aangereikte informatie Voor het kunnen controleren van de uitvoering van beleid, is de raad afhankelijk van beschikbare informatie. In het geval van de Kadernota Sociaal Domein kijken raadsleden hierbij vooral naar het college. Via presentaties, infographics en raadsinformatiebrieven worden zij geïnformeerd over de uitvoering van de Kadernota. Informatie om te kunnen controleren op de uitvoering van het inkoop- en subsidiebeleid sociaal domein is vooral kwantitatief (financieel) van aard. Onderdeel van de Kadernota Sociaal Domein is om bij subsidies via heldere afspraken over bijdrage, resultaten en voorwaarden beter te sturen op het realiseren van de gestelde ambities. Op dit punt is dus een ontwikkeling in gang gezet. Voor inkoop sociaal domein zou dit volgens de bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden beter kunnen. Weliswaar zijn contracten voor 10 jaar gesloten en wordt de raad jaarlijks geïnformeerd over de uitgaven, toch zou er meer informatie kunnen worden gegenereerd over de effectiviteit van ingekochte zorg en de manier waarop zorgaanbieders de opdrachtgevers- opdrachtnemersrelatie ervaren. Hierover een aantal observaties. Doordat raad en college aan het begin van de huidige raadsperiode geen gesprek hebben gevoerd over de vraag tot hoe ver ieders rol reikt – o.a.

de uitvoeringsbevoegdheid van het college – is niet duidelijk welke informatie beschikbaar en wenselijk is om te delen dan wel te ontvangen. Daarnaast kunnen raadsleden zelf actiever zijn in het verkrijgen van informatie, bijvoorbeeld door – met behulp van de griffie – in gesprek te gaan met zorgaanbieders, het werkbedrijf en cliënten(organisaties) over de inkoop sociaal domein. Sturende rol: voor de raad onduidelijk waarop de gemeente stuurt Als raad is het belangrijk om voortdurend aandacht te hebben voor de vraag of de gemeente op koers ligt bij het realiseren van de beoogde resultaten. In Helmond is dit voor raadsleden een ingewikkelde vraag die eigenlijk zelden wordt gesteld. Zoals eerder vermeld, baseert de raad de eigen

6

beeldvorming – naast eigen waarneming en informatie van derden – vooral op informatie van het college. Daarnaast gaan vragen voor een groot deel over actuele landelijke ontwikkelingen en casuïstiek. De vraag waar de gemeente naartoe werkt in het sociaal domein, komt nagenoeg niet aan de orde. Raadsleden voelen zich eigenaar van de Kadernota Sociaal Domein, maar zij sturen niet op de uitvoering ervan. Informatie over de voortgang – in de vorm van infographics – zijn vooral momentopnames waaruit niet blijkt waar de gemeente naartoe werkt en of het de goede kant opgaat. Dat de ontwikkelopgaven en indicatoren uit de Kadernota niet 1-op-1 herkenbaar zijn in de begroting en financiële verantwoording, helpt daar ook niet bij.

7

/ 3 Aanbevelingen De aanbevelingen in dit hoofdstuk zijn voor een belangrijk deel geschreven met het oog op de nieuwe samenstelling van zowel raad als college (medio voorjaar 2022). Zij kunnen onderstaande aanbevelingen benutten om aan het begin van de nieuwe periode afspraken te maken over elkaars rollen. Benut het begin van een nieuwe periode om als raad en college gezamenlijk de ambities, uitgangspunten, doelen en resultaten in het sociaal domein uit te werken Dit kan door gezamenlijk een Kadernota Sociaal Domein voor de periode 2022-2026 uit te werken. Aan de raadsleden de volgende suggesties: ➢ Wees uitgesproken over de ambities en doelen waar de gemeente de komende jaren voor moet gaan en de kaders (inhoudelijk, financieel en procedureel) waarbinnen dit moet gebeuren. Wacht niet tot het college met een voorstel komt, maar wees zelf aan de voorkant uitgesproken over de kaderstelling. ➢ Organiseer input vanuit de doelgroep of eindgebruikers – waaronder zorgaanbieders, het werkbedrijf en cliënten(organisaties) – om een beeld te krijgen van de onderwerpen die op dat moment spelen of de komende jaren gaan spelen. Ook de Adviesraad Sociaal Domein kan hierin een rol spelen.

➢ Maak duidelijke afspraken over de indicatoren waarop wordt gestuurd, inclusief de benodigde en gewenste informatievoorziening hierover vanuit het college en de koppeling met de financiële begroting en verantwoording. Benut de Kadernota consequent als leidraad om te controleren op de uitvoering Woordvoerders sociaal domein zouden zich bij elk collegevoorstel, elke beleidsnota, elke conceptverordening en elk rapport moeten afvragen: “Hoe draagt deze bij aan de ambities, uitgangspunten, doelen en resultaten uit de Kadernota?” Ook tijdens commissievergaderingen zou consequent het gesprek moeten gaan over de voortgang van de uitvoering van de Kadernota. Hierdoor kan worden voorkomen dat het gesprek wordt gedomineerd door landelijke ontwikkelingen, actualiteiten en casuïstiek. Hiervoor is het belangrijk om consequent aandacht te besteden aan de thema’s die bij aanvang van de raadsperiode een plek in de Kadernota hebben gekregen. Dit kan ook betekenen dat in plaats van raadsinformatiebrieven als bespreekpunt te agenderen of mondelinge presentaties over landelijke ontwikkelingen te geven, deze schriftelijk ter informatie naar de raad worden gestuurd.

Door de thema’s, doelen en beoogde resultaten uit de Kadernota leidend te laten zijn in de gesprekken tussen raad en college over de voortgang in het sociaal domein, wordt de kans vergroot dat raadsleden meer grip op het sociaal domein krijgen. Immers, alle voorstellen vanuit het college en discussies in commissie en raad kunnen worden gerelateerd aan de opgaven uit de Kadernota. Naar verwachting vergroot dit ook de kans dat raadsleden een beter beeld krijgen van de resultaten waar in Helmond naartoe wordt gewerkt. Ook kan een afbakening tot de thema’s van de Kadernota bijdragen aan meer focus. De raad kan zich dan richten op de voortgang van een overzichtelijk aantal speerpunten in plaats van de volle breedte van het sociaal domein.

8

Fungeer als raadsleden bij de Kadernota Sociaal Domein als opdrachtgever van het college In plaats van het college in de lead te laten wat betreft conceptteksten van de Kadernota en de informatievoorziening over de uitvoering, zouden raadsleden zich vanuit het opdrachtgeverschap aan het college beter kunnen uitspreken over de inhoudelijke, financiële en procedurele kaders en de informatievoorziening over de uitvoering. De raad van Helmond mag zich met betrekking tot de Kadernota Sociaal Domein beter beseffen dat zij eigenaar is van deze Kadernota, het college deze in opdracht van de raad uitvoert en in die hoedanigheid de raad adequaat moet informeren over de voortgang van deze uitvoering. Maak duidelijk afspraken over de beoogde resultaten en de manier waarop raadsleden worden geïnformeerd over de voortgang hierop Dit betekent dat in de Kadernota en bij subsidies de factoren worden uitgewerkt waarop raadsleden willen sturen in combinatie met de prestatie-indicatoren waarover zij periodiek worden geïnformeerd. Hierdoor weet de raad of de uitvoering op koers ligt en of er aanleiding is tot bijsturing. Ook ontstaat een duidelijker beeld van waar naartoe wordt gewerkt.

Daarbij is het belangrijk dat raadsleden zich duidelijk uitspreken over de gewenste informatievoorziening – waaronder frequentie, vorm en inhoud – en hierover aan het begin van de nieuwe periode met het college in gesprek gaat. Deze aanbeveling betekent ook dat de raad structureel wordt geïnformeerd over de prestatieindicatoren. Daarbij is het belangrijk dat sprake is van actieve informatievoorziening. Voorbeeld: het Dashboard Kadernota Sociaal Domein is nu weliswaar beschikbaar op de website van gemeente Helmond, maar wordt niet actief naar de raad gestuurd. Hierdoor zijn raadsleden en griffie niet op de hoogte van het bestaan ervan terwijl het op overzichtelijke wijze laat zien hoe het staat met de uitvoering van de Kadernota. Er vindt tussen raad en college geen gesprek plaats over de vastgestelde subsidies en de resultaten en maatschappelijke effecten daarvan. In theorie had de raad deze informatie zelf op de website kunnen vinden waarmee de beschikbaarheid van informatie deels afhankelijk is van de mate waarin raadsleden hiertoe in staat zijn. Het is belangrijk om aan het begin van de volgende raadsperiode expliciet afspraken te maken over welke informatie de raad nodig heeft ten behoeve van de controlerende rol en hoe deze informatie wordt aangeleverd (onderdeel van de raadstukken of anderszins).

Zorg voor een koppeling tussen de inhoudelijke ambities uit de Kadernota en de begroting en financiële verantwoording daarvan Voorop gesteld: deze aanbeveling pleit niet voor zeer gedetailleerde en ingewikkelde begrotingen en financiële jaarverslagen. Wel mag op z’n minst worden verwacht dat de ambities, ontwikkelopgaven en beoogde resultaten uit de Kadernota hierin terug te vinden zijn. Oftewel: onderdeel van de controlerende rol van de raad is om te weten hoeveel het uitvoeren van de verschillende onderdelen van de Kadernota kost. Op basis van dit beeld kan een politiek debat worden gevoerd over de gerealiseerde resultaten in relatie tot de gemaakte kosten. Voer het gesprek over ontwikkelopgaven en ambities in het sociaal domein aan de hand van varianten in plaats van een enkelvoudig voorstel Uiteraard krijgt de raad de gelegenheid om over een voorstel met het college in discussie te gaan, dat was ook het geval bij de totstandkoming van de Kadernota. Het werken met varianten kan de levendigheid en scherpte van deze discussie versterken. Door met elkaar van gedachten te wisselen over varianten, wordt ook aandacht besteed aan de voor- en nadelen, risico’s, beheersmaatregelen

9

en randvoorwaarden van de verschillende varianten. Daarbij kan de kaderstellende rol van raadsleden nog beter tot zijn recht komen. Het gaat er immers ook om dat op basis van uitgewerkte varianten en het gesprek hierover keuzes kunnen worden gemaakt. Sta expliciet stil bij de definitie en reikwijdte van de rollen van de raad en het college Voorkomen moet worden dat raads- en collegeleden in een semantische discussie gaan belanden over de kaderstellende en controlerende rol van de raad en de uitvoeringsbevoegdheid van het college. Wel is het belangrijk om aan de hand van een aantal onderwerpen te bespreken waarover raadsleden wel en niet wordt geïnformeerd en waarover het gesprek in de commissie en raad wel en niet gaat. Suggestie om dit sowieso te doen rond het onderwerp inkoop sociaal domein waarvan raadsleden nu vinden dat ze te weinig worden geïnformeerd over de resultaten van zorgaanbieders en de wijze waarop zij de opdrachtgevers- opdrachtnemersrelatie ervaren. Door het hier aan de voorkant met elkaar over te hebben, kunnen ingewikkelde en onnodige discussies over of iets wel of niet tot de uitvoering hoort, worden vermeden. Organiseer structurele input en betrokkenheid van de doelgroep of eindgebruikers zoals zorgaanbieders, het werkbedrijf en cliënten(organisaties) Allereerst: dit kost tijd.

Tegelijkertijd: het doet recht aan de rol van raadsleden als volksvertegenwoordigers en draagt bij aan de beeldvorming over de uitvoering en effecten van beleid, waaronder de Kadernota Sociaal Domein. Door het gesprek te organiseren met de uitvoering, hoort de raad uit de eerste hand wat de ervaringen zijn met het leveren van zorg en ondersteuning aan inwoners van Helmond inclusief risico’s en aandachtspunten. Ook de Adviesraad Sociaal Domein kan hierin een rol spelen. De podiumbijeenkomsten en opiniecommissies bieden voor raadsleden gelegenheid om in een vroeg stadium van het besluitvormingsproces een goed beeld te vormen van wat er speelt. Het advies is om dergelijke input niet alleen te organiseren ten behoeve van besluitvormingsprocessen. Raadsleden zouden de ervaringen van de doelgroep ook kunnen benutten in het kader van de controlerende rol, namelijk om een beeld te vormen van de manier waarop de beoogde resultaten en ambities worden gerealiseerd. Het advies is om bij aanvang van de nieuwe raadsperiode hiervoor met de griffie en het presidium een voorstel te maken.

Maak als raad en college heldere afspraken over hoe de raad wordt betrokken bij- en geïnformeerd over regionale activiteiten Deze betrokkenheid en informatievoorziening is momenteel minimaal waardoor bij de raad het gevoel bestaat dat zij geen grip heeft op dat deel van het sociaal domein dat bij de regio is belegd. Tegelijkertijd beseft de raad dat het niet mogelijk en wenselijk is om te worden geïnformeerd over elk detail van de regionale inkoop jeugdhulp en Wmo. Het is aan te raden om aan het begin van de nieuwe periode – of als sprake is van nieuwe aanbestedingen – helder te zijn over hoe de raad wordt betrokken bij- en geïnformeerd over de regionale inkoop jeugdhulp en Wmo en daarmee verwachtingen te managen.

10

/ 4 Bevindingen – Gemeenteraad en sociaal domein Dit hoofdstuk behandelt de algemene thema’s die op basis van de documentenanalyse zijn geformuleerd. Per thema wordt toegelicht wat het beeld hiervan in Helmond is. Mate waarin sprake is van politieke stellingname Stevige politieke stellingname over thema’s in het sociaal domein in de gemeentelijke politiek is meer uitzondering dan regel. Dat is ook het beeld in Helmond. In de geraadpleegde bronnen is nagenoeg geen sprake van discussie tussen raadsfracties waarin politieke verschillen duidelijk naar voren komen. In vrijwel alle gevallen worden discussies gevoerd tussen raadsleden en collegeleden, bijvoorbeeld naar aanleiding van concrete casuïstiek. Voorbeeld: in het Eindhovens Dagblad van 26 september 2020 stond een artikel over boetes die zouden worden opgelegd bij het te laat afzeggen van thuishulp. Door een fractie zijn aan het college vragen gesteld over de situatie in Helmond. 4 Genoemd voorbeeld is kenmerkend voor het type gesprek over thema’s rond zorg en ondersteuning in Helmond. Er worden door de raad vooral vragen om verheldering aan het college gesteld, van een echt politiek debat met duidelijk verschillende visies over de te leveren zorg en ondersteuning lijkt geen sprake. In het gesprek met raadsleden werd dit beeld bevestigd.

De bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden geven aan dat zij vaak niet meer doen dan het college te vragen om aandacht te besteden aan bepaalde onderwerpen of meer duidelijkheid te geven over hoe een bepaalde landelijke ontwikkeling in Helmond van toepassing is. Voorbeeld: de tekorten in de jeugdhulp. In de geraadpleegde bronnen is dit goed terug te zien. Zo roepen moties vaak op om aandacht te besteden aan thema’s, bijvoorbeeld eenzaamheid5 of de ombudsman sociaal domein6. Overigens is dit wel een wezenlijk onderdeel van de kaderstellende rol van de raad. Via moties en amendementen kan de raad duidelijk maken wat zij belangrijk vindt om aandacht aan te besteden. Mate waarin raadsleden grip op de materie ervaren De bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden geven aan dat zij weinig grip op de complexe materie van het sociaal domein ervaren. En ook hier geldt dat de redenen niet uniek zijn voor Helmond, maar in veel andere gemeenten spelen: ➢ het sociaal domein is een breed begrip en beslaat veel thema’s; ➢ gebrek aan tijd om alles goed te kunnen volgen; ➢ deels ingewikkelde materie over zorgprocessen en financiën, en ➢ onvoldoende zicht op wat wel en niet werkt in het zorgaanbod.

Samenvattend kan worden gesteld dat de bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden in Helmond een gebrek aan grip op het sociaal domein ervaren doordat zij onvoldoende beeld hebben van de beoogde resultaten en daardoor niet weten waar de gemeente naartoe werkt en of ze op koers ligt. Gesprekken in de raadszaal worden vaak grotendeels bepaald door de actualiteit van de dag. Een voorbeeld is een raadsvergadering waarin de raad door allerlei presentaties is geïnformeerd over

Zie link: Vragen over Thuiszorg Samen Verder (29-09-2020) Zie link: Motie aanpak eenzaamheid (11-03-2021) 6 Zie link: Motie Ombudsman sociaal domein (11-06-2019) 4 5

11

landelijke ontwikkelingen, zoals de tekorten in de jeugdhulp, de gevolgen van de kinderopvangtoeslagaffaire voor Helmond, de energiearmoede, wachtlijsten en de doordecentralisatie van beschermd wonen naar beschermd thuis.7 Uit de opnames van deze vergadering kan worden afgeleid dat de raad zich vooral heeft laten bijpraten over deze thema’s. Er is geen enkele vraag gesteld over wat deze ontwikkelingen betekenen voor de beoogde doelen, resultaten en ambities in Helmond. Ook niet in relatie tot de voortgang van de Kadernota Sociaal Domein, nota bene het onderwerp van desbetreffende raadsvergadering. In hoofdstuk 5 wordt hier uitgebreider aandacht aan besteed. Overigens is het niet zo dat de raad helemaal geen actie onderneemt om de grip op het sociaal domein te vergroten. Een mooi voorbeeld is de informatieve raadsbijeenkomst (podiumbijeenkomst) waarin de raad heeft gesproken over sturingsmogelijkheden op de uitgaven jeugdhulp.8 Mate waarin raadsleden zicht hebben op effectiviteit beleid Zoals in het vorige punt al is genoemd, ervaren de bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden dat zij nauwelijks sturen op de beoogde doelen, resultaten en ambities in het sociaal domein in Helmond. Daarnaast geven zij aan onvoldoende kennis te hebben van effectieve interventies in het sociaal domein.

Welk type zorg, ondersteuning en vormen van participatie zijn daadwerkelijk effectief? Een mogelijkheid om meer zicht te krijgen op deze effecten, is door het gesprek aan te gaan met zorgaanbieders, het werkbedrijf en cliënten(organisaties). Met deze organisaties kan bij de beleidsvoorbereiding worden gesproken over mogelijke effecten van beleid inclusief randvoorwaarden en risico’s. Met deze organisaties kan het gesprek worden aangegaan over de uitvoering van het beleid en in hoeverre deze bijdraagt aan de beoogde doelen, resultaten en ambities. Er zijn weliswaar voorbeelden bekend waarin zorgaanbieders zich hebben gepresenteerd aan de raad9, maar een echt gesprek over de effecten (beoogde en gerealiseerde) van gemeentelijk beleid in het sociaal domein wordt nagenoeg niet gevoerd. Ervaringen met regionale samenwerking Voor dit onderzoek is het vooral relevant dat de inkoop jeugdhulp en Wmo in regionaal verband – de Peelgemeenten – wordt gedaan. De uitvoering daarvan is nauwelijks onderwerp van gesprek in Helmond. Al in 2014 heeft de gemeenteraad van Helmond met de vaststelling van de beleidsplannen jeugd en Wmo de kaders voor de inkoop jeugdhulp en Wmo gesteld.10 Vervolgens is dit vertaald in een regionale inkoopstrategie waarover de raad wordt geïnformeerd in de financiële begroting en verantwoording.

In de voor dit onderzoek geraadpleegde raads- en commissievergaderingen, ingediende moties en amendementen en schriftelijke vragen aan het college uit de afgelopen 3 jaar, is door de raad niet geïnformeerd naar de voortgang van de regionale inkoop jeugdhulp en Wmo. Overigens is dit een punt waar ook het college mee worstelt. Volgens het college is het lastig inschatten aan welke informatie de gemeenteraad behoefte heeft, ook omdat er vanuit de Peelgemeenten niet heel veel meer te melden is dan cijfers over het aantal cliënten dat in- en uitstroomt, de duur van behandelingen en de kosten daarvan. Wel heeft Helmond vanaf 2020 stappen gezet om het contractmanagement te professionaliseren. Dit betekent onder andere dat gesprekken met aanbieders niet uitsluitend moeten gaan over aantallen en kosten, maar ook over de

Zie link: Raadsvergadering (03-06-2021) Zie link: Raadsbijeenkomst jeugdhulp en financiële sturingsmogelijkheden (25-02-2021) 9 Zie link: Commissievergadering (11-12-2017) 10 Zie link: Raadsvergadering over Beleidsplan Jeugd (04-11-2014) en Raadsvergadering over Beleidsplan Wmo (02-12-2014) 7 8

12

resultaten van geleverde zorg. In een eerder onderzoek heeft AEF geconcludeerd dat de komende jaren verbeteringen mogelijk zijn in het verkrijgen van inzicht in de effectiviteit van inkooptrajecten. 11 Het college geeft aan met de raad in gesprek te willen over de gewenste informatie over de voortgang hiervan. Mate waarin varianten aan de raad worden voorgelegd Bij de totstandkoming van de Kadernota Sociaal Domein was sprake van één uitgewerkt voorstel en is niet het gesprek gevoerd over verschillende varianten. Voor de volledigheid: hierbij is de raad – zowel de huidige als de vorige – meerdere malen geconsulteerd. Dit geldt ook voor strategische partners van de gemeente. Al die gesprekken hebben geleid tot een concept dat aan de raad is voorgelegd. Het vervolggesprek daarover in de opiniecommissie ging vooral over heel specifieke onderwerpen uit dit concept, bijvoorbeeld de pilot regelarme bijstand.12 Vervolgens is het concept in de commissievergadering van twee maanden later met een aantal beslispunten aangeboden. 13 En daarna voor besluitvorming naar de raad.14 Er zijn niet meerdere scenario’s of varianten voorgelegd en besproken, hier is door de raad ook niet naar gevraagd. De bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden geven aan bij de behandeling van concept beleidsnota’s meer behoefte te hebben aan uitgewerkte varianten.

Per variant zou dan aandacht kunnen zijn voor de inhoud, randvoorwaarden, risico’s, beheersmaatregelen, afhankelijkheden, financiële gevolgen en maatschappelijke effecten. Deze manier van werken kan volgens de raadsleden op een positieve manier bijdragen aan het debat: het gesprek gaat dan immers over de voordelen en nadelen van de verschillende varianten: dit kan bijdragen aan de scherpte in de discussie. Hierdoor kan de kaderstellende rol van de raad worden versterkt doordat de raad zich duidelijk uitspreekt over de voorkeursvariant die aan het college ter uitvoering wordt meegegeven. Mate waarin sprake is van afspraken over beleid en uitvoering Dit hangt samen met de vraag in welke mate de gemeenteraad zich met de uitvoering mag bemoeien. Een vraag die in vrijwel alle gemeenten speelt en waarover vaak tussen gemeenteraad en college allerlei beelden over en weer bestaan. In de meeste gemeenten is een veel gehoord signaal van wethouders dat de gemeenteraad te veel op de stoel van de uitvoering wil zitten. En van de gemeenteraad dat zij te weinig meekrijgt over de uitvoering. In Binnenlands Bestuur van 13 juni 2021 verscheen hierover een artikel waarin wordt gesteld dat het een misvatting is dat de politiek niet over uitvoering gaat.15 De raad is immers eindverantwoordelijke voor alle gemeentelijke taken.

Wel is het belangrijk dat raad en college afspraken maken over hoe aan deze eindverantwoordelijkheid invulling wordt gegeven. In Helmond is geen gesprek geweest over de interpretatie van ‘uitvoering’, ‘uitvoeringsbevoegdheid’ en de gevolgen hiervan voor de informatievoorziening aan- en betrokkenheid van de gemeenteraad. De bij de bijeenkomst aanwezige raadsleden gaven het signaal dat zij bij bepaalde thema’s meer geïnformeerd en betrokken willen worden. Dit gaat onder andere over inkoop en subsidies sociaal domein. Zoals eerder beschreven, is de inkoop regionaal georganiseerd en zijn er contracten voor 10 jaar gesloten (2015-2025). De raad wordt jaarlijks geïnformeerd over de bestedingen aan zorgaanbieders.

Zie link: Rekenkamer Helmond - Zicht op het verstrekken van middelen in het sociaal domein Zie link: Opiniecommissie Inwoners (26-03-2019) 13 Zie link: Adviescommissie Inwoners (14-05-2019) 14 Zie link: Raadsvergadering (21-05-2019) 15 Zie link: Meer raadspolitiek in het sociaal domein nodig (Binnenlands Bestuur, 13-06-2021) 11 12

13

Een soortgelijk beeld is er voor subsidies. Jaarlijks wordt het subsidieregister gepubliceerd, met een overzicht van alle subsidies die binnen een bepaalde periode door Helmond zijn verleend. Daarnaast is in de Algemene Subsidieverordening vastgelegd dat het college ten minste eenmaal in de vijf jaar een onderzoek naar de doeltreffendheid van subsidies uitvoert en de resultaten daarvan ter kennisgeving aan de raad stuurt.16 Een dergelijk onderzoek is tot op heden niet uitgevoerd. Ook is er in de gemeente geen instrument waarmee subsidieregelingen op eenduidige wijze worden geëvalueerd. Daarnaast is niet bekend of medewerkers van de gemeente op de hoogte zijn van het feit dat een regeling na afloop moet worden geëvalueerd. Voor wat betreft de subsidieregeling in het sociaal domein, wordt aan deze punten gewerkt in het kader van de ontwikkelopgave ‘Scherper met subsidies sociale basis’ uit de Kadernota Sociaal Domein. Onderdeel daarvan is het verbeteren van de verantwoording over de subsidiebesteding en de informatievoorziening hierover aan de gemeenteraad. In de bijeenkomst geven raadsleden het signaal dat zij onvoldoende worden betrokken bij de uitwerking van deze ontwikkelopgave, terwijl het voor zowel raad als college belangrijk is om van elkaar te weten welke informatie over de besteding, resultaten en effecten van subsidies wenselijk en beschikbaar zijn.

Overigens zijn hier recent vanuit de raad schriftelijke vragen over gesteld, namelijk hoe de gemeenteraad bij de herijking van het subsidiestelsel wordt betrokken.17

16 17

Zie link: Algemene Subsidieverordening Helmond 2020 Zie link: Herijking subsidiestelsel (25-06-2021)

14

/ 5 Bevindingen – Kadernota Sociaal Domein Naast een aantal algemene noties over de rol van de gemeenteraad in het sociaal domein, gaat dit hoofdstuk vooral in op de betrokkenheid bij de totstandkoming en uitvoering van de Kadernota Sociaal Domein. Er is bewust voor gekozen om het onderzoek hierop te focussen aangezien dit (a) over het brede sociaal domein gaat, (b) de nota in de huidige raadsperiode is vastgesteld, en (c) er zowel iets kan worden gezegd over de kaderstellende als controlerende rol van de gemeenteraad. Wijze waarop de kadernota aan de raad wordt voorgelegd Het beeld is dat de totstandkoming van de Kadernota Sociaal Domein 2019-2022 een zorgvuldig proces was waarbij raadsleden op meerdere momenten de gelegenheid hadden om mee te denken: ➢ Op 11 september 2017 is de raadscommissie geïnformeerd over landelijke ontwikkelingen in het sociaal domein en was er gelegenheid om input te geven voor de Helmondse Kadernota. Onderdeel van deze bijeenkomst was een deelsessie waarin raadsleden zijn uitgenodigd om “te komen tot een set van indicatoren waarmee u in de toekomst uw rol als raad kan uitvoeren”.18 ➢ Op 19 februari 2018 is in de raadscommissie gesproken over de missie, visie en doelen sociaal domein.

Ook is tijdens deze vergadering besloten dat de totstandkoming van de Kadernota Sociaal Domein aan de nieuwe raad wordt overgelaten.19 ➢ Op 22 januari 2019 is met de nieuw samengestelde raadscommissie gesproken over de vraag (a) wat zij als grootste kans/kracht in het sociaal domein zien, (b) wat raadsleden morgen zouden veranderen als dat kan, en (c) wat de raad nodig heeft om de rol als raadslid in het sociaal domein goed te vervullen. In de notulen is te lezen dat er met name werd “aangegeven dat er behoefte is om de cijfers achter het verhaal te kennen. De raad dient goed te worden geïnformeerd, zodat de raad zijn rol goed kan pakken.”20 ➢ Op 26 maart 2019 is in de raadscommissie een concept tekst van de Kadernota Sociaal Domein besproken. Tijdens de bijeenkomst zijn vragen over veel uiteenlopende onderwerpen gesteld. Er is niet gesproken over de manier waarop de raad wordt betrokken bij de uitvoering van de Kadernota, hier is door de raad ook niet naar gevraagd.21 ➢ Op 14 mei 2019 is een nieuwe versie van de concept kadernota voorgelegd. Wijzigingen zijn door middel van track changes zichtbaar. Het beeld is dat er inhoudelijk niet veel is veranderd ten opzichte van de eerste versie. Wel is op verzoek van de raad een planning toegevoegd.

In de commissievergadering is gesproken over een aantal kaderstellende beslispunten (zowel inhoudelijk als financieel) waaronder “het college te belasten met de uitvoering van de Kadernota binnen de door uw raad vastgestelde budgetten”. In de commissie zijn ook procedurele afspraken gemaakt over de manier waarop de raad wordt geïnformeerd over de uitvoering van de Kadernota, o.a. via halfjaarlijkse bijeenkomsten en kwartaalrapportages (infographics).22 ➢ Op 21 mei 2019 heeft de gemeenteraad unaniem ingestemd met de Kadernota Sociaal Domein.23

Zie link: Vergadering Commissie Maatschappij (11-09-2017) Zie link: Vergadering Commissie Maatschappij (19-02-2018) 20 Zie link: Vergadering Opiniecommissie Inwoners (22-01-2019) 21 Zie link: Vergadering Opiniecommissie Inwoners (26-03-2019) 22 Zie link: Vergadering Adviescommissie Inwoners (14-05-2019) 23 Zie link: Raadsvergadering (21-05-2019) 18 19

15

Mate waarin een heldere visie op het sociaal domein is uitgewerkt Als we de Kadernota Sociaal Domein Helmond 2019-2022 vergelijken met kadernota’s sociaal domein van andere gemeenten, valt op dat die van Helmond goed leesbaar is, een duidelijke opbouw heeft en zich richt op negen van elkaar onderscheidende ontwikkelopgaven. In de Kadernota wordt ingegaan op de missie, uitgangspunten en strategische doelen. Ook is per ontwikkelopgave een ambitie geformuleerd, gevolgd door een analyse van de doelgroep inwoners waar deze betrekking op heeft en de stappen (aanpak) die de gemeente in 2019-2022 gaat zetten. Kortom: de doelen en uitgangspunten – of “beloftes aan onze inwoners”24 – geven tezamen een heldere visie op het sociaal domein vanuit de behoeften van de Helmondse inwoners. Mate waarin ruimte is voor couleur locale Aan het begin van de Kadernota wordt in een afzonderlijk hoofdstuk een beeld gegeven van het sociaal domein in Helmond: aantallen cliënten, initiatieven en projecten, en financiële gegevens. Vervolgens wordt bij de uitwerking van de ontwikkelopgaven een analyse gegeven van de huidige situatie in Helmond en bij de beschrijving van de vervolgstappen wordt expliciet ingegaan op de betrokkenheid van Helmondse partners. In het woord kadernota zit het woord kader.

Een kadernota is een belangrijk instrument van de gemeenteraad om de kaders te stellen op basis waarvan de komende jaren specifiek beleid op deelonderwerpen wordt uitgewerkt en uitgevoerd. Dat de Helmondse Kadernota geen algemeen abstract document is, maar daarentegen echt vanuit de situatie in Helmond is geschreven, maakt het voor de raad een nog rijker kaderstellend instrument. Tijdens de bijeenkomst met raadsleden is gevraagd of zij zich ook echt eigenaar voelen van de Kadernota Sociaal Domein. Vrijwel iedereen reageerde hier instemmend op. Uit het gesprek hierover kwam naar voren dat raadsleden zich nog onvoldoende lijken te beseffen hoe ze het instrument kadernota ook kunnen benutten voor hun controlerende rol. In het vervolg van het hoofdstuk wordt dit verder toegelicht. Mate waarin sturingsfactoren en proceskaders voor het werk van raad en college zijn uitgewerkt In de Kadernota Sociaal Domein wordt expliciet aandacht besteed aan de manier waarop de gemeenteraad wordt geïnformeerd over de voortgang25: ➢ Cijfers: ieder kwartaal: infographic Sociaal Domein in Beeld over de uitvoering en ieder jaar: de stand van meedoen, rondkomen en vooruitkomen. ➢ Verhalen: twee keer per jaar informatieve bijeenkomsten, met ruimte voor ervaringen inwoners, professionals, et cetera.

Weliswaar op hoofdlijnen, maar er zijn in Helmond wel degelijk procesafspraken gemaakt over de manier waarop de raad wordt geïnformeerd over de voortgang van de Kadernota. Mate waarin een verband wordt gelegd tussen individuele doelen en bijbehorende indicatoren voor monitoring en evaluatie Er zijn indicatoren genoemd in de Kadernota. Deze zijn gekoppeld aan de drie thema’s van de missie, namelijk dat iedereen kan: 1. meedoen (indicatoren over inkomen en financieel zelfredzaam); 2.

24 25

rondkomen (indicatoren over ontwikkeling, veiligheid en geborgenheid, en gezondheid);

Zie link: Kadernota Sociaal Domein Helmond 2019-2022 (pagina 7) Zie link: Kadernota Sociaal Domein Helmond 2019-2022 (pagina 35)

16

3.

vooruitkomen (indicatoren over wonen, werk, vrije tijd en samenleven).

In de bronverantwoording staat dat per indicator de meest recent beschikbare cijfers zijn opgenomen.26 Er wordt niets gezegd over het gewenste resultaat. Oftewel: het is niet duidelijk waar de gemeente naartoe werkt en wanneer men tevreden is. Voorbeeld: in de Kadernota staat dat er 649 meldingen van huiselijk geweld bij Veilig Thuis (inclusief kindermishandeling en oudermishandeling) zijn. Het is ten eerste niet duidelijk over welke periode dit cijfer betrekking heeft, maar ook niet wat dit cijfer zegt – is het hoog, laag of gemiddeld– en naar welk cijfer de gemeente zou willen toewerken. Hetzelfde geldt voor de periodieke updates die raadsleden krijgen in de vorm van infographics.27 Een aantal zaken valt op. Ten eerste is er geen link tussen de indicatoren uit de infographics en de indicatoren uit de Kadernota Sociaal Domein. De infographics geven uitsluitend een beeld van het aantal cliënten dat gebruik maakt van individuele voorzieningen in het sociaal domein (uitgesplitst naar Wmo-, jeugd- en inkomensvoorzieningen), de uitgaven voor deze voorzieningen (uitgesplitst naar begroot en gerealiseerd) en nog een aantal andere indicatoren zoals het aantal bezwaren en de termijn waarbinnen deze zijn afgehandeld. Dit zijn andere indicatoren dan die in de Kadernota voor de thema’s meedoen, rondkomen en vooruitkomen zijn genoemd.

Ten tweede geven de indicatoren uit de infographics actuele cijfers over het gebruik van voorzieningen en de uitgaven daaraan zonder dat duidelijk wordt of dit voldoet aan de doelen en verwachtingen van de gemeente. Voorbeeld: uit de infographic met het jaaroverzicht 2020 valt op te maken dat het aantal cliënten met hulp in de huishouding (Wmo) is gestegen van 2.747 in 2019 naar 2.996 in 2020. Is deze stijging conform verwachting van de gemeente? Betekent dit onverwachte extra uitgaven of is dit in de begroting meegenomen? Ook hier: waar stuurt de gemeente op aan? Met het realiseren van welk resultaat kan Helmond tevreden zijn? Anders gezegd: om als raad de controlerende rol uit te kunnen voeren, moet je wel weten waarop je controleert. De informatie uit de infographics bieden op dit punt weinig houvast. Waar de infographics geen koppeling maken met de Kadernota Sociaal Domein doet het Dashboard Kadernota Sociaal Domein dat wel.28 Dit wordt in de Kadernota zelf aangekondigd als de jaarlijkse ‘stand van meedoen, rondkomen en vooruitkomen’. Hier worden voor alle indicatoren voor de thema’s meedoen, rondkomen en vooruitkomen overzichtelijke cijfers gegeven. Waar mogelijk, zijn de cijfers van Helmond vergeleken met het landelijk gemiddelde en is de ontwikkeling over de afgelopen jaren zichtbaar.

Waar infographics wel bij de stukken voor commissie- en raadsvergaderingen worden opgenomen, gebeurt dat met het dashboard niet. Uit de gesprekken kan worden opgemaakt dat zowel raadsleden als griffie niet op de hoogte zijn van het bestaan van het dashboard. Weliswaar is deze in de Voorjaarsnota 202129 met de raad gecommuniceerd, maar mogelijk wat verwarrend omdat daar gesproken wordt over de kennisagenda bestaande uit verschillende dashboards.30 In een raadsinformatiebrief over de voortgang van de Kadernota (mei 2020) wordt één keer – namelijk bij de voortgang van doelstelling 1 – melding gemaakt van een ‘dashboard kadernota sociaal domein’.31 Maar ook hier is de vraag aan de orde wat de cijfers zeggen over het beoogde resultaat van de ontwikkelopgaven. De raad kan de controlerende taak pas goed

Zie link: Kadernota Sociaal Domein Helmond 2019-2022 (pagina 36) Zie link voor een voorbeeld van een infographic: Infographic Sociaal Domein - jaaroverzicht 2020 28 Zie link: Dashboard Kadernota Sociaal Domein 29 Zie link: Voorjaarsnota 2021 30 Zie link: Kennisagenda Helmond 31 Zie link: Raadsinformatiebrief (07-05-2020) 26 27

17

uitvoeren als duidelijk is wat het beoogde resultaat is en in hoeverre de gemeente op koers ligt in het realiseren ervan. Op basis van de informatie uit zowel de infographics als het dashboard is dit vooralsnog niet mogelijk. Mate waarin een verband wordt gelegd tussen jaarrekening en beleids- en uitvoeringsplannen De jaarverantwoording is opgebouwd volgens de verschillende programma’s die in Helmond lopen: de inhoud van de Kadernota Sociaal Domein valt onder Programma 02 (Werk en Inkomen), Programma 03 (Zorg en Welzijn) en Programma 04 (Jeugd en Onderwijs).32 De verantwoording van de programma’s – zowel inhoudelijk als financieel – is niet gerelateerd aan de ontwikkelopgaven en indicatoren uit de Kadernota Sociaal Domein. Overigens is het niet zo dat de jaarverantwoording helemaal niks zegt over de onderdelen van de Kadernota. In het financieel kader van de Kadernota staat een aantal middelen die samenhangen met de ontwikkelopgaven en worden ingezet om de transformatie in het sociaal domein te versnellen. In de jaarverantwoording wordt voor een deel van deze middelen ingegaan op de besteding, al zijn deze in de tekst niet standaard gekoppeld aan de Kadernota of de ontwikkelopgaven.

Dit geldt ook voor de gebruikte terminologie, Zo vermeldt de Kadernota een bedrag van € 1.200.000,- (€ 400.000,- per jaar) voor ‘geoormerkte middelen PSS [preventie van schulden, sluitende aanpak] voor schuldhulpverlening’.33 In de Jaarverantwoording 2020 wordt dit bedrag aangeduid als ‘extra impulsmiddelen aanpak schulden’.34 Voor de controlerende rol van de raad is het belangrijk dat er een consequente link is tussen de inhoudelijke en financiële kaders, de uitwerking en (financiële) verantwoording. De accountant zegt hier in het Accountantsverslag 2020 voor gemeente Helmond ook iets over: “De kwaliteit van de toelichtingen en analyses ten opzichte van de begroting kan verder verbeterd worden. Toelichtingen zijn vaak erg technisch van aard en het zou de raad bij haar controlerende taak kunnen helpen deze toegankelijker te maken.”35 Mate waarin raadsleden bij controle refereren aan de eerder vastgestelde kaders Tijdens de bijeenkomst met raadsleden kwam duidelijk naar voren dat zij zich onvoldoende realiseren dat ze met de Kadernota een heel mooi instrument in handen hebben om het gemeentebestuur te controleren. Immers, de Kadernota is met betrokkenheid van de raad opgesteld en door de raad vastgesteld. Hierin zijn keuzes gemaakt voor ontwikkelrichtingen wat ook betekent dat bepaalde thema’s wel en andere niet zijn uitgewerkt.

De raad kan zichzelf overzicht en structuur geven door het college steevast te vragen naar de uitwerking en uitvoering van de Kadernota. Uit de analyse van raads- en commissievergaderingen en het gesprek met raadsleden, ontstaat het beeld dat dit tot nu toe nauwelijks gebeurt. Weliswaar komt tijdens commissie- en raadsvergaderingen de voortgang van de Kadernota Sociaal Domein aan de orde, maar dit gebeurt vrijwel altijd op initiatief van het college dat de raad bijpraat over de belangrijkste ontwikkelingen. Naar aanleiding van de periodieke voortgangsrapportages en infographics worden er nagenoeg geen vragen gesteld door raadsleden. Ook tijdens de vergaderingen worden er nagenoeg geen vragen gesteld over de ontwikkelopgaven uit de Kadernota.

Zie link: Jaarverantwoording 2020 Zie link: Kadernota Sociaal Domein Helmond 2019-2022 (pagina 29) 34 Zie link: Jaarverantwoording 2020 (pagina 26-27) 35 Zie link: Accountantsverslag 2020 (pagina 6) 32 33

18

Mate waarin de raad zelf onderwerpen agendeert Uit de analyse van de commissie- en raadsvergaderingen over het sociaal domein, ontstaat het beeld dat de raad in Helmond vooral reageert op informatie die zij krijgen aangereikt. Vragen zijn vooral naar aanleiding van stukken die het college naar de raad heeft gestuurd (waaronder raadsinformatiebrieven). Uiteraard worden er ook schriftelijke vragen gesteld, veelal naar aanleiding van een actualiteit of specifieke casus. Voorbeeld: vragen over giften aan mensen in de bijstand n.a.v. de berichtgeving van een terugvordering in Wijdemeren.36 Ander voorbeeld: vragen over schuldhulpverlening n.a.v. berichtgeving in Binnenlands Bestuur.37 Eerder is genoemd dat de raad schriftelijke vragen heeft gesteld over hoe de gemeenteraad bij de herijking van het subsidiestelsel wordt betrokken.38 Het antwoord van het college is een illustratie van het feit dat de gemeenteraad vooral afwachtend is en stuurt naar aanleiding van de informatie die het college aanbiedt. Het antwoord luidt namelijk: “In voortgangsbijeenkomsten over de kadernota wordt u periodiek bijgepraat over de voortgang van de verschillende ontwikkelopgaven. Ook de opgave 'scherper met subsidies in de sociale basis' nemen we hierin mee.” Betrokkenheid van de gemeenteraad wordt dus geïnterpreteerd als ‘bijpraten’.

Ook in podiumbijeenkomsten en opiniecommissies laat de raad zich informeren over actuele onderwerpen. Dit gebeurt op eigen verzoek van de raad, zoals over ervaringsdeskundigheid schulden en armoede39 en over de mogelijkheden om als gemeente te sturen op de uitgaven jeugdhulp. 40 Vermeldenswaardig is het initiatiefvoorstel Witboek Blijwilligersbeleid bestaande uit mogelijkheden om het vrijwilligersbeleid in Helmond te verbeteren.41 Dit voorstel is unaniem aangenomen waarmee het college op initiatief van de raad aan de slag kan met de uitvoering ervan. Manier waarop de raad wordt geïnformeerd over de voortgang in het sociaal domein Om als raad de controlerende rol uit te kunnen voeren, is informatie nodig over de uitvoering van beleid en de resultaten daarvan. Eerder in dit hoofdstuk is al een beeld gegeven van hoe dat gaat rond de Kadernota Sociaal Domein, en inkoop en subsidies sociaal domein. Een aantal noties over dit thema: ➢ Informatie over de voortgang sociaal domein kan door de aard van de informatie – cijfers over indicaties, typen jeugdzorg, aanbestedingen zorgpartners – als technisch en gedetailleerd worden geïnterpreteerd. Het hoeft daarbij niet eens te gaan om grote hoeveelheden informatie. Zelfs een overzichtelijke notitie kan door raadsleden die niet goed zijn ingevoerd in de thematiek als veel worden ervaren.

Ook raadsleden in Helmond geven dit aan waarbij zij overigens niet uniek zijn: dit geluid is bij het overgrote deel van de gemeenteraden in Nederland waarneembaar. ➢ Informatie kan ook als veel worden ervaren door het aantal momenten dat het wordt gebracht. In Helmond zijn er veel verschillende momenten waarop raadsleden spreken over het sociaal domein: opiniecommissies, adviescommissies, podiumbijeenkomsten en raadsvergaderingen. Alle vergaderingen kenmerken zich door volle agenda’s waarbij er nagenoeg geen ruimte is om uitgebreid over één specifiek onderwerp te spreken of om de tijd te nemen om in gesprek te gaan met partners, zoals zorgaanbieders en cliënten(organisaties). Een voorbeeld: tijdens de commissievergadering van 11 september 2017 is voor de eerste keer gesproken over de

Zie link: Giften aan mensen in de bijstand (30-12-2020) Zie link: Schuldhulpverlening voor studenten (11-02-2021) 38 Zie link: Herijking subsidiestelsel (25-06-2021) 39 Zie link: Raadsinformatiebijeenkomst Ervaringsdeskundigheid schulden en armoede (21-01-2021) 40 Zie link: Informatieve raadsbijeenkomst jeugdhulp en financiële sturingsmogelijkheden (25-02-2021) 41 Zie link: Podiumbijeenkomst Vrijwilligersbeleid (07-01-2021) 36 37

19

Kadernota Sociaal Domein. Er waren diverse deelsessies waaronder een deelsessie om te komen tot ‘een set van indicatoren waarmee u in de toekomst uw rol als raad kan uitvoeren’ 42. Uit het verslag kan worden opgemaakt dat voor deze sessie 20 minuten is uitgetrokken. Terwijl het om een fundamentele vraag gaat, namelijk de manier waarop de raad de controlerende rol kan uitvoeren. ➢ De wijze waarop de informatie wordt gebracht. Eerder is al iets gezegd over de infographics en de beperkte meerwaarde hiervan om een beeld te vormen van de resultaten van de ontwikkelopgaven uit de Kadernota Sociaal Domein. Verder valt op dat de toelichting op de ontwikkelopgaven vaak bestaat uit een uitgebreide toelichting op wat er op dat moment speelt en nauwelijks hoe deze bijdragen aan de ambities, doelstellingen en beoogde resultaten van de ontwikkelopgaven. De raadsvergadering van 3 juni 2021 is hier een voorbeeld van. Er is vrijwel uitsluitend door college en ambtelijke organisatie informatie gezonden over allerlei onderwerpen – van wachtlijsten in de GGZ tot beschermd thuis, van tekorten in de jeugdhulp tot energiearmoede – waarbij geen gestructureerd beeld is gegeven van de voortgang van de 9 ontwikkelopgaven. Overigens is hier door de raad ook niet naar gevraagd.

Voor de volledigheid moet worden vermeld dat de voortgangsbijeenkomsten vanwege de coronamaatregelen al bijna 2 jaar digitaal zijn. Het is niet onwaarschijnlijk dat deze vorm van vergaderen van invloed is op de mate waarin discussie wordt gevoerd. Kortom, de hoeveelheid informatie over de voortgang sociaal domein is niet eens zo zeer heel groot. Het is vooral de combinatie van bovenstaande factoren en de in dit hoofdstuk eerder genoemde notie dat de informatie weinig zegt over het realiseren van de ambities en beoogde resultaten van de ontwikkelopgaven. Informatie waar de raad zelf ook niet naar vraagt.

42

Zie link: Vergadering Commissie Maatschappij (11-09-2017)

20

/

Bijlage – Geraadpleegde externe publicaties In onderstaand overzicht staan de externe publicaties die zijn geraadpleegd. ➢ Gemeente Almere, Uniek samenspel. Hoe worden gemeenteraden geïnformeerd over het sociaal domein?, januari 2019. ➢ Gemeente Dordrecht, Instrumenten voor kaderstelling en sturing, 2006. ➢ KplusV, Slim en slagvaardig sturen door de raad: Winst voor raadsleden én gemeenten, 2014. ➢ Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Om de controle door de raad. Een onderzoek naar de toepassing van het raadsinstrumentarium voor controle en kaderstelling in de gemeentelijke praktijk, maart 2019. ➢ Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB), Hefbomen ter versterking van de controlerende rol van de gemeenteraad, 2017. ➢ Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB), Gemeenteraden positioneren. Van professionaliseren naar politiseren, 2018. ➢ PBLQ, Rekenkamers over het sociaal domein, 2020. ➢ Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), Decentrale taak is politieke zaak, 2020. ➢ Rekenkamer Haren, Rol en positie raad bij beleid en uitvoering decentralisaties sociaal domein, 2016. ➢ Rekenkamer Heusden, Meer grip op het sociale domein, 2020. ➢ Rekenkamer Houten, Informatievoorziening aan de gemeenteraad inzake jeugdhulp, 2018. ➢ Rekenkamer Kapelle, Grip op decentralisaties in het sociaal domein, 2018.

➢ Rekenkamer Lelystad, Rapport vooronderzoek controlerende rol van de gemeenteraad, 2015. ➢ Rekenkamer Lelystad, Twee zijden van de medaille. Quickscan naar inkoop, aanbesteding en subsidiëring in het sociaal domein, 2016. ➢ Rekenkamer Tilburg, Verbeterde informatievoorziening sociaal domein noodzakelijk, 2019. ➢ Rekenkamercommissie ’s Hertogenbosch, Sturing op jeugdhulp, 2021. ➢ Rekenkamercommissie Ridderkerk, De kaderstellende rol van de gemeenteraad van Ridderkerk. Een onderzoek naar de invulling van de kaderstellende rol van de raad in de periode 2014 – 2016, 2017. ➢ Rekenkamercommissie Ridderkerk, Onderzoek controlerende rol van de raad Ridderkerk, 2020. ➢ Rekenkamercommissie Veenendaal, Sturing op het sociaal domein: Voor een optimale controle op nieuwe verantwoordelijkheden, Rekenkameronderzoek naar de sturing, monitoring en informatievoorziening over de decentralisaties aan de gemeenteraad van Veenendaal, 2015. ➢ Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid, 2020. ➢ Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Raadgever Omgevingswet Handvatten voor meer betrokkenheid en goede informatievoorziening, 2018.

21