CN Toekomstige organisatievorm Theater Speelhuis - Courante - Eindrapportage Toekomst Speelhuis
Tekst van het document
8.2.1 Programmeren Het programmeren van podiumkunstenaanbod is puzzelen met onzekerheid. Het is bij de podia niet altijd vooraf bekend wat het aanbod van makers precies inhoudt, ook niet van gevestigde makers. Ook is niet gelijk duidelijk wat de kwaliteit van dat aanbod is, opnieuw zelfs niet als dat
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
43
van gevestigde makers komt. Er zijn ook geen garanties te geven dat iets aanslaat bij het publiek, dat er bij het publiek iets teweeggebracht wordt, of ook simpelweg of iets voldoende of veel publiek trekt. Dat betekent weer dat de kosten-batenbalans van bepaald aanbod niet goed te voorspellen is. Bij het programmeren van podiumkunstenaanbod maken podia een integrale afweging maken tussen wat men wil laten zien, voor wie men dat doet en hoe dat gefinancierd kan worden. à Voor Het Speelhuis en De Cacaofabriek gelden ook bovenstaande resultaten. à Uit de Side-letter: letter (toelichting van directeur Jochem Otten bij Meerjarenplan 20182020 Speelhuis m.b.t. cultureel ondernemerschap): Een theater dient midden in de
samenleving te staan en wil veroorzaker zijn. Dat betekent dat er partnerships moeten kunnen worden aangegaan. Partnerships die elkaar inhoudelijk en financieel verstevigen en zaken mogelijk maken die er anders in Helmond niet hadden kunnen zijn. Het Speelhuis heeft een brede opdracht en programmeert van grote shows voor grote groepen tot niches voor de liefhebber. Om dat laatste rendabel te houden worden er in de stad bondgenoten en ambassadeurs gezocht en gevonden. Deze gaan zelf naar deze avontuurlijke voorstellingen en sponsoren dat segment. Hierdoor wordt de diversiteit en de kwaliteit van het theateraanbod geborgd. Het aangaan van deze relaties en partnerships dient goed geregeld te zijn in de kaders waarbinnen Het Speelhuis kan opereren. Hierbij ontstaat ook de vraag of het niet beter is om als theater buiten de publieksrechtelijke sfeer te opereren, waardoor het aangaan van deze relaties geen bestuurlijke discussie kan oproepen.
8.2.2 Programmeurs Bij ruim een derde van de podia is één persoon verantwoordelijk voor de programmering. Bij iets minder dan een derde delen twee personen deze verantwoordelijkheid en bij een derde van de podia geldt dat drie of meer personen voor de programmering verantwoordelijk zijn. Bij podia waar meer artistiek aanbod wordt geprogrammeerd, met name in de (cultuur)steden, is het gemiddeld aantal programmeurs hoger dan bij podia die vooral aanbod met een hoge amusementswaarde bieden. à Het Speelhuis heeft een programmeur voor 36 uur per week in dienst en komt overeen met de resultaten van het onderzoek. à De Cacaofabriek laat onderstaand beeld zien en komt uit op 36 uur per week verdeelt onder één programmeur voor Film en één programmeur voor muziek. Film
Programmeur
18,0 uur per week
Muziek
Programmeur
18,0 uur per week
Expo
Programmeur
14,5 uur per week
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
44
8.2.3 Financiering Kaartverkoop (bij 100% van de onderzochte instellingen) en gemeentelijke subsidies (bij 92% van de onderzochte instellingen) zijn de twee meest belangrijke financieringsbronnen voor de programmering, gevolgd door de inkomsten uit horeca en verhuur. à Uit de Side-letter van Het Speelhuis: De programmering van een theater is de laatste jaren
verbreed in de vorm van festivalisering, congressen, symposia en edutainment. Het klassieke theaterconcept is daarom niet meer actueel. Een theater is een plek voor vermaak, verbinding en voor voeding (verrijking en inspiratie). Het aanbod komt uit alle hoeken en gaten van de samenleving. Naast impresariaten zijn er particuliere initiatieven, sociale instellingen en het bedrijfsleven die podium willen geven aan hun verhaal of juist de dialoog zoeken. Congressen, symposia, lezingen en presentaties zijn gebruikelijke onderdelen geworden van theateraanbod. Bestemmingsplannen en vergunningen zijn vaak nog gebaseerd op het klassieke beeld van theateraanbod waardoor de programmering en cultureel ondernemerschap voor een theater in de knel komt. à Voor Het Speelhuis geldt dat de kaartverkoop en subsidie de grootste financieringsbronnen zijn voor de programmering. De horeca inkomsten zijn beperkt omdat Het Speelhuis te maken heeft met de Wet Markt & Overheid32 en paracommercie. à Voor De Cacaofabriek gelden ook bovenstaande resultaten. De horeca is belegd bij een externe pachter waardoor paracommercie geen rol speelt. De fee die vanuit de horecaopbrengsten terugvloeit naar De Cacaofabriek is een netto bijdrage aan de programmering.
8.2.4 Publiek Het publiek verandert. Tot 15 jaar terug was het publiek trouw, zeker qua toneel. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen publiek vóór en na de crisis van 2008. Vóór de crisis werd op basis van voorverkoopcijfers redelijk goed voorspeld hoe de aanloop bij voorstellingen zou worden. Als illustratie van deze verandering is in het onderzoek de volgende omschrijving gegeven. “Nu krijgt
iets vijf sterren en loopt het toch niet, maar wordt iets op televisie of liever nog op sociale media gehyped en de zaal zit ramvol. Ook is er veel concurrentie in de vrijetijd, voor de crisis hadden we 100.000 bezoekers aan podiumkunstenaanbod, nu 70.000, maar via de zakelijke markt (evenementen en dergelijke) kom ik nu op 200.000 bezoekers. Als je naast ingewikkeld aanbod op de vlakke vloer niet ook een congres kan organiseren, is dat wel problematisch”. Veel podia zien de noodzaak in om, juist via nevenactiviteiten, symposia, bijeenkomsten het publiek te vernieuwen. Het bestaansrecht als zaal is mede afhankelijk van welk deel van de samenleving je bereikt.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
45
à Uit de side-letter staat het volgende hierover vermeld: “Een modern theater voorziet in
professionele marketing. Klantenbinding is een belangrijke voorwaarde voor een goed draaiend theater. Daar komt meer bij kijken dan het promoten van een voorstelling alleen. Je wilt het publiek en andere betrokkenen dusdanig kunnen betrekken dat zij ambassadeurs en supporters worden van de schouwburg. Dit betekent dat je mensen moet kunnen ontvangen die niet automatisch het theater bezoeken en zo de verbinding aan te gaan en te behouden. Een theater moet daarom activiteiten mogen organiseren en hosten waarvan een zekere spin-off verwacht kan worden m.b.t. nieuwe klantgroepen en theaterbezoek. Dit kan uiteenlopen van een personeelsfeest tot een heidag etc.” Het Speelhuis kan zich in de resultaten vinden. Door de Wet Markt en Overheid heeft Het Speelhuis te maken met het beperkt kunnen uitoefenen van het cultureel ondernemerschap zoals verwoordt in de opgestelde ‘Sideletter meerjarenplan 2018-2020 Het Speelhuis’. à De Cacaofabriek is een relatief nieuwe organisatie en kan niet teruggrijpen op eerdere ervaringen van voor de crisis. De Cacaofabriek heeft een ruimer programma-aanbod (film, muziek en beeldende kunst) en heeft ook te maken met de veranderende voorkeuren van publiek en speelt hier goed op in.
8.2.5 Samenwerken Podia werken in grote mate samen met andere podia en producerende instellingen/gezelschappen. Dit gebeurt het meest met partijen binnen de regio, en iets minder frequent, maar nog steeds door circa 70 procent van de podia, met partijen buiten de eigen regio. Podia waar in grotere mate hoog artistiek aanbod is, werken meer samen met andere podia buiten hun eigen regio. Podia in de G933 werken meer samen met producerende instellingen buiten de eigen regio. à Sinds het aantreden van de huidige directeur wordt er tussen de instellingen Het Speelhuis en De Cacaofabriek samengewerkt op het vlak van programmering en ook met andere podia en producerende instellingen/gezelschappen, zowel binnen de regio als daarbuiten. Voor de discipline beeldende kunst wordt er landelijk en internationaal samengewerkt. à Uit het gesprek met het culturele veld van 28 januari jl. “Ook samenwerking binnen en
buiten Helmond is belangrijk. Denk aan de recent overeengekomen samenwerking met de Brainportpodia. Er wordt binnen Helmond goed samengewerkt tussen de culturele en maatschappelijke instellingen, bijv. Nacht van Cultuur, Lang Leve Cultuur”.
Samenvattend Programmeren is het maken van een integrale afweging tussen het aanbod dat je wilt laten zien, voor wie je het wilt laten zien en hoe je dat betaalt. Gesubsidieerd aanbod speelt daarin een belangrijke rol. Het wordt gezien als hoogwaardig kwalitatief aanbod. Uit het onderzoek komt naar voren dat er ook (samen)gewerkt wordt aan aanbod met een lokale kleuring, een lokaal verhaal, met makers die iets hebben met de stad of regio. Daar is publiek voor. Het geeft de podia ook een versterkte lokale binding. Podia geven aan een ‘huiskamer’, een cultuurhuis, een ‘lokaal makelaarshuis’ te willen zijn waarbij behalve programmering en presenteren ook produceren van cultuuraanbod aan de orde is. à Uit de geformuleerde 2 DNA’s van de instellingen is het volgende beschreven: Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
46
De Cacaofabriek is van oudsher een artistieke vrijplaats waar avontuur voorop staat. Het Speelhuis wordt in brede kringen ervaren als de huiskamer van de stad. Het avontuurlijke en experimentele karakter van De Cacaofabriek en het verbindende en veilige karakter van Het Speelhuis vormen samen de ideale factoren voor een creatieve omgeving. à Uit het gesprek op 28 januari jl. met het culturele veld: werk aan een brede culturele infrastructuur.
“Belangrijk is dat alle lagen van cultuurbeoefening worden geborgd, de zogenaamde brede infrastructuur. Het creëren en voeden van de samenleving van onderaf, is belangrijk. Er zou een brede basis moeten zijn. Zo bereik je iedereen van beginnend talent, jong en oud tot aan (top) talenten en alles wat er tussen zit. Sport doet dit goed, de drempel is daar veel lager. We moeten in het culturele aanbod ook niet verschralen. Het Scapino Ballet heeft net zo goed een plaats in het aanbod als de Helmondse Musical. Deze laatste verkoopt uit en het Scapino ballet niet. Zo sluit je niemand uit en bereik je alle lagen en doelgroepen van de bevolking.”
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
47
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
48
9 Provincie Noord-Brabant – Cultuurbeleid Nieuwe kunstenplanperiode 2021 – 2024 In BrabantStad-verband wordt gewerkt aan de uitvoering van het Regioprofiel Cultuur BrabantStad. In de huidige periode hebben provincie en steden elk hun eigen beleid en eigen beoordeling om professionele culturele instellingen te subsidiëren. In het Regioprofiel is afgesproken om de regelingen op elkaar af te stemmen, en één commissie in te stellen die de beoordeling voor alle partijen doet. Breda, Eindhoven, Helmond ’s-Hertogenbosch, Tilburg en de provincie NoordBrabant hebben in het regioprofiel cultuur vastgelegd dat zij toewerken naar één meerjarige subsidieregeling met één aanvraagprocedure en een integrale beoordeling in BrabantStad voor de komende periode. Deze commissie kijkt naar inhoudelijke criteria zoals artistieke kwaliteit, zakelijke kwaliteit, publiekswerking en betekenis voor gemeente, regio en verder. De gemeente Helmond neemt in dit proces een bijzondere positie in, omdat er op dit moment geen culturele instellingen zijn die in het kader van deze regeling een aanvraag kunnen indienen. De timing van de BrabantStad-regeling zorgt ervoor dat de procedures in Brabant parallel lopen aan die van het Rijk, zodat vanuit BrabantStad tijdig een goed onderbouwd en integraal advies gegeven kan worden over de subsidiering van culturele instellingen.
Hiermee zorgt Brabant er ook voor dat BrabantStad invloed heeft op de inhoud en vorming van het nationale culturele bestel, en wordt de kans vergroot dat er meer cultuurgeld naar Brabantse instellingen gaat.
BrabantStad (B5) BrabantStad is een bestuurlijk netwerk van de vijf grote Brabantse gemeenten Breda, Eindhoven, Helmond, ’s-Hertogenbosch en Tilburg, samen met de Provincie Noord-Brabant. De provincie telt 2,4 miljoen inwoners. Het stedenverband van Eindhoven, Tilburg, Breda, ’s-Hertogenbosch en Helmond bevat samen 850.000 inwoners; drie van de vijf steden behoren tot de tien grootste steden in Nederland. In 2001 is BrabantStad opgericht in een bijeenkomst met gemeenteraden en Provinciale Staten. De vijf steden zijn voor een deel complementair aan elkaar en vervullen daarnaast centrumfuncties voor hun omliggende regio’s. Dit maakt dat er mooie verbindingen mogelijk zijn tussen onder meer kunst en andere domeinen. De ontwikkeling van dit culturele regioprofiel sluit aan op de Stedelijke Agenda BrabantStad 2018-2022. Daarin is cultuur één van centrale onderwerpen. De overige gemeenten in Brabant zijn aangesloten op dit stedelijk netwerk; inwoners en kunstenaars uit omliggende gemeenten maken gebruik van voorzieningen in de steden, maar omgekeerd kan dit ook. BrabantStad houdt dus niet op bij de gemeentegrenzen van de vijf grootste steden.
Kunstenplanperiode 2021-2024: Regioprofiel BrabantStad34 2021-2024 – In haar brief ‘Cultuur in een open samenleving’ heeft de minister van OCW gemeentes en provinciën uitgenodigd om stedelijke profielen op te stellen. Het doel was om bij de samenstelling van de basisinfrastructuur meer rekening te houden ‘met de samenstelling en de behoefte van de bevolking, met de identiteit en verhalen uit de regio, en met het lokale klimaat voor de makers en kunstenaars.’ In het kader van deze uitnodiging hebben de Provincie Noord-Brabant en BrabantStad het regioprofiel BrabantStad 2021-2024 opgesteld en aangeboden. Bij het opstellen
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
49
en uitvoeren van het regioprofiel heeft de Brabantse cultuursector een belangrijke rol gespeeld: makers van kunst, werkplaatsen, podia en andere culturele organisaties. De geformuleerde vier programmalijnen komen neer op: •
Talentontwikkeling: ruimte voor makers in iedere fase van de carrière.
•
Internationalisering : de cultuurpraktijk, zowel voor de makers als voor het publiek, is niet gebonden aan regiogrenzen of landsgrenzen. Vanuit het geworteld zijn in de regio is de wereld onontkoombaar ons speelveld.
•
Cultuureducatie en participatie: de ontwikkeling van cultuurbegrip en deelname, én de ontwikkeling van een talent, starten bij een bezielde kennismaking met de kracht van cultuur.
•
Publiekswerking: aanbod en publiek bij elkaar brengen, vraagt een gedifferentieerde aanpak aan beide zijden.
De Cacaofabriek en Het Speelhuis–genoemd in Regioprofiel BrabantStad 35 2021-2024 Brabant heeft op het gebied van podiumkunsten (theater, dans, muziek, circus en urban) een rijk palet aan producerende gezelschappen, met stevige wortels bij de vele podia en festivals in de regio. De infrastructuur van bestaande podia biedt kunstenaars mogelijkheden om te groeien van een klein naar een groot format/publiek. Dat geldt zowel voor theater, dans als voor muziek. Theater Speelhuis wil hier ook een rol in spelen, als inspirerend voorbeeld van een herbestemde kerk tot een iconisch theater. Podia zoals Natlab in Eindhoven en De Cacaofabriek in Helmond presenteren diverse disciplines zoals theater, film, muziek, urban arts, beeldende kunst en design. Omdat urban sterk bottom-up is ontwikkeld, is er in Brabant een breed scala aan producenten en festivals die een jong en divers publiek hebben, zoals Urban Matterz in Helmond. Mede dankzij de vakopleidingen op het gebied van visuele kunsten en design heeft Brabant een sterke gemeenschap van beeldend kunstenaars en designers. Hiertoe behoren bv. Fundament, PARK, Club Solo, Onomatopee en De Cacaofabriek. Het bijzondere is dat veel werkplaatsen en presentatieinstellingen ook een artist in residence-programma hebben.
Samenwerkingsverband zes theaters in de Brainportregio – regiodeal Brainport Zes theaters36 in de Brainportregio hebben een samenwerkingsverband gesloten. Doel van deze samenwerking is om meer te betekenen voor makers, spelers, publiek en bedrijfsleven in de Brainportregio. Het samenwerkingsverband bestrijkt een veel groter gebied dan de eigen stad/gemeente, waardoor de impact van dit initiatief regio breed is. Afgelopen jaar hadden de theaters gezamenlijk een publieksbereik van 565.000 bezoekers. Gezamenlijk bedienen deze podia de Brainport regio. Met behoud en versterking van de eigen identiteit en het eigen culturele profiel, wordt de samenwerking gezocht op verschillende terreinen zoals programmering, marketing, techniek, medewerkers en educatie. De komende vier jaar gaan de samenwerkende podia zich gezamenlijk nog meer richten op inclusiviteit (internationalisering) en talentontwikkeling. Zij hebben daartoe ook subsidie gekregen vanuit de regiodeal Brainport voor de periode 20202023.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
50
Waardering van cultuur door de Brabanders Uit onderzoek Waarde van Cultuur37 blijkt dat 80% van de Brabanders vindt kunst en cultuur belangrijk, maar slechts 34 % vindt dat er voldoende cultureel aanbod is in de provincie. Brabanders vinden dat cultuur en erfgoed veel bijdragen aan de ontmoeting en verbinding tussen mensen, aan het saamhorigheidsgevoel in een buurt. Ook jongeren tot 30 jaar vinden cultuur erg belangrijk. Het aanbod wordt gewaardeerd, maar men vindt wel dat er te weinig aanbod is. Uit de cijfers blijkt dat er weliswaar veel aanbod is, maar kijk je per hoofd van de bevolking, dan neemt Brabant een middenpositie in tussen alle provincies.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
51
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
52
10 Gemeente Helmond – Cultuur Helmond binnen de Atlas Nederlandse Gemeenten De Atlas Nederlandse Gemeenten brengt elk jaar een ranglijst van de 50 grootste Nederlandse gemeentes op het gebied van diverse thema’s. Zo worden de steden onder meer op het gebied van woonaantrekkelijkheid en de sociaaleconomische situatie gerangschikt. Elk jaar is er daarnaast sprake van een specifiek thema dat wordt uitgelicht en in 2018 was dat cultuur. Uit een onderzoek van de Atlas Nederlandse Gemeenten uit 2018 blijkt dat Helmond relatief laag scoort (37ste plaats) als het gaat om omvang en variëteit van het culturele aanbod. Deze index is opgebouwd uit twintig variabelen, bestaande uit podiumkunsten, erfgoed, beeldende kunst, letteren en film. Helmond staat op de 37ste plaats met steden als ‘S –Hertogenbosch (12ste), Oss (20ste) en Eindhoven (22ste), Breda (28ste), Tilburg (31ste) en boven zich. De gemiddelde score van de G5038 gemeente ligt op 14. Onderstaande tabel geeft de ranking van de B5 steden en Oss weer op de belangrijkste algemene onderwerpen en de specifieke culturele thema’s. Rankingposities van de B5 steden en Oss
Helmond
Den Bosch
Eindhoven
Breda
Tilburg
Oss
Grootte stad
37
17
5
9
6
33
Woonaantrekkelijkheidsindex
41
6
15
33
18
26
Sociaaleconomische index
44
7
17
5
27
22
Bevolkingsontwikkeling
26
16
10
14
18
32
Cultuursector (banen)
43
19
23
25
8
32
Totale capaciteit
37
12
22
28
31
20
Podiumkunsten
37
10
11
30
17
34
Erfgoed
46
19
42
26
37
33
Beeldende kunst
34
6
28
32
22
9
Letteren
41
46
42
33
44
39
Film
8
13
7
11
42
6
Cultuurindices
Bron Atlas Nederlandse Gemeenten 2018
10.1.1 Ranking posities toegelicht De blauw gemarkeerde velden laten een positie zien die is gebaseerd op een waarde die hoger ligt dan het gemiddelde dan de G50, de oranje velden liggen onder het gemiddelde van de G50. In de tabel valt op dat Eindhoven en Tilburg (precies op het gemiddelde) een positieve bevolkingsontwikkeling hebben, de andere hebben een negatieve bevolkingsontwikkeling, waarvan Oss de grootste gevolgd door Helmond. Helmond heeft een lage klassering op de woonaantrekkelijkheidsindex en ook op de sociaaleconomische index. Helmond valt hierin negatief op t.o.v. de andere B5 gemeente en Oss. Wat ook opvalt is dat de culturele sector als geheel in Helmond laag scoort en ook op de individuele onderdelen scoort Helmond laag, met uitzondering van Film. Met het film aanbod staat Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
53
Helmond op de 8ste positie in de cultuurindex. Helmond eindigt met film hoger op de cultuurindex dan de steden zoals ‘S –Hertogenbosch, Tilburg en Breda.
Uitgaven gemeentefonds aan Cultuur & Ontspanning In de volgende tabellen worden de uitkeringen van het Gemeentefonds voor het uitgavencluster Cultuur en Ontspanning gegeven. Belangrijk is om aan te tekenen dat het gemeenten vrij staat om de uitkeringen ook daadwerkelijk aan deze posten te besteden. Daar gaan de gemeenteraden over. In totaal wordt uit het Gemeentefonds in 2017 voor het uitgavencluster Cultuur en Ontspanning ruim 142 miljoen euro uitgekeerd aan de B5-steden. Helmond geeft met 152 euro per inwoner het minste uit aan cultuur. Eindhoven en Tilburg staan zowel in absolute als relatieve zin (per inwoner) op de eerste en tweede plaats. Absoluut bedrag
Rangorde absoluut bedrag in B5
Bedrag per inwoner
Rangorde in euro per inwoner in B5
Breda
€ 28.248.920
3
€ 155
4
Eindhoven
€ 41.715.694
1
€ 184
1
Helmond
€ 13.773.106
5
€ 152
5
Den Bosch
€ 24.201.596
4
€ 159
3
Tilburg
€ 34.333.479
2
€ 161
2
B5 Totaal € 142.272.795 € 164 Tabel 1 Uitkering Gemeentefonds 2017, uitgavencluster Cultuur & Ontspanning B5 2017
Eindhoven valt verder op door een relatief hoog bedrag per inwoner: 184 euro tegen bedragen rond de 150-160 euro in de andere B5- steden en een gemiddelde van 164 euro voor alle B5steden samen. Absoluut bedrag
Alle gemeenten provincie NoordBrabant % B5
Rangorde absoluut bedrag in B5
€ 323.192.138
3
Bedrag per inwoner
€ 155
Rangorde in euro per inwoner in B5
6
44,0%
Nederland totaal
€ 2.265.899.940
% alle gemeenten provincie NoordBrabant
14,3%
€ 133
Tabel 2 Uitkeringen gemeentefonds 2017, uitgaven Cultuur & Ontspanning alle gemeenten in de provincie NoordBrabant
B5 en de provincie Noord-Brabant We zien dat de B5 circa 44% van de Gemeentefondsuitkeringen op het cluster Cultuur en Ontspanning van alle gemeenten in Noord-Brabant ontvangen. Bij elkaar ontvangen de gemeenten in Noord-Brabant 323 miljoen euro en dat is 14% van de totale uitkeringen aan alle Nederlandse gemeenten in dit uitgavencluster. Per inwoner is dat 129 euro en daarmee staan de gemeenten in de provincie Noord-Brabant samen op de zesde plaats. Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
54
Het gemiddelde per gemeente van 129 euro per inwoner is duidelijk lager dan de gemiddeld 164 euro per inwoner in de B5-steden. Dat betekent automatisch dat er aan de overige Brabantse gemeenten veel minder uitgekeerd wordt.
Omliggende gemeenten van de B5-steden Het eerste dat opvalt is dat de grensgemeenten van de B5 per inwoner minder uitgekeerd krijgen per inwoner dan in de B5. Voor grensgemeenten van Helmond is dit 105 euro en voor de grensgemeenten van Eindhoven is dit 106 euro. Dat hangt waarschijnlijk vooral samen met de beduidend lagere waarden als het gaat om het klantenpotentieel, de mate van aantrekkelijkheid voor inwoners van de eigen en van andere gemeenten om in die gemeenten voorzieningen te gebruiken – de indicator voor de centrumfunctie van een gemeente die in de verdeelsleutel wordt meegewogen: hoe hoger de centrumfunctie, hoe hoger de uitkering. Absoluut bedrag
Inwoners
Bedrag per inwoner
Breda
€ 28.249.920
182.304
€ 155
Zes grensgemeenten
€21.169.516
193.159
€ 110
Eindhoven
€ 41.715.694
226.868
€ 184
Negen grensgemeenten
€ 23.502.491
222.139
€ 106
Helmond
€ 13.773.106
90.602
€ 152
Vijf grensgemeenten
€ 12.594.219
119.649
€ 105
Den Bosch
€ 24.201.596
152.411
€ 159
Vijf grensgemeenten
€ 25.203.789
218.911
€ 115
Tilburg
€ 34.333479
213.804
€ 161
Zeven grensgemeenten
€ 15.256.871
127.050
€ 120
B5
€142.272.795
865.989
€ 164
Grensgemeenten B5
€ 97.726.886
880.908
€ 111
Alle gemeenten NB
€323.192.137
2.512.531
€ 129
Tabel 3 Uitkeringen gemeentefonds 2017, uitgaven Cultuur &
De centrumfunctie wordt al vervuld door de B5-steden. Dat wordt nog eens onderstreept door de hogere score van alle gemeenten samen in vergelijking tot de grensgemeenten van de B5.
Samengevat Het is moeilijk om goed vergelijkbare financiële cijfers over cultuuruitgaven op gemeenteniveau te vinden. Gaan we uit van de uitkeringen die het gemeentefonds op dit domein doet, dan wordt er landelijk per gemeente gemiddeld 133 euro per inwoner aan cultuur en ontspanning berekend. In de B5 ligt dat op 164 euro per inwoner. Eindhoven is de uitschieter met 184 euro per inwoner. We kunnen ook kijken naar de lasten op de gemeentebegrotingen. Die dalen als het gaat om uitgaven aan cultuur, in alle steden, ook in de B5, het sterkst in de regio West-Brabant. Dit geldt niet voor de regio Zuidoost-Brabant, zijnde de gemeenten Eindhoven en Helmond en omstreken, daar stijgen de uitgaven. Kijken we meer in detail naar de cultuurbegrotingen van de vier grootste B5-gemeenten dan valt ten eerste op dat er niet altijd vergelijkbare posten worden vermeld. Het meeste geld gaat naar presentatie, productie en participatie (vooral podiumkunsten ofwel de theaters), gevolgd door musea.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
55
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
56
11 Cultuurvisie voor de gemeente Helmond In het Coalitieakkoord 2018 – 2022van de gemeente Helmond is opgenomen dat Helmond als middelgrote stad39, dichtbij Eindhoven gelegen, snel moet anticiperen om aantrekkelijk te blijven voor bezoekers van buurgemeenten en daarbuiten. Alleen met een onderscheidend centrum, een gevarieerd aanbod in sport en cultuur en klein- en grootschalige evenementen is Helmond in staat mensen naar te trekken. Op het vlak van cultuur40 liggen er provinciaal kansen. Het bestuur van De Cacaofabriek onderzoekt of er de mogelijkheden zijn te kunnen fungeren als ketenvoorziening41 in de BIS voor de cultuurperiode na 2024. Thema’s als Urban, culturele broedplaatsen en de ontwikkeling van talent staan hoog op de provinciale agenda. Hier liggen kansen voor de (culturele) doorontwikkeling richting Centrum Plus. Voor een hoogwaardig vestigings- en woonklimaat42 is cultuur van belang. Het ontwikkelen van een cultuurvisie voor de gemeente Helmond is een proces dat in de zomer van 2019 is gestart en wordt medio 2020 opgepakt.
Opgehaalde input voor de ontwikkeling van de cultuurvisie vanuit het veld Uit de onderzoeksgesprekken met het maatschappelijk en culturele veld op 23 januari jl. is aangegeven dat er behoefte is op korte termijn aan een cultuurvisie voor de gemeente Helmond. “Helmond is een groeiende stad die behoefte heeft aan een heldere signatuur. Dat is niet alleen
nodig voor dit soort cultuurhuizen maar ook voor andere culturele initiatieven. Er is een grote diversiteit van mensen woonachtig in Helmond, sluit hierbij aan. Hoe maak je de stad booming, daarvoor moet je eerst investeren in dit soort plekken zoals Het Speelhuis en De Cacaofabriek, maar ook broedplaatsen, experimenteer plekken, creatieplekken en ateliers. Laat een stadsvisie op kunst en cultuur ontwikkelen samen met verschillende disciplines waaronder kunstenaars, inwoners en het culturele en maatschappelijke veld. Stimuleren van creatie, creëer een voedingsbodem van onderaf in de samenleving. Het gaat verder dan het bieden van (alleen) cultureel aanbod. Er is behalve behoefte aan een visie, ook behoefte aan een duidelijke keuze voor meer middelen. Helmond geeft van de B5 het minste uit aan cultuur per hoofd van de bevolking’’. Uit de onderzoeksgesprek met het culturele veld43 op 28 januari jl. is aangegeven:
‘Cultuurvisie wordt gemist. De grote culturele partners zouden het cultureel beleid moeten uitstippelen. Er is voor de zomer een Cultuurcafé door de gemeente georganiseerd, op het vervolg wordt nog gewacht. Een cultuurvisie is een belangrijk onderdeel van de infrastructuur van een samenleving. Voor de te ontwikkelen culturele visie voor Helmond is het belangrijk verder te denken dan Helmond en het ommeland daarin mee te nemen. Denk daarbij aan het bereiken van potentieel nieuw publiek, relevant zijn voor de regio, het bedienen van de regio, voor draagkracht en financiële middelen. We hebben in Helmond de neiging te denken in te nauwe kaders. In Helmond zijn bijna 100.000 inwoners woonachtig en we groeien nog steeds. We moeten grootstedelijk denken. Ook samenwerking binnen en buiten Helmond is belangrijk. Denk aan de recent overeengekomen samenwerking met de Brainportpodia. Er wordt binnen Helmond goed samengewerkt tussen de culturele en maatschappelijke instellingen, bijv. Nacht van Cultuur, Lang Leve Cultuur. Belangrijk is dat alle lagen van cultuurbeoefening worden geborgd, de zogenaamde brede infrastructuur. Het creëren en voeden van de samenleving van onderaf, is een belangrijk. Er zou een brede basis moeten zijn. Zo bereik je iedereen van beginnend talent, jong en oud tot aan (top) talenten en alles wat ertussen zit. Sport doet dit goed, de drempel is daar veel lager.
We moeten in het culturele aanbod ook niet verschralen. Het Scapino Ballet heeft net zo goed een Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
57
plaats in het aanbod als de Helmondse Musical. Deze laatste verkoopt uit en het Scapino ballet niet. Zo sluit je niemand uit en bereik je alle lagen en doelgroepen van de bevolking”.
11.1.1 De waarde44 van De Cacaofabriek In de Cacaofabriek is veel mogelijk, het is laagdrempelig en heeft echt waarde voor de stad. Hier kan zo veel. Creatie zou hier meer mogen. De Cacaofabriek kan zich hierin ook nog verder ontwikkelen en een rol spelen voor kunstenaars, artiesten en de samenleving. Het is de culturele motor voor de stad. Cultuurparticipatie-programma is goed, er is veel mogelijk en dat is van grote waarde. De Cacaofabriek verbindt, inspireert, je ontmoet en spreekt af. Het verenigt mensen, net zoals sport dat heeft. We mogen ons gelukkig prijzen met zo’n plek voor de stad. Je gaat er gewoon heen en ziet wel wat er is.
11.1.2 De waarde45 van Het Speelhuis Het Speelhuis is meer traditioneel theater en een hoogdrempelige plek in tegenstelling tot De Cacaofabriek. Het nieuwe gebouw is een prachtige plek voor de stad met het mooiste podium. Het kost wel moeite mensen uit de stad naar Het Speelhuis te krijgen. Het is nu nog onvoldoende van het volk. Het Speelhuis heeft aantrekkelijke ruimtes waar overdag veel meer mee zou kunnen worden gedaan. Denk aan kamerconcerten, lunchconcerten en klein podiumkunsten, congressen, etc. Pathé is overdag open. Waarom is Het Speelhuis overdag niet open? De pleinfoyer wordt veel te weinig gebruikt, is er heel vaak donker, dat is een gemiste kans voor de stad. Ook is het een aantrekkelijk locatie voor try-outs. Het plein is een prachtige entree naar stad en gebouw. Het Speelhuis zou goed als brugfunctie kunnen dienen tussen amateurs en professionals. Het huren van de zalen voor een gemiddelde amateurvereniging wordt als duur ervaren.
11.1.3 Bijdrage aan weerbare en respectvolle samenleving46 De belangstelling voor menselijke waarden en diepgang, de visie op menselijk handelen (en de gevolgen daarvan voor samenleving en milieu) en de toenemende behoefte aan ‘wegwijzers en duiders’. Dit zijn zonder meer factoren in het DNA van de kunsten. De kunsten–de podiumkunsten in het bijzonder-kunnen een steen bijdragen aan het sensibiliseren (‘empathiseren’) van de samenleving. Podiumkunsten zijn van essentieel belang voor een weerbare en respectvolle samenleving. Zowel in periode van voorspoed als tegenspoed.
Samengevat Neem voor het ontwikkelen van een cultuurvisie, in de vorm van het door ontwikkelen van het Cultuurprofiel van juni 2019 ook de aandachtspunten mee die genoemd zijn: •
Bij de stedelijke cultuurregio’s47..
•
De uitwerking van Ons Regioprofiel BrabantStad48 2021-2024 met de vier programmalijnen.
•
De input vanuit het maatschappelijke en culturele veld Helmond.
De gemeente Helmond heeft op dit moment geen culturele instelling die in het kader van de regeling ‘één meerjarige subsidieregeling met één aanvraagprocedure en een integrale beoordeling in BrabantStad’ een aanvraag kan indienen. Het bestuur van De Cacaofabriek onderzoekt of er de mogelijkheden zijn te kunnen fungeren als ketenvoorziening49 in de BIS voor de cultuurperiode na 2024.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
58
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
59
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
60
12 Horeca - marktscan Om de kansen en mogelijkheden te kunnen inschatten voor een intensievere commerciële exploitatie door Het Speelhuis, is het van belang om het aanbod van horeca en commerciële verhuur in Helmond en regio te kennen. We maken een grove scan van horeca-bedrijven die actief zijn in Helmond op het vlak van de door de Het Speelhuis beoogde commerciële exploitatie. Deze resultaten gebruiken we ook voor het ontwikkelen van de beste invulling van de horeca voor Het Speelhuis.
Horeca-aanbod 50 in Helmond De gemeente Helmond telt per 1 juli 2019 in totaal 64 bedrijven in de drankensector. Dit komt overeen met een totale verkoopoppervlakte van 13.276 vierkante meters. In de provincie NoordBrabant zijn dit 2.533 bedrijven met een totale verkoopoppervlakte van 635.744 vierkante meters. De drankensector is hieronder in een aantal deelsectoren onderverdeeld. Zo zijn in de gemeente Helmond per 1 juli 2019 41 café/bars en 6 ontmoetingscentra geregistreerd.
Aantal bedrijven in de drankensector per deelsector: Nederland
Gemeente Helmond
Provincie Noord-Brabant
Café/Bar
41
1.455
8.608
Discotheek
0
21
150
Coffeecorner
4
166
1.787
Kiosk
0
8
106
Horeca bij recreatiebedrijf
2
165
1.432
Horeca bij sportaccommodatie
6
343
1.942
Strandbedrijf
0
8
417
Ontmoetingscentrum
6
154
1.182
Zalen-/partycentrum
5
213
1.193
Drankensector, totaal
64
2.533
16.817
13.276
635.744
3.926.554
Verkoopoppervlakte drankensector [m2]
Aantal bedrijven in de drankensector per deelsector, 2019
12.1.1 Ontwikkeling aantal bedrijven in de drankensector 2004 - 2019 Begin juli 2004 telde de gemeente Helmond in totaal 76 bedrijven in de drankensector. In de periode 20042019 is dit aantal per saldo afgenomen tot 64 vestigingen per 1 juli 2019.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
61
Ontwikkeling van het aantal bedrijven in de drankensector per deelsector, 2004, 2009, 2014, 2019 Gemeente Helmond
2014
2004
2009
2019
Café/Bar
54
49
44
41
Discotheek
0
0
0
0
Coffeecorner
3
3
3
4
Kiosk
0
0
0
0
Horeca bij recreatiebedrijf
2
1
2
2
Horeca bij sportaccommodatie
8
11
6
6
Strandbedrijf
0
0
0
0
Ontmoetingscentrum
3
4
6
6
Zalen-/partycentrum
6
8
7
5
Drankensector, totaal
76
76
68
64
Verkoopoppervlakte drankensector [m2]
12.792
18.183
15.087
13.276
In 2019 heeft Helmond voor het eerst een restaurant met een Michelinster (De Rozario) gekregen en restaurant Nastrium verdiende een vermelding in deze belangrijke culinaire gids. Bovendien is er in het algemeen is in de laatste vijf jaar een verkleuring zichtbaar in de binnenstad van Helmond: lege winkelpanden krijgen steeds vaker een horecabestemming, veelal als lunch- en daghoreca. In de kernen en centra van de diverse gemeenten zoals Helmond, Gemert en Asten is de laatste jaren een verdere clustering van horecagelegenheden ontstaan met een toenemend aantal kleinschalige restaurants, evenementen en activiteiten. De diverse horecabedrijven zijn ook actief zijn in het organiseren van activiteiten heeft dit geleid tot aanzienlijk meer evenementen en activiteiten (onder andere van middenstand en winkeliers) variërend van markten tot optredens van bands in cafés. Beide ontwikkelingen zorgen voor meer reuring en gezelligheid in de diverse centra van de Peelgemeenten. Behalve in de diverse kernen is ook de programmering van kleinschalige evenementen in het buitengebied gegroeid. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de actieve culturele programmering van buitencentrum De Groote Peel en de horeca van Toon Kortooms.
Aanbod vanuit de regio Ten behoeve van het vraagstuk voerden wij een analyse uit naar het aanbod van voorzieningen voor Theater Speelhuis. Hierbij gaan we uit van commerciële verhuur voor feesten/partijen, vergaderingen, congressen, recepties, huwelijksfeesten, et cetera. Wij zochten zowel naar zalen/partycentra en andere horecabedrijven als naar theaters met een minimale capaciteit van 100 personen en maximaal 1.200 personen, die zich binnen een straal van maximaal 15 kilometer van Helmond bevinden. Theater De Schalm ligt buiten de 15 kilometer maar wordt als concurrerend theater voor de verhuurmarkt gezien voor Het Speelhuis.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
62
Plaats (max 15 km hemelsbreed vanaf Helmond)
Capaciteit grootste zaal # stoelen
Totaal aantal zalen
Het Speelhuis
Helmond
42051
652
De Cacaofabriek Brainport Human campus
Helmond
16053
954
Helmond
350
15
De Traverse
Helmond
275
8
Museum Helmond /Kasteel
Helmond
130
555
De Koning
Helmond
150
3
Bibliotheek Helmond
Helmond
75
4
Fitland
Helmond
250
3
Golden Tulip Hotel West-Ende
Helmond
120
6
Best Western Hotel Nobis Asten
Asten
500
5
Cultureelcentrum Martien van Doorne
Deurne
365
5
Fletcher Kloosterhotel Willibrordhaeghe
Deurne
280
20
Park Plaza Eindhoven
Eindhoven
75
4
Pullman Eindhoven Cocagne
Eindhoven
400
18
Van Der Valk Eindhoven - 040 Congress & Events
Eindhoven
400
27
Evoluon
Eindhoven
1200
17
Parktheater
Eindhoven
965
9
HUP Hotel
Mierlo
600
5
De Ruchte
Someren
350
4
De Schalm56
Veldhoven
480
5
Naam
Bron57 inclusief aanvullingen door Frans Jordans, Het Speelhuis
Conclusie aanbod Wij hebben binnen deze 15-kilometerregio het aanbod van relevante horecavoorzieningen in beeld gebracht. •
In de 15-kilometerregio bevinden zich 18 horecabedrijven met zalenverhuur. Hiervan zijn er 10 in de gemeente Helmond, 5 in Eindhoven en 3 buiten de gemeente gevestigd.
•
De zaalaccommodaties in Helmond hebben een concurrerend product. Dit geldt vooral voor verhuren tot 300 personen, een markt waar ook Het Speelhuis zich met de andere dan haar grote theaterzaal op richt. De Cacaofabriek is ook hier een aantrekkelijke venue voor deze markt.
•
Met Eindhoven in de directe omgeving is er aanbod op alle vlakken van de verhuurmarkt, want hier zijn centra met goed geoutilleerde (congres)zalen, zoals de Parktheater, Evoluon en de vele horecabedrijven waar zakelijke en particuliere activiteiten kunnen worden gehouden.
•
De ontwikkelingen van het Boscotondo- vastgoed tot broedplaats en met een zaal zal voor de toekomst druk leggen op de verhuurmarkt.
•
Het Speelhuis is de enige zaal in Helmond met een zaalcapaciteit van ruim 400 stoelen met naastgelegen break-out rooms. Met de Pleinzaal (125 stoelen), Kleine zaal (50 stoelen),
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
63
Pastoriekamer (40 stoelen) is Het Speelhuis een aantrekkelijke venue voor bijeenkomsten van verschillende volumes. •
De Cacaofabriek heeft naast de popzaal met 160 stoelen (capaciteit staand is 500), drie verschillende filmzalen van klein (24 stoelen) tot groter (60 en 120 stoelen) ook aantrekkelijke kleinere vergaderruimtes voor 6, 8, 16 en 20 personen. Het restaurant met 110 couverts heeft een terras met 180 zitplaatsen.
Wet Markt en Overheid58 Het Speelhuis als gemeentelijke afdeling heeft voor de horeca en verhuur te maken met de wet Markt en Overheid. Sinds 2012 bestaat deze wet, die onderdeel is van de mededingingswet. De wet moet concurrentievervalsing tegengaan bij gemeenten en overheden bij het geven van opdrachten en subsidies.
12.5.1 Wat houdt de wet in?59 De overheid moet zich aan vier gedragsregels houden: 1. Kostendoorberekening. Overheden moeten alle werkelijke kosten doorberekenen in de verkoopprijs. Verhuurt de gemeente een accommodatie? Dan moeten de werkelijke kosten in rekening worden gebracht. Dat geldt voor ondernemers, maar dus ook voor verenigingen. 2. Bevoordelingsverbod. Eigen overheidsbedrijven mogen niet bevoordeeld worden boven concurrerende bedrijven. 3. Gegevensgebruik. Overheden mogen de gegevens waarover zij beschikken niet gebruiken voor andere doeleinden dan waarvoor ze verkregen zijn, behalve als andere bedrijven ook over die gegevens kunnen beschikken. 4. Functiescheiding. Heeft een overheid bij bepaalde economische activiteiten een bestuurlijke rol en voert zij die economische activiteiten ook zelf uit? Dan mogen niet dezelfde personen betrokken zijn bij de bestuurlijke en de economische activiteiten van die organisatie. De gemeenteambtenaar die bijvoorbeeld de aanvraag voor een evenementenvergunning behandelt, kan niet tegelijkertijd organisator zijn van datzelfde evenement.
12.5.2 Uitzondering Overheden kunnen een uitzondering maken op deze wet. Dat kan als een marktactiviteit in het algemeen belang is. Evaluatie van de wet heeft aangetoond, dat overheden op grote schaal gebruik maken van de mogelijkheid een uitzondering te maken. Dat is gunstig voor verenigingen/stichtingen, maar zorgt volgens de autoriteiten voor oneerlijke concurrentie in het bedrijfsleven.
Paracommercie60 Paracommercie is de verzamelterm voor horeca-activiteiten die plaatsvinden in paracommerciële instellingen. Paracommerciële instellingen zijn niet-commerciële ‘rechtspersonen’ zoals stichtingen of verenigingen die zich in de eerste plaats richten op het stimuleren van activiteiten van recreatieve, sportieve, sociaal-culturele, educatieve, levensbeschouwelijke of godsdienstige aard. En dus niet op
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
64
horeca-activiteiten. De hoofdactiviteit van deze instellingen is dus nooit horeca; horeca wordt ‘erbij’ gedaan. Omdat deze instellingen profiteren van oneerlijke concurrentievoordelen (subsidies, vrijwilligers of een speciaal fiscaal regime) zijn gemeenten op basis van de Drank- en Horecawet verplicht om de horeca-activiteiten van dit type instellingen aan banden te leggen via een gemeentelijke verordening. Via zo’n verordening worden de horeca-activiteiten van deze instellingen ingeperkt, met name de schenktijden en de zogenaamde ‘feesten van persoonlijke aard’, zodat de reguliere horeca geen oneerlijke concurrentie ondervindt van dit type organisaties.
12.6.1 Wat zijn voorbeelden van paracommercie? Voorbeelden van paracommercie zijn: •
Sportkantines
•
Gemeenschapshuizen
•
Cultuurcentra
•
Poppodia
•
Theaters/schouwburgen
Faire oplossing: horeca BV? Een veel gekozen oplossing is het onderbrengen van de horeca-activiteiten in een horeca-BV die voor honderd procent dochter van de stichting of vereniging is. De beperkingen van de verordening zijn dan niet meer van toepassing. De bv is commercieel actief en profiteert tegelijkertijd van de faciliteiten en subsidies van de stichting of vereniging. Mocht het financieel alsnog niet uitkomen dan zal in de praktijk de gemeente kunnen bijspringen. In zo’n geval is er volledige concurrentie met de reguliere horeca door ‘bedrijven’ die feitelijk geen enkel ondernemersrisico lopen. De Wet Markt en Overheid die moet voorkomen dat overheden het bedrijfsleven oneerlijk beconcurreren is hier niet van toepassing. Het is immers niet de overheid die onderneemt maar een gesubsidieerde instelling. Zodra de omvang van de horeca substantieel wordt stelt de belastingdienst de ANBI status ter discussie van de culturele stichting. Zoals ook het geval is geweest bij de Verkadefabriek in Den Bosch. Door de horeca neven te schikken aan de culturele activiteiten zal deze situatie niet opportuun zijn.
Gelijk speelveld Om misbruik te voorkomen vindt Koninklijke Horeca Nederland dat paracommercie het beste centraal in een landelijke Alcoholwet geregeld kan worden. Ook moet de Drank- en Horecawet zodanig worden aangepast zodat het horeca-bv truc niet meer kan worden ingezet. Gesubsidieerde instellingen moeten gedwongen worden een keuze te maken: • •
óf subsidie ontvangen maar dan geen commerciële activiteiten ontplooien binnen een bv óf commercieel concurreren met de horeca maar dan ook geen subsidie.
KHN staat voor een gelijk speelveld. Met andere woorden: de voorwaarden waaronder horecadiensten in de markt mogen worden aangeboden, moeten gelijk zijn voor alle aanbieders.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
65
Horeca met zeggenschap of zonder zeggenschap? De bedrijfsvoering van een theater is nauw verweven met goede hospitality waarmee een aantrekkelijke totaalbeleving kan worden geboden. Dit wordt als basis gezien voor succesvol cultureel ondernemerschap. Dit is een belangrijke reden waarom theaters graag zeggenschap houden over de horeca. Dit bleek ook bij navraag bij diverse theaterdirecteuren in het kader van de horecascan. Bart Vaessen, zakelijk directeur Schouwburg Cuijk, voormalig directeur Stadsschouwburg Nijmegen en Concertgebouw De Vereeniging, voormalig directeur De Lindenberg Nijmegen. “Ik heb heel wat horeca constructies ervaren in de loop der jaren, maar kom telkens terug op de
grootst mogelijke wens om de horeca van een theater in eigen beheer te organiseren. Uitbesteding leidt vroeg of laat tot een conflict vanwege het feit dat een commerciële uitbater een ander belang heeft dan het theater. Het commerciële hoofddoel is strijdig met het culturele hoofddoel. Deze belangen kunnen elkaar dienen en versterken wanneer je het in één hand hebt. In eigen hand! Alleen in die situatie kun je een goede belangenafweging maken. Verder is het van groot belang dat een theater haar identiteit en imago zorgvuldig uitdraagt. De horeca is het visitekaartje van het theater. Daar moet je dus de volledige regie over kunnen voeren. Wanneer je de horeca in eigen hand houdt is het wel van belang om het goed en marktconform te regelen. De meest transparante vorm is het om een horeca BV onder je stichting te hangen waardoor je subsidiegelden strikt scheidt van de horeca.” Dries Floris, directeur: Theater De Kattendans in Bergeijk en DOK6 Theater in Panningen. “In DOK6 Theater Kampen we helaas met de nodige problemen doordat de horeca verhuurd is aan een horeca ondernemer. Eindeloze afstemming en schurende belangen spelen telkens weer op en spelen een bijzonder negatieve rol binnen de gehele exploitatie. Het belang van een ondernemer is per definitie niet het belang van een stichting. De ondernemer wil geld verdienen. Dus is gebaat bij een beperkte inzet van medewerkers.
Terwijl ik juist een snelle afhandeling van de pauzeconsumpties ambieer. Dit kan snel, maar uitsluitend met voldoende medewerkers. Dit is een eenvoudig voorbeeld uit de praktijk. Maar een ondernemer kan ook gewoon andere (ongewenste) activiteiten ontplooien. De vrijheid van ondernemen mag niet aangetast worden door een theater. Zo is het dus mogelijk dat er ongewenste feestjes, borrels, bijeenkomsten georganiseerd worden terwijl het theater juist een voorstelling geprogrammeerd heeft. Een ander belangrijk punt; toch ook de verdiensten. Met horeca kan er net dat kleine extra beetje omzet gegenereerd worden, noodzakelijk om tegenvallers op te vangen’” Paul L’Herminez: Directeur Theater De Hofnar “Theater de Hofnar heeft de horeca in eigen beheer. Dit is erg prettig. We zijn een theatercafé, met
alleen, via een cateraar, diners op voorstellingsavonden. We verdienen er ongeveer 80 K netto mee per jaar, met een omzet van 320 K. Alle kosten inclusief personeel eraf. Het is erg fijn om een eigen horecabeleid te kunnen voeren, met een eigen mentaliteit en vooral een eigen flexibiliteit. Het café is De Hofnar en wij hebben dat als organisatie zelf in de hand” Giel Pastoor: directeur Parktheater Eindhoven
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
66
“Als voordeel van een pachter wordt vaak genoemd dat je geen risico loopt. Hij/zij betaalt pacht
ongeacht aantal bezoekers/eters of mindere zomerperiodes. Dat gaat alleen niet op als de pachter per direct failliet is en alles laat vallen. Dat laatste overkwam ons met de pachter van het restaurant. Vervolgens hebben we nagedacht over wat we het beste konden doen. Uiteindelijk zijn we het zelf gaan doen. Omdat we dat ook wilden. Hard werken voor een solide resultaat. Maar vooral ook een echte bijdrage aan onze eigen visie en uitstraling. Financieel is een vanzelfsprekende pacht elke maand wellicht gunstiger. Voor eigen rekening en risico is in beginsel harder werken. Persoonlijk vind ik echter het feit dat we het in eigen hand hebben beter en mooier aansluiten bij de missie en de visie. En het scheelt gedoe (en dat is tenslotte ook geld). Veel hangt wel af van de kwaliteit van de eigen medewerkers. Als zij het niet kunnen (of willen leren), dan is uitbesteden handiger. Maar als je de horeca zelf op orde hebt en het draagt bij tot de ambiance die je in je theater wilt creëren dan zou ik het niet snel uit handen geven. In een pachtconstructie verlies je immers de regie om het te kunnen sturen zoals je het hebben wilt”. Echter door de paracommercie en de interpretatie van de belastingdienst ten aanzien van de ANBI met betrekking tot commerciële activiteiten, zorgen ervoor dat de horeca op gepaste afstand van de culturele activiteiten moet staan.
Om zeggenschap te kunnen houden over de horeca wordt de constructie toegepast waarbij de culturele instelling nevengeschikt is aan de horeca activiteiten. Dit is te realiseren door voor een holdingconstructie te kiezen. Ook Horeca Nederland geeft aan:
Als de B.V. een compleet eigen exploitatie heeft, met een eigen begroting, inkoop en beheer, eigen personeel (dat werkt onder de horeca CAO), dan kun je beargumenteren dat de B.V. een zelfstandige entiteit is, en dat er geen sprake is van een schijnconstructie. Het blijft heel erg belangrijk dat de geldstromen inzichtelijk zijn en de bedrijfsvoering transparant, zodat er geen discussies kunnen ontstaan over oneerlijke mededinging.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
67
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
68
13 Benchmark Gebruikte gegevens Benchmarking is de methode om de prestaties te vergelijken met die van aanverwante en vergelijkbare organisaties. Voor de benchmark is gebruik gemaakt van diverse openbare bronnen. Voor de benchmark uit dit onderzoek is gebruik gemaakt van de gegevens uit StatLine van het CBS, het Theater Analyse Systeem van de VSCD (Vereniging voor Schouwburg- en Concertgebouwdirecties), het Poppodium Analyse Systeem van de VNPF (Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals), de branchegegevens van de NVBF (Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmhuizen) en de jaarrekeningen van Willem Twee, De Verkadefabriek, ECI Cultuurfabriek, Deventer Schouwburg, Schouwburg Hengelo, Theater De Lievekamp, Theater aan de Schie, De Maaspoort Theater & Events, Stadsschouwburg Groningen en Theater aan het Vrijthof.
Bruikbaarheid De VSCD is de branchevereniging van schouwburgen, theaters en concertgebouwen in Nederland waarvan de meeste in aanmerking komende instellingen in Nederland lid zijn, zo ook Het Speelhuis. De VNPF is de branchevereniging van poppodia en festivals waar de meeste poppodia in Nederland lid van zijn, met uitzondering van De Cacaofabriek. TAS is een systeem van de VSCD waaraan de meeste theaters in Nederland jaarlijks hun gegevens leveren en PAS is een systeem van de VNPF waaraan de meeste poppodia in Nederland jaarlijks hun gegevens leveren. De NVBF heeft geen analysesysteem, maar levert uitsluitend algemene branche-informatie. De analysesystemen geven inzicht in onder meer omvang, aard en publieksbereik, personeel en financiën. De resultaten van de benchmark met TAS en PAS-gegevens zijn goed bruikbaar voor een eerste analyse van respectievelijk het theater en het poppodium, maar hierbij moet wel enig voorbehoud worden gemaakt. Allereerst is de kwaliteit van het cijfermateriaal in de systemen afhankelijk van de input door de organisaties zelf. Weliswaar is in de systemen precies omschreven wat onder de diverse in te voeren gegevens moet worden verstaan om de eenduidigheid van de invoer te bevorderen, maar door verschillende interpretatie van variabelen kunnen de gegevens voornamelijk op hoofdlijnen met elkaar worden vergeleken.
Daarnaast dienen de cijfers altijd in perspectief geplaatst te worden met andere, niet-TAS en PAS-analyses en de specifieke omstandigheden die betrekking hebben op het eigen theater. Vergelijkingen geven aldus een globaal en totaalbeeld van hoe instelling zich in grote lijnen verhoudt tot de benchmark instellingen. Op het niveau van de vergeleken onderdelen hebben de analysesystemen vooral ook een signalerende functie: als er relevante afwijkingen blijken op dat individuele onderdeel, dan kan pas een definitieve conclusie worden getrokken op basis van nadere analyse en rekening houdend met specifieke omstandigheden. De gegevens uit TAS en PAS hebben betrekking op het jaar 2018. TAS en PAS-informatie van 2019 is voorhanden in de loop van 2020.
Benchmark voor Het Speelhuis 13.3.1 Selectiecriteria voor de referentie gegevens Het Speelhuis We hebben vier referentiegroepen onderzocht:
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
69
1. Een referentiegroep met 9 vergelijkbare theaters qua zitplaatsen (350 – 450). 2. Een referentiegroep met 13 theaters in gemeenten met vergelijkbare inwonersaantallen (80.000 – 11.000). 3. Een referentiegroep met alle119 theaters aangesloten bij de VSCD. 4. Een referentiegroep met de 11 gemeentelijke theaters. De cijfers uit TAS van de gemeentelijke afdelingen (11) zijn niet goed bruikbaar omdat deze gedomineerd worden door twee grote theaters uit Groningen (werkmaatschappij SPOT (= Oosterpoort / Stadsschouwburg) en Maastricht (= Theater aan het Vrijthof). Hierdoor is de spreiding van de gegevens zeer groot en geven daardoor geen betrouwbaar beeld. De verdeling van de gemeentelijke theaters is als volgt: # Gemeentelijke theaters 2
Gemeente # inwoners Meer dan100.000
1
Tussen de 80.000 – 110.000
4 4
Tussen de 50.000 – 80.0000 < 50.000
Steden Niet herleidbaar binnen TAS, maar het is algemeen bekend dat dit alleen Maastricht en Groningen kunnen zijn Niet herleidbaar binnen TAS, maar dit kan alleen maar Het Speelhuis, Helmond zijn Niet herleidbaar binnen TAS Niet herleidbaar binnen TAS
•
De overige gemeentelijke theaters zijn gevestigd in een gemeente met minder inwoners dan Het Speelhuis. Het is niet betrouwbaar om Het Speelhuis te vergelijken met deze diverse groep omdat door grote spreiding van de gegevens de gemiddelden weinig relevante informatie meer bevatten. Voor de volledigheid is de totale groep wel meegenomen in de analyse.
•
Er is in Nederland geen ander theater, zoals Het Speelhuis met een stoelcapaciteit tussen de 350 en 450 in een gemeente met 80.000 tot 110.000 inwoners. De gemiddelde stoelbezetting in een gemeente met 80.000 tot 110.000 inwoners is 285. Het Speelhuis heeft een gemiddelde stoelbezetting van 275. Echter grote voorstellingen zijn niet mogelijk in Helmond wegens de beperkte capaciteit van het theater (420 te verkopen stoelen).
•
Er is geen ander gemeentelijk theater met een vergelijkbare grootte als Het Speelhuis. Deze zijn, of veel groter of kleiner.
•
Gemiddeld over alle theaters in Nederland bestaat 56% van de totale inkomsten uit subsidies.
13.3.2 Benchmarkgegevens uit TAS 2018
Jaartal
Het Speelhuis
350 – 450 zitplaatsen
2018
2018
Aantal inwoners
90.903
Niet bekend
Aantal Bezoekers
55.000
Aantal voorstellingen
80.000 – 110.000 inwoners 2018
Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
2018
2018
Niet bekend
Niet bekend
18.779
80.000 – 110.000 69.611
85.503
75.750
200
120
244
245
238
Aantal stoelen
420
391
1.050
1.034
853
Aantal fte in dienst
11,6
7,3
18,5
29
22
Aantal vrijwilligers
1,6
1,9
1,7
1,4
10,2
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
70
Aantal theatervoorstellingen 2018 300 250
244
245
238
80-110K inwoners
Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
200
200 150
120
100 50 Het Speelhuis
350-450 zitplaatsen
Het Speelhuis heeft, meer voorstellingen dan een theater met vergelijkbare omvang qua zitplaatsen. Het aantal voorstellingen komt in de buurt van theaters in gemeenten met een vergelijkbaar inwonerstal zoals Het Speelhuis. De theaters uit de selectie van 80.000 -110.000 inwoners hebben in tegenstelling tot Het Speelhuis meerdere theaterzalen waar gelijktijdig geprogrammeerd kan worden.
Aantal betalende bezoekers theatervoorstellingen 2018 85.503
90.000
75750
80.000
69.611
70.000 60.000
55.000
50.000 40.000 30.000 18.779
20.000 10.000 Het Speelhuis
350-450 zitplaatsen
80-110K inwoners
Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
Het aantal betalende bezoekers vertoont meer overeenkomsten met theaters uit een gemeente met vergelijkbaar inwonerstal, dan theaters met een vergelijkbare aantal zitplaatsen. Hier geldt dat Het Speelhuis nog in een opbouwfase zit na de heropening en het aantal bezoekers nog verder stijgt.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
71
Gemiddeld aantal betalende bezoekers per theatervoorstelling 2018 400 349
350
318
300
285
275
250 200
157
150 100 50 Het Speelhuis
350-450 zitplaatsen
80-110K inwoners
Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
Het valt ook hier op dat het aantal betalende bezoekers per voorstelling dichter zit bij theaters uit een gemeente met vergelijkbaar inwonerstal dan een theater met een vergelijkbare zitcapaciteit.
Uitgaven * € 1.000 in 2018 € 6.000 € 5.228 € 5.000
€ 4.268 € 3.809
€ 4.000 € 3.000
€ 2.709
€ 2.000 € 1.077 € 1.000 €Het Speelhuis Het Speelhuis
350-450 zitplaatsen
350-450 zitplaatsen
80-110K inwoners 80-110K inwoners
Alle theaters Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
Gemeentelijke afdeling
De uitgaven van Het Speelhuis zijn niet te vergelijken met theaters met vergelijkbare zitplaatsen. Het Speelhuis lijkt meer op de theaters uit een gemeente met vergelijkbaar inwonerstal. De uitgaven van Het Speelhuis zijn substantieel lager. Het verschil is goed te verklaren door het feit dat de overhead niet in de uitgaven van Het Speelhuis zijn meegenomen. Deze kosten zijn vervlochten in de gemeentelijke organisatie van personele inzet tot de huur van het pand. Het verschil is een goede indicatie van de totale overheadkosten (ongeveer 1,4 miljoen euro).
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
72
Aantal FTE naar functie 40,0 35,0 30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 Het Speelhuis
350-450 zitplaatsen
80-110K inwoners
Alle theaters
Gemeentelijke afdeling
FTE directie
FTE programmering
FTE educatie
FTE marketing en publiciteit
FTE administratie
FTE techniek
FTE horeca en service
FTE kassa
FTE verhuur/evenementen
FTE overig
Het aantal fte’s van 12 formatieplaatsen met een flexibele schil van 5,9 fte laat een vergelijkbaar beeld zien conform de uitgaven (= kostenstructuur). Het verschil in aantal fte’s is ook een goede indicatie voor de hoogte van de overhead. Het verschil bedraagt 7,7 fte met theaters uit een gemeente met vergelijkbaar inwonerstal.
13.3.3 Baten 2018 Baten
Opbrengst voorstellingen (incl. subsidie) Verhuringen
€ 2.525.016
350 – 450 zitplaatsen € 882.000
80.000 – 110.000 inwoners € 3.378.000
€ 106.965
€ 74.000
Het Speelhuis
€ 4.243.000
Gemeentelijke afdelingen € 3.267.000
€ 289.000
€ 384.000
€ 150.000
Alle theaters
Horeca exploitatie (theater gerelateerd) Overige opbrengsten
€ 363.189
€ 112.000
€ 370.000
€ 472.000
€ 359.000
Niet bekend
€ 30.000
€ 208.000
€ 161.000
€ 43.000
Totaal Baten
€ 2.995.170
€ 1.098.000
€ 4.245.000
€ 5.260.000
€ 3.819.000
306
156
285
349
318
Gem aantal bezoekers
Uit de cijfers van de batenkant zijn moeilijk conclusies te trekken. Dit komt omdat subsidies worden gerekend tot omzet voorstellingen. Het Speelhuis ontvangt geen subsidie en ook geen huisvestingskostensubsidie. Dat verklaart een lagere opbrengst. De opbrengsten van verhuringen van gemeentelijke afdelingen zijn laag in vergelijking met niet-gemeentelijke afdelingen. Dit heeft te maken met de beperking van de Wet Markt & Overheid.