RIB 029 Aanpak bodemsanering PFAS Custom Powders

Aan de leden van de gemeenteraad

Raadsinformatiebrief 29 Helmond, 25 februari 2025 Onderwerp: Aanpak bodemsanering PFAS Custom Powders

Zaaknummer: 52387830

Geachte leden van de gemeenteraad, Via diverse informatiebrieven 1 hebben wij uw raad sinds 2018 geïnformeerd over de bodemverontreiniging met de PFAS-stoffen GenX en PFOA. Deze verontreiniging is veroorzaakt door bedrijfsactiviteiten van Custom Powders op industrieterrein De Weijer. In onze laatste raadsinformatiebrief van 20 december 2024 hebben wij u laten weten dat wij naar aanleiding van het faillissement van Custom Powders zelf zorg dragen voor het restant van de bodemsanering. In deze raadsinformatiebrief leest u meer over de saneringsaanpak. Milieuverontreiniging met PFAS PFAS-stoffen worden door de mens gemaakt. Ze worden veel gebruikt omdat ze bijvoorbeeld goed water en vuil afstoten. PFAS-stoffen breken helaas niet af en kunnen zich ophopen in mensen en dieren. Vanuit PFAS-verwerkende bedrijven en door slijtage van producten waarin PFAS is verwerkt komt er steeds meer PFAS in het milieu. Inmiddels wordt in heel Nederland en ver daar buiten PFAS aangetoond in bodem en water. Er is sprake van een diffuse verontreiniging; anders gezegd: er ligt een soort deken of waas van PFAS over het land. Daarnaast worden steeds nieuwe PFAS-stoffen gemaakt door producenten. Vaak is van die stoffen nog niet duidelijk of zij schadelijk zijn. Daarom doen diverse instituten en overheden onderzoek naar de verspreiding van PFAS-stoffen en de gezondheidskundige risico’s ervan.

In Helmond is er lokaal sprake van extra PFAS-verontreiniging In 2017 werd de PFAS-stof GenX aangetroffen in de rivier de Merwede. Deze constatering leidde eind 2017 tot de conclusie dat de bron in Helmond lag: namelijk het bedrijf Custom Powders. Custom Powders bleek sinds 2012 GenX-houdende natte teflon te drogen voor de Chemours-fabriek te Dordrecht. Voor 2012 droogde Custom Powders sinds 1998 het PFOA-houdende teflon. PFOA is net zoals GenX ook een PFAS-stof. Bij het drogen van teflon is PFAS-houdende waterdamp via de schoorsteen uitgestoten naar de lucht. Deze damp is in de omgeving neergeslagen en heeft geleid tot verontreiniging van bodem en oppervlaktewater met PFAS. De uitstoot van GenX is begin 2018 direct gestopt. Ons college heeft toen maatwerkvoorschriften opgelegd. Daarmee werd het verwerken van PFAS-houdende producten verboden. Uiteindelijk heeft het bedrijf besloten geen werkzaamheden meer voor Chemours uit te voeren. Wij hebben de verontreiniging en gevolgen hiervan in kaart gebracht In de periode 2018-2020 hebben wij diverse onderzoeken laten uitvoeren naar de gevolgen van de verontreiniging door Custom Powders voor mens en milieu. Bij het onderzoek is vooral gekeken naar de verspreiding van PFAS in de grond en het grondwater en naar de risico's die daarmee samenhangen.

Er is ook onderzoek gedaan naar mogelijke verspreiding en risico’s in oppervlaktewater, waterbodem, moestuingewassen, regenwater en veegvuil. De onderzoeken zijn uitgevoerd in nauw overleg met het Expertisebureau PFAS, RIVM, waterschap Aa en Maas, Brabant Water, Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant, Rijkswaterstaat en GGD. U bent via de raadsinformatiebrief 2021-21 geïnformeerd over de uitkomsten van het onderzoek. De rapportages van het onderzoek zijn destijds openbaar gemaakt op onze website www.helmond.nl/PFAS.

1 Deze raadsinformatiebrieven staat bij elkaar op onze website https://www.helmond.nl/documentenpfas

Het was ook noodzakelijk om een bodemkwaliteitskaart en normen voor PFAS te maken Omdat er toen (en nu nog steeds) geen landelijke normen waren voor PFAS, was niet duidelijk bij welk gehaltes er veilig grondverzet kon plaatsvinden. Ook was niet duidelijk welke vormen van grondgebruik bij welke gehaltes veilig zijn. Dat gaf problemen bij het afgeven van bouwvergunningen en het uitvoeren van graafwerkzaamheden. Dit probleem hebben wij opgelost door het opstellen van een bodemkwaliteitskaart voor PFAS in september 2019 en het vastleggen van normen in een beleidsregel in oktober 2019. Inmiddels heeft uw gemeenteraad eind 2023 een geactualiseerde bodemkwaliteitskaart vastgesteld als onderdeel van de bodembeheernota 2. Die kaart is ook op internet beschikbaar als digitale kaart (www.helmond.nl/bodembeheer). Het college heeft de normen in juli 2023 geactualiseerd in de Beleidsregel PFAS Helmond 2023 3. Gevolgen voor mens en milieu Uit het uitgevoerde bodemonderzoek bleek dat in delen van de Helmondse bodem sprake is van een overschrijding van de zogenaamde interventiewaarden voor PFAS. Dat is op grond van de Wet bodembescherming aanleiding om een risicobeoordeling uit te voeren. Uit de risicobeoordeling bleek gelukkig dat van directe risico’s voor mens, plant en dier geen sprake is. De risicobeoordeling is vastgelegd in een formeel besluit (B&W-besluit 34488294, 25 mei 2021).

In dit besluit hebben wij tevens op een kaart aangegeven waar sprake is van een overschrijding van de interventiewaarden voor GenX en PFOA. Er moet een bodemsanering worden uitgevoerd om risico's op lange termijn te voorkomen Er is sprake van een verspreiding van PFAS via het grondwater. Dat zou op lange termijn alsnog tot risico’s voor mens, plant of dier kunnen leiden. Daarom heeft het college in het besluit van mei 2021 tevens bepaald dat Custom Powders deze grondwaterverspreidingsrisico’s moet wegnemen; middels het opstellen van een bodemsaneringsplan. Custom Powders is tegen dat besluit in beroep gegaan bij de Raad van State. Dat beroep is in april 2023 afgewezen. Sanering door de gemeente De gezondheidskundige advieswaarden voor PFAS zijn in de tussentijd aangepast en strenger geworden. Dit had tot gevolg dat het RIVM haar oordeel moest herzien over de risico’s van het eten van gewassen uit het volkstuinencomplex aan de Sluisdijk. Dat complex ligt op circa 450 meter afstand van Custom Powders. Dit had ook tot gevolg dat wij extra bodem- en gewasonderzoek hebben laten uitvoeren in de Delta volkstuinen aan de Griftstraat op circa 1.100 meter afstand van Custom Powders. Naar aanleiding van de herziene risicobeoordeling door het RIVM heeft het college besloten om het complex aan de Sluisdijk alsnog te saneren.

Vanwege de lopende beroepszaak was niet aannemelijk dat Custom Powders die sanering al zou gaan voorbereiden. Omdat de verwachting was dat de rechtszaak jaren kon gaan duren, en wij de volkstuinen niet zo lang wilde sluiten, hebben we alvast een deelsanering uitgevoerd op het volkstuinencomplex. Deze sanering is afgerond in mei 2023. De rest van de bodemsanering moet door Custom Powders worden uitgevoerd Custom Powders heeft daarvoor een saneringsplan gemaakt. Via raadsinformatiebrief 2024-120 hebben wij u laten weten dat wij niet met dat plan konden instemmen. Het betrof een deelsanering terwijl Custom Powders het gehele geval van bodemverontreiniging moet aanpakken. Ook ging dat plan er zonder afdoende onderbouwing vanuit dat het niet nodig zou zijn om de verdere verspreiding van PFAS-stoffen te beperken. Na het faillissement van Custom Powders gaat de gemeente zelf saneren In december 2024 ging Custom Powders failliet. In de failliete boedel zijn niet voldoende middelen voor de sanering. De curator kan de rest van de sanering dus niet zelf uitvoeren. Daarom nemen wij nu zelf het initiatief voor de sanering. Zodra er een (concept) saneringsplan ligt maken wij nadere afspraken met de curator over de sanering en zijn bijdrage in de kosten daarvan.

2 Raadsbesluit 07-12-2023, Nota Bodembeheer Helmond 2023-2033, gmb-2023-540358 3 B&W-besluit 18-07-2023, gmb-2023-335964

Wij volgen de standaard werkwijze voor het vaststellen van het saneringsplan Daartoe worden de volgende stappen doorlopen: 1. Uitvoeren saneringsonderzoek (reeds gestart, gereed juli 2025) Wij brengen de risico's in beeld op basis van de meest actuele richtlijnen. We maken daarbij gebruik van het eerder uitgevoerde onderzoeken naar de aanwezigheid van PFAS in het milieu en de risico’s die daaruit volgen. We voeren zo nodig nader onderzoek uit in grond en grondwater. 2. Uitwerken saneringsvarianten (maart-september 2025) We zoeken oplossingen die de verspreidingsrisico’s zoveel mogelijk wegnemen en de noodzaak tot gebruiksbeperkingen en nazorgmaatregelen voor het grondwater te minimaliseren. Hierbij betrekken we de direct belanghebbenden. 3. Opstellen saneringsplan (oktober-november 2025) Uit de beschikbare saneringsoplossingen maken we een keuze (de voorkeursvariant). Wij wegen dan de met de sanering te realiseren milieuwinst, ruimtelijke winst en lange termijn risicoreductie af tegen de hiervoor benodigde kosten, korte termijn beperkingen, hinder en overlast als gevolg van de realisatie van de oplossing. In het saneringsplan wordt de voorkeursvariant gemotiveerd en onderbouwd en deze wordt in het plan inhoudelijk uitgewerkt. 4. Aanbesteding (november 2025-maart 2026) Het saneringsplan wordt aanbesteed in de markt.

We gaan ervan uit dat we de procedure voor een Europese aanbesteding moeten volgen, deze duurt circa 4 maanden. 5. Start sanering (april 2026) Wij verwachten dat de sanering medio 2026 kan starten. Een volledige sanering kan een jaar tot enkele jaren duren. . De planning van de genoemde stappen is slechts indicatief. Ze is namelijk sterk afhankelijk van de resultaten van het saneringsonderzoek, de gekozen saneringsvariant, de saneringskosten, het overleg met direct belanghebbenden, de wijze van aanbesteding en het verkrijgen van vergunningen. Wij verwachten dat wij u in september 2025 kunnen informeren over de voorkeursvariant en de kosten daarvan. Direct betrokkenen vragen wij om input bij het saneringsonderzoek Vanwege de mogelijke gevolgen voor de oppervlaktewater- en grondwaterkwaliteit betrekken wij in elk geval het waterschap Aa en Maas en het drinkwaterbedrijf Brabant Water bij het onderzoek. Vanzelfsprekend gaan wij ook in gesprek met andere eigenaren en gebruikers van de zwaarst belaste aangrenzende terreinen. Voor het verdere participatietraject volgen we de uniforme voorbereidingsprocedure uit de Algemene wet bestuursrecht. Rekening houden met PFAS in Helmond Bij het uitvoeren van graafwerkzaamheden in PFAS-houdende grond of het oppompen van PFAS-houdend grondwater gelden er regels die onnodige verspreiding van PFAS moeten voorkomen.

Bijvoorbeeld een meldingsplicht of een verplichting om een vergunning voor de werkzaamheden aan te vragen. Op onze website www.helmond.nl/PFAS staan per activiteit adviezen. Deze adviezen hangen af van de plek waar de activiteit plaatsvindt. Daarom zijn de adviezen gekoppeld aan een interactieve kaart. Burgers kunnen dan zoeken op adresniveau om vast te stellen welk advies er geldt op de plek van een geplande activiteit. Motie Kosten bodemsanering na faillissement Custom Powders In uw vergadering van 14 januari 2025 heeft u een motie Kosten bodemsanering na faillissement Custom Powders aangenomen waarbij u ons vraagt over de kosten van de bodemsanering met het Rijk in gesprek te gaan. Op basis van gedane en nog te verwachten uitgaven is onze inschatting dat het totale PFAS-dossier ruim 10 miljoen euro zal kosten. Dat is in onderstaande tabel nader toegelicht.

Maatregel

Geraamd

Uitgevoerd

Uitgevoerd

Ambtelijke uren “crisisbeheersing" 2017-2020

€ 495.000

€ 495.000

€-

2024-2028 Uit te voeren €-

Meerkosten reguliere werkzaamheden 2017-2020

€ 687.300

€ 687.300

€-

€-

Gemeente

Bepalen ernst en omvang PFAS-verontreiniging

€ 473.150

€ 381.050

€-

€-

Gemeente

€-

€ 92.100

€-

Rijk

Nieuw onderzoek vanwege EFSA-opinie Saneringsonderzoek gericht op risico's voor mens, ecologie of verspreiding Voorbereiding sanering Custom Powders

€ 382.850

€-

€ 282.878

€ 99.972

Rijk

€ 280.450

€-

€ 90.955

€ 189.495

Rijk

€ 60.000

€-

€ 12.786

€ 47.214

Rijk

Uitvoeren sanering Sluisdijk en Custom Powders

€ 7.711.407

€-

€ 890.323

€ 6.821.084

Rijk

Kennis, capaciteit en middelen

€ 20.000

€-

€-

€ 20.000

Rijk

Overige opgave PFAS

€ 311.850

€-

€ 5.319

€ 306.531

Rijk

€ 10.422.007

€ 1.563.350

€ 1.374.361

€ 7.484.296

Totaal kosten PFAS-dossier

2017-2020

2021-2023

dekking Gemeente

De rekening hiervoor leggen we in eerste instantie neer bij de curator van Custom Powders en bij Chemours. Wij hebben bij het Rijk specifieke uitkeringen (SPUK) aangevraagd ter dekking van de kosten van het PFAS-dossier. Het gaat om de kosten die in bovenstaande tabel zijn aangeduid met “dekking Rijk”. Op 17 februari jl. ontvingen wij van het Rijk de laatste definitieve toezegging voor een uitkering in verband met de buitenproportionele kosten van de PFAS-vervuiling. Wij hebben in totaal € 8.766.557 ontvangen. Wij verwachten dat we hiermee voldoende dekking hebben om het saneringsplan te realiseren. Zodra dit plan gereed is en de kosten hiervoor inzichtelijk zijn infomeren wij u hierover. Met andere gemeenten die te maken hebben met PFAS vervuiling en in VNG verband trekken wij gezamenlijk op richting het Rijk ten behoeve van een gezamenlijk PFAS verbod en het realiseren van wettelijke normen. Wij beschouwen hiermee de motie Kosten bodemsanering na faillissement Custom Powders als uitgevoerd. Bij nieuwe ontwikkelingen informeren wij u zo snel mogelijk. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Helmond, mr. S.C.C.M. Potters burgemeester

drs. P.J. Buijtels gemeentesecretaris