Memo BSD onderzoek - bijlage bij motie

Bijlage

1. Aanleiding De fracties van VVD, Helder Helmond, CDA, Forum voor Democratie en Mi Hellemonders hebben per brief aan de leden van de Rekenkamer (d.d. 26 februari 2024) verzocht een verzoek bij de Rekenkamer Helmond neer te leggen “voor een diepgravend onderzoek naar de gang van zaken rondom de plannen voor BSD, het afschalen van de plannen en uiteindelijk het stopzeten van de plannen rondom de ‘Slimme wijk’” (zie bijlage). De Rekenkamer heeft 3 maart 2024 per e-mail aan de indieners aangegeven niet op het verzoek in te gaan: “Voor de Rekenkamer is het van belang dat zij onafhankelijk kan opereren en dat de integriteit en geloofwaardigheid gewaarborgd blijft. Dit alles met het oog op het doen van kwalitatief goed onderzoek en gedragenheid over de uitkomsten bij de betrokkenen. Het is daarom van belang dat een dergelijk onderzoeksonderwerp gesteund wordt door de gehele raad”. Om die reden is de ambtelijke organisatie (op basis van artikel 2 lid 2 van de Verordening op de ambtelijke bijstand aan raadsleden en fractieondersteuning gemeente Helmond) op 10 april 20241 gevraagd een aanzet te doen voor mogelijke onderzoeksvragen, die raadsbreed gedragen zouden kunnen worden. Daar de onderzoeksvragen niet los kunnen worden gezien van de doelstelling van het onderzoek, wordt in het hierna volgende een aanzet gedaan voor de scope, de doelstelling en mogelijke onderzoeksvragen. 2.

Scope van het onderzoek De scope van het onderzoek wordt in deze bepaald door de periode waarover het onderzoek zich uitstrekt, het ruimtelijk gebied van de BSD en de bronnen. Medio vorig decennium, na een woningmarktcrisis in de jaren daarvoor, was Brandevoort voorzien als een ‘gewone’ woningbouwlocatie. De basis hiervoor lag in een samenwerkingsovereenkomst die in 2006 werd gesloten tussen de gemeente Helmond en enkele marktpartijen om te komen tot (destijds) de ontwikkeling van Brandevoort II.

1 In overleg griffier de heer De Graaf, de heer Van de Brug (VVD) en de heer Schermers (directeur

Bedrijfsvoering, processturing en kwaliteitsverbetering). 1

Brandevoort werd gezien als uitleggebied om de woningbouwproductie te verhogen. “Doelstelling is […] om in Brandevoort minimaal 200 woningen per jaar te realiseren. Dit aantal is echter sinds de woningmarktcrisis niet meer gehaald”, zo wordt eind 2015 geconstateerd in de programmabegroting 2016. In 2016 werd het concept van de wijk mede gezien de slechte woningmarkt aangepast en komt de ‘slimme wijk’ in beeld. De programmabegroting 2017 noemt Brainport Slimme Wijk. “De wijk moet ‘slim’ worden in alle opzichten: zowel op het gebied van woningbouw en duurzaamheid, als op het vlak van mobiliteit, gezondheid, veiligheid en sociale samenhang”. In de jaren er na wordt gesproken over de slimme woonwijk Brainport Smart District (BSD). Het initiatief om Brainport Smart District te ontwikkelen kwam tot stand met een groot aantal partners, waaronder de TU/e, gemeente Eindhoven en provincie. Op 3 oktober 2023 kiest het college een andere koers te varen: de wijk wordt minder innovatief, er komen meer betaalbare woningen. Bedoeling is dan dat er begin 2024 een eerste uitwerking ligt voor een nieuw plan, en hier later in het kalenderjaar over kan worden besloten.

In het genoemde overleg van 10 april jl.1 is als startpunt voor het onderzoek vastgesteld: het moment dat besloten werd tot het wijzigen van Brandevoort (Noord) als traditioneel uitleggebied voor woningbouw, tot Brainport Slimme Wijk/Brainport Smart District Brandevoort. Zoals hiervoor aangegeven, ligt dat moment daarmee in 2016 (nader te bepalen op basis van welk besluit). De koerswijziging per oktober 2023 bepaalt daarmee ook de afsluiting van de periode waar het onderzoek zich op richt. Het BSD-gebied dat het onderzoek betreft ligt tussen landgoed De Gulbergen, de spoorlijn en de verbindingsweg Helmond-Eindhoven.

 N

Bron: Brainport Smart District Masterplan & Beeldkwaliteitsplan, februari 2022

In bijlage I wordt ingezoomd op enkele aan bovenstaande ten grondslag liggende documenten. Het is aan de Rekenkamer welke bronnen het wenst te hanteren. Er is op voorhand geen inkadering van de scope ten aanzien van bronnen.

2

3. Doelstelling, hoofdvraag en deelvragen Doelstelling Het onderzoek moet inzicht geven in redenen die er zijn voor het gewijzigd en niet tot uitvoering brengen van de Slimme Wijk als onderdeel van Helmond-Brandevoort, zoals vanaf 2016 werd voorzien. Daarnaast moet het onderzoek met leerpunten een solide basis bieden voor toekomstige gebiedsontwikkelingen in Helmond. Onderstaand is op basis van deze doelstelling een aanzet voor eventuele onderzoeksvragen opgenomen. Het is aan de Rekenkamer op basis van hun ervaring en eventueel vooronderzoek onderzoeksvragen te formuleren. Daarnaast kan tijdens het onderzoek informatie naar voren komen, die de zoeklichten van het onderzoek doen verplaatsen waarmee andere accenten worden gelegd. Hoofdvragen Welke visie en uitgangspunten lagen ten grondslag aan het ontwikkelen van Helmond-Brandevoort (Noord)/BSD als de Slimme Wijk en wat zijn de redenen waarom geconcludeerd is dat dit niet haalbaar zou blijken te zijn? Hoe heeft het college gestuurd op de realisatie van BSD? Hoe heeft het college de raad hiertoe vanuit zijn kaderstellende en controlerende rol in stelling gebracht? Deelvragen (aanzet) Besluitvormingsproces 1.

Hoe is de ontwikkeling voor Helmond-Brandevoort (Noord)/BSD qua tijdlijn verlopen, vanuit de invalshoeken: kaderstelling en controle door de gemeenteraad, uitvoering door het college en de ambtelijke organisatie en samenwerking met marktpartijen? a) Op welke wijze is de gemeenteraad betrokken bij de vaststelling van de visie en uitgangspunten voor de Slimme Wijk en de eventuele bijstelling hiervan, gaande de ontwikkeling? b) Heeft het college de gemeenteraad juist, volledig en tijdig geïnformeerd over de voortgang en eventuele afwijkingen en bijstellingen hiervan? c) Op welke wijze heeft de gemeenteraad gebruik gemaakt van de aangeleverde (bijsturings)informatie? Hoe is de rol / positieneming van de gemeenteraad in deze ontwikkeling verlopen? 2. Tot welke observaties leidt de analyse van de tijdlijn? Financiën en doeltreffendheid 3. Welke financiële middelen zijn geïnvesteerd in Helmond-Brandevoort (Noord)/BSD in de periode 2016 - oktober 2023? Welke (additionele) middelen zijn nodig geweest gezien verandering van een traditionele naar ‘Slimme wijk’? 4. In welke mate heeft de inzet op de Slimme Wijk opgeleverd wat de raad en college dachten dat het zou opleveren?

3

Koerswijziging 5. Welke redenen lagen ten grondslag aan het -in oktober 2023- bijstellen van de ambities van Helmond-Brandevoort (Noord)/BSD? 6. Welke factoren maakten dat dit moment van oktober 2023 gekozen werd voor koerswijziging, had dit moment eerder (of later) kunnen liggen, in ogenschouw nemend het antwoord op vraag 2.? Betrokkenheid stakeholders 7. Hoe is de betrokkenheid georganiseerd van stakeholders, waaronder inwoners, bedrijven en kennisinstellingen vormgegeven in het ontwikkelingsproces van Helmond-Brandevoort (Noord)/BSD? Leerpunten 8. Welke ervaringen uit dit onderzoek zijn relevant voor andere projecten in de gemeente? 9. Welke leerpunten zijn hieruit te destilleren?

--------

4

BIJLAGE I: Van woonwijk naar BSD Medio vorig decennium, na een woningmarktcrisis in de jaren daarvoor, was Brandevoort voorzien als een ‘gewone’ woningbouwlocatie. In de programmabegroting 2016 werd aangegeven dat specifiek aandacht zou worden gegeven aan Brandevoort om de woningbouwproductie aldaar te verhogen. “Doelstelling is […] om in Brandevoort minimaal 200 woningen per jaar te realiseren. Dit aantal is echter sinds de woningmarktcrisis niet meer gehaald”. Eind 2016, in de programmabegroting 2017, is voor het eerst sprake van een slimme wijk: Brainport Slimme Wijk. “De wijk moet ‘slim’ worden in alle opzichten: zowel op het gebied van woningbouw en duurzaamheid, als op het vlak van mobiliteit, gezondheid, veiligheid en sociale samenhang. Brainport Slimme Wijk is veel meer dan een nieuwe impuls voor Brandevoort als plangebied. Het biedt Helmond en de Brainport regio de mogelijkheid om een living lab van wereldformaat te creëren; om een wijk te ontwikkelen die enerzijds een fijne, innovatieve, toekomstbestendige woonomgeving voor haar inwoners biedt, en die anderzijds kan dienen als voorbeeld voor wijken en steden elders in de wereld”. In de begroting wordt aangegeven dat in nauwe samenwerking met partners […] “momenteel wordt gewerkt aan een concrete visie inclusief business case.

Als alles meezit kan er nog volgend jaar een concrete start gemaakt worden met de bouw van de slimste wijk van de wereld”. Het initiatief om Brainport Smart District te ontwikkelen nam de gemeente samen met TU/e, Tilburg University, Enexis, Brainport Development, Provincie Noord-Brabant, SPARK Campus, Gemeente Eindhoven en het Duitse kennisinstituut Fraunhofer (Raadsvoorstel 26 Vervolg Brainport Smart District; vergadering 27 februari 2018). Jaarstukken 2016: “Bestemmingsplan Brandevoort Noord (actualisatie): Niet gestart. Het bestemmingsplan Brandevoort Noord moet in 2017 geactualiseerd worden; planning is ook afhankelijk van de ontwikkeling van de 'slimme wijk Brandevoort'”. Strategische heroriëntatie woningbouwversnelling Brandevoort. Afgerond, resultaat behaald. In de loop van 2016 zijn de volgende stappen gezet om versnelling in de woningbouwproductie van Brandevoort te bewerkstelligen: • Het vraaggericht bouwen heeft verder invulling gekregen door middel van het mogelijk maken in Brandevoort van bungalows, CPO projecten en duurzaamheidsprojecten. • De planontwikkeling van Liverdonk is reeds opgestart terwijl er nog geen sprake is van een onherroepelijk Uitwerkingsplan van het bestemmingsplan, waardoor er ca. 3/4 jaar tijdwinst is geboekt. Inmiddels is het uitwerkingsplan onherroepelijk.

• Realiseren van een hoge beeldkwaliteit wordt hernieuwd als harde voorwaarde gehanteerd (selling point). • De uniciteit van Brandevoort krijgt een nieuwe impuls door ontwikkeling van de Slimme Wijk in Brandevoort Noord. • Er is opdracht gegeven om te komen tot een advies over een marktconforme differentiatie van grondprijzen binnen het plangebied. Hierover zijn de raadscommissies Omgeving en Financiën geconsulteerd. • De contractpositie van de partners wordt opnieuw tegen het licht gehouden.

In de raadsvergadering van 26 september 2017 is het bestemmingsplan "Brandevoort II - Medevoort 29 (tuincentrum)" vastgesteld. Met een grondruil is er voor beide partijen een economischer kavel ontstaan ten behoeve van de voortzetting van het tuincentrum / boomkwekerij en van woonkavels.

5

Raadsvergadering 31 oktober 2017, Raadsvoorstel “Afspraken […] gemeente – […] Hurks en Adriaans (HuAd) inzake […] afbouw positie woCom in Brandevoort”: “Voor de 470 woningen in BSD dient het selectieproces te worden opgezet vanuit de BSD-organisatie. Hiervoor zal het nodig zijn dat er meer inzicht ontstaat over de opzet van het BSD […]”. Bron: Brandevoort Overname positie woCom door gemeente Commissie Omgeving 10 oktober 2017

Jaarstukken 2017: “Actualisatie bestemmingsplan Brandevoort Noord Gestart. Gezien de totaal andere scope voor het noordelijk deel van Brandevoort met de ontwikkeling van het Brainport Smart District is er voor gekozen het bestemmingsplan op te laten lopen met de planvorming. Het plan wordt pilot in het kader van de omgevingswet”. “De uitgangspunten en het plan van aanpak voor Brainport Smart District is gereed. Hiermee kan in 2018 gestart worden met het realiseren van deze innovatieve wijk”. “Visie/businesscase Brainport Smart District gestart. Eind van het jaar is het plan van aanpak, het inspiratieboek en de nota van publiekrechtelijke kaders en uitgangspunten opgeleverd. Deze documenten worden eind februari aan de raad ter vaststelling aangeboden”. “In Brainport Smart District wordt in 2018 gestart met de stedenbouwkundige onderlegger”. Uit de programmabegroting 2018: “Brainport Smart District Brandevoort wordt de slimste wijk. Een belangrijk deel van de dekking is onderdeel van de reguliere grondexploitatie of zal door onze partners worden ingebracht. Echter ook voor de gemeente Helmond zal deze ambitie leiden tot een extra investering, in ieder geval als cofinanciering. Voor 2018 wordt voorgesteld om hiervoor € 350.000 beschikbaar te stellen ten laste van de reserve uitvoering strategische agenda”.

---------

6

BIJLAGE II: Vraag fracties aan Rekenkamer

7

8