CN Toekomstige organisatievorm Theater Speelhuis - Courante - Eindrapportage Toekomst Speelhuis
Tekst van het document
Uitwerking van de vijf toekomstscenario’s voor een organisatorisch construct dat Het Speelhuis en Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek optimale ruimte biedt voor (financieel gezond en toekomstbestendig) cultureel ondernemerschap.”
Haarlem,14 juli 2020 Versie definitief
De kracht van cultuur
‘Cultuur1 is de zuurstof van de samenleving, zonder kunst en erfgoed verstikt zij. Cultuur doet een
appel op onze verbeeldingskracht. Kunst en erfgoed komen voort uit creatief denken en handelen, en inspireren op hun beurt ook weer tot creativiteit. Kunstwerken en gebouwen uit heden en verleden, voorstellingen, concerten, films, boeken en vele andere culturele uitingsvormen laten ons kennismaken met andere werelden en denkbeelden en plaatsen daarmee onze eigen normen en waarden in een breder perspectief. Cultuur biedt ook een emotionele vrijplaats. Cultuur kan gevoelens van ontroering, troost en ontspanning veroorzaken, of juist walging, angst of medelijden oproepen. Kunstenaars zijn dé vertellers en verbeelders van onze samenleving. Cultuur kan ons verbinden, raken, veranderen en verwonderen’. Uit: Cultuur dichtbij, dicht bij cultuur’ Advies cultuurbestel 2021 – 2024 Raad van Cultuur
I
Inhoudsopgave 1
Inleiding en vraagstelling aan Courante........................................................................................ 1 Bouwopdracht uit 2016 .............................................................................................................. 1 De bouwopdracht uit 2016 ........................................................................................................ 1 Gedragenheid gemeentebestuur en bestuur De Cacaofabriek maart 2019 ..................... 2 Onderzoeksopdracht ................................................................................................................... 2
2
Aanpak – verantwoording ............................................................................................................... 5 Verantwoording ............................................................................................................................ 5 Oorspronkelijke planning ............................................................................................................ 6 Courante......................................................................................................................................... 6 Woord van dank........................................................................................................................... 6 Risico’s en verantwoordelijkheden ............................................................................................. 6 Beeldmateriaal .............................................................................................................................. 7
3
Management samenvatting.............................................................................................................. 9 Cultuurbeleid rijk, provincie, gemeente ..................................................................................... 9 3.1.1
Fair Practice Code (FPC) ........................................................................................................ 9 Cultureel ondernemerschap ........................................................................................................ 9 Verzelfstandiging van een gemeentelijke afdeling................................................................ 10
3.3.1
Het Speelhuis .......................................................................................................................... 10 Benchmark ................................................................................................................................... 11
3.4.1
De Cacaofabriek ................................................................................................................... 11
3.4.2
Het Speelhuis .......................................................................................................................... 11 Vijf toekomstscenario’s ............................................................................................................... 11
3.5.1
Uitgangspunten berekeningen ............................................................................................. 11
3.5.2
Toelichting op de Tabel 1..................................................................................................... 12
Voldoen aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet markt & Overheid, paracommercie en Fair Practice Code ................................................................................ 14 3.6.1
Toelichting Tabel 2 ................................................................................................................ 15 Advies ........................................................................................................................................... 17
4
Context rond het vraagstuk cultureel ondernemen ..................................................................... 19 Inleiding ........................................................................................................................................ 19 Wat is cultureel ondernemen? .................................................................................................. 19 Cultureel Ondernemerschap en de vier pijlers ...................................................................... 20 Pijler 1 Artistiek onderscheidend vermogen ........................................................................... 20 4.4.1
Rol van gemeente .................................................................................................................. 20 Pijler 2 Maatschappelijk draagvlak......................................................................................... 20
4.5.1
Rol van de gemeente............................................................................................................. 21 I
Pijler 3 Verdienmodel ................................................................................................................. 21 4.6.1
Rol van de gemeente............................................................................................................. 21 Pijler 4 Besturen en bedrijfsvoering.......................................................................................... 21
4.7.1
Rol van de gemeente............................................................................................................. 21 Conclusie ...................................................................................................................................... 21
5
Korte omschrijving van Het Speelhuis & De Cacaofabriek – huidige situatie (status quo) . 25 Theater Speelhuis ........................................................................................................................ 25 De Cacaofabriek ........................................................................................................................ 25 Opvallende zaken op basis van de analyse 7S-analysemodel van McKinsey van de huidige situatie (status quo) ...................................................................................................................... 26 5.3.1 De bevindingen van de huidige situatie (status quo) vormen het vertrekpunt op basis waarvan de verschillende scenario’s zijn uitgewerkt....................................................................... 26
6
5.3.2
Shared values en strategie ................................................................................................... 26
5.3.3
Structuur................................................................................................................................... 26
5.3.4
Systemen ................................................................................................................................. 27
5.3.5
Personeel ................................................................................................................................. 27
5.3.6
Teamwork (Style) ................................................................................................................... 28
5.3.7
Vaardigheden......................................................................................................................... 28
Gemeente Helmond ........................................................................................................................ 31 Algemene beschrijving ............................................................................................................... 31 Industrieel verleden..................................................................................................................... 31 (Slimme) maakindustrie .............................................................................................................. 31 Aantal inwoners gemeente Helmond ...................................................................................... 31 Bevolkingsprognose naar leeftijd, 2040 ................................................................................ 32 Sterke stijging aantal internationals Eindhoven en Helmond ............................................... 32 Ontwikkeling typen huishoudens, 2003-2018 ...................................................................... 33 Ontwikkeling gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen, 2015 - 2017 .......................... 33 Vrijetijdseconomie ....................................................................................................................... 34 6.9.1
7
Plezierzoekers Helmond ....................................................................................................... 34
Rijk: Cultuurbeleid ............................................................................................................................ 37 Maatschappelijke waarde van cultuur opnieuw op de kaart ............................................. 37 Cultuurbeleid 2021 – 2024: Cultuur voor iedereen ............................................................ 37 Uitgelicht toekomstvisie .............................................................................................................. 38 7.3.1
Podiumkunsten ........................................................................................................................ 38
7.3.2
Beeldende kunst ..................................................................................................................... 38
7.3.3
Film ........................................................................................................................................... 38
7.3.4
Ontwikkelfunctie en festivals ontwerp, beeldende kunst en crossovers ........................ 39
7.3.5
Pop ........................................................................................................................................... 39 II
7.3.6 Fair Practice Code: Fair Pay, Fair Share en Fair Chain, Governance Code Cultuur en Code Culturele diversiteit & Inclusie ................................................................................................... 39 Vijf kernwaarden ......................................................................................................................... 39
8
7.4.1
Solidariteit ............................................................................................................................... 40
7.4.2
Transparantie .......................................................................................................................... 40
7.4.3
Duurzaamheid ........................................................................................................................ 40
7.4.4
Diversiteit ................................................................................................................................. 41
7.4.5
Vertrouwen .............................................................................................................................. 41
Podiumkunsten .................................................................................................................................. 43 Terugblik De belangrijkste ontwikkelingen in de podiumkunsten in de afgelopen tien jaar (2009-2018). ............................................................................................................................................. 43 Programmeren in de praktijk ..................................................................................................... 43 8.2.1
Programmeren ........................................................................................................................ 43
8.2.2
Programmeurs......................................................................................................................... 44
8.2.3
Financiering............................................................................................................................. 45
8.2.4
Publiek ..................................................................................................................................... 45
8.2.5
Samenwerken ......................................................................................................................... 46 Samenvattend .............................................................................................................................. 46
9
Provincie Noord-Brabant – Cultuurbeleid ................................................................................... 49 Nieuwe kunstenplanperiode 2021 – 2024 .......................................................................... 49 BrabantStad (B5) ........................................................................................................................ 49 Kunstenplanperiode 2021-2024: Regioprofiel BrabantStad 2021-2024 – ................... 49 De Cacaofabriek en Het Speelhuis–genoemd in Regioprofiel BrabantStad 2021-2024 50 Samenwerkingsverband zes theaters in de Brainportregio – regiodeal Brainport.......... 50 Waardering van cultuur door de Brabanders ....................................................................... 51
10
Gemeente Helmond – Cultuur ....................................................................................................... 53 Helmond binnen de Atlas Nederlandse Gemeenten............................................................ 53 10.1.1
Ranking posities toegelicht .............................................................................................. 53
Uitgaven gemeentefonds aan Cultuur & Ontspanning ......................................................... 54 B5 en de provincie Noord-Brabant ......................................................................................... 54 Omliggende gemeenten van de B5-steden ............................................................................ 55 Samengevat ................................................................................................................................. 55 11
Cultuurvisie voor de gemeente Helmond ..................................................................................... 57 Opgehaalde input voor de ontwikkeling van de cultuurvisie vanuit het veld ................... 57 11.1.1
De waarde van De Cacaofabriek.................................................................................. 58
11.1.2
De waarde van Het Speelhuis ........................................................................................ 58
11.1.3
Bijdrage aan weerbare en respectvolle samenleving................................................. 58 III
Samengevat ................................................................................................................................. 58 12
Horeca - marktscan .......................................................................................................................... 61 Horeca-aanbod in Helmond ..................................................................................................... 61 12.1.1
Ontwikkeling aantal bedrijven in de drankensector 2004 - 2019 .......................... 61
Ontwikkeling van het aantal bedrijven in de drankensector per deelsector, 2004, 2009, 2014, 2019................................................................................................................................................ 62 Aanbod vanuit de regio............................................................................................................. 62 Conclusie aanbod....................................................................................................................... 63 Wet Markt en Overheid ............................................................................................................ 64 12.5.1
Wat houdt de wet in?....................................................................................................... 64
12.5.2
Uitzondering ...................................................................................................................... 64
Paracommercie............................................................................................................................ 64 12.6.1
Wat zijn voorbeelden van paracommercie?................................................................ 65
Faire oplossing: horeca BV? ..................................................................................................... 65 Gelijk speelveld........................................................................................................................... 65 Horeca met zeggenschap of zonder zeggenschap?............................................................ 66 13
Benchmark ........................................................................................................................................ 69 Gebruikte gegevens ................................................................................................................... 69 Bruikbaarheid .............................................................................................................................. 69 Benchmark voor Het Speelhuis................................................................................................. 69 13.3.1
Selectiecriteria voor de referentie gegevens Het Speelhuis....................................... 69
13.3.2
Benchmarkgegevens uit TAS........................................................................................... 70
13.3.3
Baten 2018 ....................................................................................................................... 73
13.3.4
Lasten 2018....................................................................................................................... 74
13.3.5
Conclusie ............................................................................................................................ 74
Benchmark voor De Cacaofabriek .......................................................................................... 74
14
13.4.1
Selectiecriteria voor de referentie gegevens De Cacaofabriek ................................ 74
13.4.1
Benchmarkgegevens over 2018 uit PAS en van de referentie instellingen............. 76
13.4.2
Baten 2018 ....................................................................................................................... 79
13.4.3
Lasten 2018....................................................................................................................... 80
13.4.4
Resultaat 2018.................................................................................................................. 80
13.4.5
Conclusie ............................................................................................................................ 81
Het waarom van verzelfstandigen? .............................................................................................. 85 Wat houdt verzelfstandiging precies in?................................................................................. 85 14.1.1
Argumenten voor verzelfstandig..................................................................................... 85
Hoeveel podia zijn in Nederland nog in overheidshanden? .............................................. 86 Voordelen van verzelfstandiging.............................................................................................. 86 Verzelfstandigen kent ook risico’s. ........................................................................................... 86 IV
Welke juridische organisatievormen zijn er?.......................................................................... 87 14.5.1
Stichting met het bestuur-model ...................................................................................... 87
14.5.2
Stichting met Raad van Toezicht model ........................................................................ 87
Verzelfstandiging en de rol van de gemeente ....................................................................... 87 14.6.1
In essentie ........................................................................................................................... 88
Inzichtelijk maken van kosten bij een verzelfstandiging ....................................................... 88 14.7.1
Werkkapitaal ..................................................................................................................... 88
14.7.2
Materiele vaste activa ...................................................................................................... 88
14.7.3
Huur .................................................................................................................................... 89
14.7.4
Toekomstige huur .............................................................................................................. 89
14.7.5
Overheadkosten................................................................................................................ 90
14.7.6
Personeel cao .................................................................................................................... 91
14.7.7
Overige zaken met betrekking tot de overgang van een rechtsvorm ...................... 92
Conclusie Het Speelhuis ............................................................................................................ 93 Conclusie De Cacaofabriek ...................................................................................................... 93 Inschatting van de eenmalige kosten .................................................................................. 93 In cijfers: effecten van verzelfstandiging ............................................................................ 94 14.11.1
Variant werkkapitaal (garantiestelling) ......................................................................... 94
14.11.2
Variant werkkapitaal (dotatie) ........................................................................................ 94 Conclusie ................................................................................................................................. 94
15
Uitwerking van de vijf varianten .................................................................................................... 97 Vraagstelling luidt: ...................................................................................................................... 97 Aanpak ......................................................................................................................................... 97 Uitgangspunt berekeningen toekomstige scenario’s ............................................................. 97 Huidige baten en lasten Het Speelhuis over 2019 ............................................................... 98 Genormaliseerde Baten en Lasten Het Speelhuis 2019 ...................................................... 99 Huidige baten en lasten De Cacaofabriek (2019)............................................................ 100
16
Scenario 1: Bestaande structuur toekomstbestendig ............................................................... 101 Het Speelhuis ............................................................................................................................ 101 De Cacaofabriek ..................................................................................................................... 101 In beeld...................................................................................................................................... 102 In woord .................................................................................................................................... 102 16.4.1
Programmering budgetten en content ........................................................................ 102
16.4.2
Publieksbereik ................................................................................................................. 103
16.4.3
Marketingcommunicatie ............................................................................................... 103
16.4.4
Personele organisatie (inclusief functiegebouw en CAO) ....................................... 103
16.4.5
Bedrijfsvoering /financiering / financiële exploitatie .............................................. 104
16.4.6
Cultureel ondernemerschap ......................................................................................... 104 V
16.4.7
Horeca ............................................................................................................................. 105
16.4.8
Fiscaal juridisch .............................................................................................................. 105
16.4.9
Invulling Code Governance Cultuur ........................................................................... 105
16.4.10
Terugval scenario........................................................................................................... 106
In cijfers...................................................................................................................................... 106 16.5.1
Totaaloverzicht meer- minder kosten op basis van bovenstaande tabel (in woord) 106
16.5.2 Alternatief scenario om te kunnen voldoen aan de Fair Practice Code voor De Cacaofabriek ...................................................................................................................................... 107 Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 1................................................................ 107 16.6.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 107
16.6.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 108
Samengevat per instelling de exploitatiebijdrage door de gemeente ............................ 108 17
Scenario 2: Gemeentelijke afdeling .......................................................................................... 110 Gemeentelijke afdeling ........................................................................................................... 110 In beeld...................................................................................................................................... 110 In woord .................................................................................................................................... 111 17.3.1
Programmering budgetten en content ........................................................................ 111
17.3.2
Publieksbereik ................................................................................................................. 111
17.3.3
Marketingcommunicatie ............................................................................................... 111
17.3.4
Personele organisatie (inclusief functiegebouw en CAO) ....................................... 111
17.3.5
Bedrijfsvoering/financieren financiële exploitatie .................................................... 112
17.3.6
Cultureel ondernemerschap ......................................................................................... 112
17.3.7
Horeca ............................................................................................................................. 112
17.3.8
Fiscaal juridisch .............................................................................................................. 112
17.3.9
Invulling Code Governance Cultuur ........................................................................... 113
17.3.10
Terugval scenario........................................................................................................... 113
In cijfers op basis van genormaliseerde Baten en Lasten .................................................. 113 Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 2................................................................ 114 Samengevat de exploitatiebijdrage door de gemeente ................................................... 114 18
Scenario 3: Fusie........................................................................................................................... 115 Fusie Het Speelhuis en De Cacaofabriek ............................................................................ 115 In beeld...................................................................................................................................... 116 In woord .................................................................................................................................... 116 18.3.1
Programmering budgetten en content ........................................................................ 116
18.3.2
Publieksbereik ................................................................................................................. 116
18.3.3
Marketingcommunicatie ............................................................................................... 116
18.3.4
Personele organisatie (inclusief functiegebouw en CAO) ....................................... 117 VI
18.3.5
Bedrijfsvoering/financieren financiële exploitatie .................................................... 117
18.3.6
Cultureel ondernemerschap ......................................................................................... 117
18.3.7
Horeca ............................................................................................................................. 118
18.3.8
Fiscaal juridisch .............................................................................................................. 118
18.3.9
Invulling Code Governance Cultuur ........................................................................... 118
18.3.10
Terugval scenario........................................................................................................... 118
In cijfers op basis van genormaliseerde Baten en Lasten .................................................. 118 Totale werkelijke bijdrage scenario 3 .................................................................................. 119 19
Scenario 4: Concernvariant ........................................................................................................ 120 Verzelfstandiging met concernrelatie ................................................................................... 120 In beeld...................................................................................................................................... 120 In woord .................................................................................................................................... 121 19.3.1
Programmering budgetten en content ........................................................................ 121
19.3.2
Publieksbereik ................................................................................................................. 121
19.3.3
Marketingcommunicatie ............................................................................................... 121
19.3.4
Personele organisatie (inclusief functiegebouw en CAO) ....................................... 121
19.3.5
Bedrijfsvoering/financieren financiële exploitatie .................................................... 122
19.3.6
Cultureel ondernemerschap ......................................................................................... 123
19.3.7
Horeca ............................................................................................................................. 123
19.3.8
Fiscaal juridisch .............................................................................................................. 123
19.3.9
Invulling Code Governance Cultuur ........................................................................... 123
19.3.10
Terugval scenario........................................................................................................... 123
In cijfers op basis van genormaliseerde Baten en Lasten .................................................. 123 Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 4................................................................ 124 19.1.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 124
19.1.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 124
Samengevat de exploitatiebijdrage door de gemeente ................................................... 125 20
Scenario 5: Twee separate zelfstandige organisaties ............................................................ 126 Twee stichtingen model ........................................................................................................... 126 In beeld...................................................................................................................................... 126 In woord .................................................................................................................................... 126 20.3.1
Programmering budgetten en content ........................................................................ 127
20.3.2
Publieksbereik ................................................................................................................. 127
20.3.3
Marketingcommunicatie ............................................................................................... 128
20.3.4
Personele organisatie (inclusief functiegebouw en CAO) ....................................... 128
20.3.5
Bedrijfsvoering/financieren /financiële exploitatie .................................................. 128
20.3.6
Cultureel ondernemerschap ......................................................................................... 129
20.3.7
Horeca ............................................................................................................................. 129 VII
20.3.8
Fiscaal juridisch .............................................................................................................. 130
20.3.9
Invulling Code Governance Cultuur ........................................................................... 130
20.3.10
Terugval scenario........................................................................................................... 130
In cijfers op basis van genormaliseerde Baten en Lasten .................................................. 131 Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 5................................................................ 131 20.5.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 131
20.5.1
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 132
Samengevat de exploitatiebijdrage door de gemeente ................................................... 132 21
Totaaloverzicht financiële consequenties per scenario .......................................................... 133 21.1.1
Toelichting op de tabel 1.............................................................................................. 133
21.1.2 Voldoen aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet markt & Overheid, paracommercie en Fair Practice Code .................................................................... 134 21.1.3
Toelichting op tabel 2 ................................................................................................... 135
21.1.4
Uitgangspunten .............................................................................................................. 137
Conclusie ................................................................................................................................... 137 22
Kritische factoren........................................................................................................................... 138
23
Aanbevelingen .............................................................................................................................. 141 23.1.1
Verdere aanbevelingen ................................................................................................ 141
24
Stappenplan .................................................................................................................................. 143
25
Bijlagen........................................................................................................................................... 149
26
Input van de volgende personen................................................................................................ 150 Gesprekspartners ..................................................................................................................... 150 Bijeenkomst culturele en maatschappelijke veld 23 januari 2020.................................. 150 Bijeenkomst culturele en maatschappelijke veld 28 januari 2020.................................. 150 Personeelsbijeenkomst Het Speelhuis 23 januari 2020.................................................... 151 Personeelsbijeenkomst De Cacaofabriek 28 januari 2020 ............................................. 151 Bijeenkomst met horeca op 11 februari 2020 ................................................................... 151 Individuele gesprekken ........................................................................................................... 152
27
Bijlage: uit Organisatierapport gemeente Helmond, februari 2016.................................... 153 Het Speelhuis (in samenhang met De Cacaofabriek) ........................................................ 153 Ontwikkelpunten 2016........................................................................................................... 153 Producten en diensten? ........................................................................................................... 153 Wat wordt er echt anders?..................................................................................................... 154
28
Verzelfstandiging .......................................................................................................................... 155 Voordelen.................................................................................................................................. 155 Nadelen .................................................................................................................................... 155
29
Berekeningen ................................................................................................................................. 158 Scenario 1 bestaande structuur toekomstbestendig ........................................................... 158 VIII
29.1.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 158
29.1.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 159
Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 1................................................................ 160 29.2.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 160
29.2.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 160
Scenario 2 gemeentelijke afdeling ....................................................................................... 161 29.3.1
Het Speelhuis en De Cacaofabriek ............................................................................ 161
Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 2................................................................ 162 Scenario 3 Fusie....................................................................................................................... 163 29.2.1
Het Speelhuis & De Cacaofabriek .............................................................................. 163
Totale werkelijke bijdrage scenario 3 .................................................................................. 163 Scenario 4 Concern ................................................................................................................ 164 29.4.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 164
29.4.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 164
Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 4................................................................ 165 29.5.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 165
29.5.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 165
Scenario 5 Twee separate stichtingen.................................................................................. 166 29.6.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 166
29.6.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 166
Totale werkelijke bijdrage gemeente scenario 5................................................................ 167
30
29.7.1
Het Speelhuis .................................................................................................................. 167
29.7.2
De Cacaofabriek ........................................................................................................... 168
Voetnoten ....................................................................................................................................... 169
IX
1 Inleiding en vraagstelling aan Courante Bouwopdracht uit 2016 In de vergadering van 9 april 2019 heeft het College van Burgemeester en Wethouders een concept onderzoeksopdracht vastgesteld dat het vertrekpunt is voor een verkenning naar een gunstig exploitatiemodel voor Theater Speelhuis en De Cacaofabriek. De aanleiding was de ‘bouwopdracht’ van de gemeente Helmond uit 2015/2016 die luidde als volgt:
“‘The proof of the pudding is in the eating’. We leren door te doen en te ondervinden. En zo kristalliseert zich een nieuwe organisatievorm zich al doende uit. Hierdoor gaan we niet uit van structuur maar beslissen we op basis van ervaring, wat blijkt het beste te passen. Vooral die werkwijze is nieuw en eigentijds. Dit vraagt in 2016 ruimte om te experimenteren.”
De bouwopdracht uit 2016 Het jaar 2016 wordt gebruikt om te experimenteren om te ervaren wat lijkt te werken en wat niet meer past binnen de ambities. De reflectie hierop gebeurt in nauwe samenwerking en met inzet van de expertise van de professionals binnen O&O en het sociaal domein. Concreet heeft het de volgende zaken opgeleverd: •
Visie op het theater van de toekomst, direct parallel lopend aan de verbouwing en realisatie van het nieuwe theater. (Meerjarenplan Het Speelhuis 2018-2020)
•
Overzicht van de acquisitiemogelijkheden (en onmogelijkheden); inzichtelijk maken wat realistisch en ideaal is hierin; input leveren vanuit de gebruiker voor het permanent maken van het theater. (Meerjarenplan Het Speelhuis 2018-2020)
•
Bedrijfsvoering optimaal afstemmen op de nieuwe setting met het Permanente theater. (Meerjarenplan Het Speelhuis 2018-2020)
•
Verder ontwikkelen van samenwerking met Kunstkwartier, Bibliotheek, Museum, Helmond Marketing, waardoor inhoudelijke meerwaarde wordt gerealiseerd en de bezuinigingsopdracht van € 1 miljoen wordt gehaald. (Samenwerkingsverband Hart)
•
Inhoudelijke meerwaarde en financiële voordelen onderzoeken en ervaren van de samenwerking met de Cacaofabriek.
•
Mogelijkheden nieuwe theater uitnutten in brede zin. (Meerjarenplan Het Speelhuis (2018 2020).
•
Marktbewerkingsplan voor Speelhuis en Cacaofabriek opstellen en uitvoeren. (Meerjarenplan Het Speelhuis 2018-2020 en activiteitenplannen 2016, 2017, 2018 De Cacaofabriek plus meerjarenbegroting 2018-2021)
•
Verder professionaliseren van de organisatie en bedrijfsvoering in samenhang met de Cacaofabriek. (Meerjarenplan Het Speelhuis 2018-2020 en activiteitenplannen 2016, 2017, 2018 De Cacaofabriek plus meerjarenbegroting 2018-2021)
•
Aantal scenario’s waarin verschillende intensivering van samenwerking tussen Theater Speelhuis en De Cacaofabriek is uitgewerkt. (Van samenwerken tot volledige fusie en zelfstandig)
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
1
•
Op basis van meerwaarde besluit voorbereiden over al dan niet eenwording van het kunstinitiatief met de overkoepelende organisatie (handelend onder de naam) De Cacaofabriek. (Fusie gerealiseerd)
In de begroting van 2017 en 2018 is tevens opgenomen dat Het Speelhuis de opdracht heeft gekregen om de mogelijkheid te onderzoeken of verzelfstandigen van het theater gunstig is voor het functioneren van het theater en hoe deze eventuele verzelfstandiging het beste uitgevoerd kan worden en te bekijken in hoeverre het mogelijk is om hierin samen te gaan met De Cacaofabriek. In de begroting van 2019 is die lijn voortgezet. Hierover is het volgende opgenomen: “In het kader van verdergaande samenwerking van Het Speelhuis en De Cacaofabriek wordt verkend of een verzelfstandiging gunstig kan zijn voor het functioneren van Het Speelhuis en De Cacaofabriek”.
Gedragenheid gemeentebestuur en bestuur De Cacaofabriek maart 2019 Om bovenstaande te verkennen wordt een onderzoeksopdracht verricht, Collegebesluit 19 maart 2019. Vanwege de intentie tot samengaan van beide organisaties is het van belang dat de onderzoeksopdracht door de besturen van beide organisaties wordt omarmd (Gemeentebestuur en bestuur van De Cacaofabriek).
Onderzoeksopdracht “Theater Speelhuis (onderdeel van gemeente Helmond) en De Cacaofabriek (gesubsidieerde
stichting) willen een organisatorisch construct dat hen optimale ruimte biedt voor (financieel gezond en toekomstbestendig) cultureel ondernemerschap.” De vijf 2geschetste toekomstscenario’s zijn: 1. Theater Speelhuis als gemeentelijke afdeling (in de publieksrechtelijke sfeer) en de Cacaofabriek als zelfstandige organisatie (met een subsidierelatie tot de gemeente). 2. Theater Speelhuis en De Cacaofabriek beide als gemeentelijke afdeling (in de publieksrechtelijke sfeer). 3. Theater Speelhuis en De Cacaofabriek gefuseerd tot één verzelfstandigde organisatie (met een subsidierelatie tot de gemeente). 4. Theater Speelhuis en De Cacaofabriek gefuseerd tot één verzelfstandigd concern (met een subsidierelatie tot de gemeente). 5. Theater Speelhuis en De Cacaofabriek als twee separate zelfstandige organisaties (met subsidierelaties tot de gemeente). De gemeente Helmond heeft Courante de opdracht gegeven dit onderzoek uit te voeren. Hierbij zijn in de offerte de volgende nadere uitgangspunten gehanteerd: • •
•
Gemeente Helmond eigenaar is en blijft van beide panden. Specifieke aandacht voor een terugvalscenario, wanneer in de verdere toekomst het doorgevoerde scenario onvoldoende succesvol blijkt. Hiermee behoud de gemeente de mogelijkheid om de organisatie(s) terug te brengen in de publiekrechtelijke sfeer. Met het advies rapportage kan de gemeente en de stichting een go/no-go besluit nemen over het toekomstige scenario van de twee instellingen.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
2
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
3
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
4
2 Aanpak – verantwoording Verantwoording De informatie bij de uitvraag, gesprekken3 met diverse personen, groepsgesprekken met het personeel van beide instellingen, aangeleverde (cijfermatige) informatie door de opdrachtgever en derden, de benchmark analyse en eigen onderzoek vormen de input voor dit rapport. Het onderzoek is gestart met de huidige situatie (status quo) van Het Speelhuis en De Cacaofabriek in kaart te brengen aan de hand van het 7S-model van McKinsey. Tijdens het onderzoek zijn een aantal tekortkomingen ten aanzien van de volgende onderwerpen: Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet Markt en Overheid, paracommercie en Fair Practice Code geconstateerd. Conform de onderzoeksopdracht (financieel en toekomstbestendig cultureel ondernemerschap) is eerst in beeld gebracht wat nodig is om te komen van de huidige situatie (status quo) tot het gevraagde scenario 1 (= de bestaande structuur toekomstbestendig). In het overzicht in Hoofstuk 21 zijn de meer-en minder kosten voor de vijf gevraagde scenario’s in kaart gebracht ten opzichte van de huidige situatie (status quo) om ook te kunnen voldoen aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet Markt en Overheid, paracommercie en Fair Practice Code. Deze analyse is de basis voor de uitwerking van de verschillende scenario’s. •
In de maand januari 2020 zijn er groepsgesprekken geweest met het personeel van Het Speelhuis en De Cacaofabriek.
•
Ook zijn er in dezelfde maand twee groepsgesprekken gevoerd met het maatschappelijke en culturele veld.
•
Er is een gesprek geweest met Koninklijke Horeca Nederland afdeling Helmond / NoordoostBrabant en Horeca Belangenvereniging Helmond Centrum
•
Er is een gesprek geweest met de uitbater van De Cacaofabriek.
•
Daarnaast zijn er diverse individuele gesprekken gevoerd.
•
De verantwoording voor de benchmark is te lezen in hoofdstuk 13.
•
Er is op regelmatige basis gecommuniceerd en gerapporteerd aan de Stuurgroep leden gedurende de looptijd van het onderzoek.
In de bijlagen is een overzicht opgenomen van de gesprekspartners. De input van de gesprekken is verwerkt voor zover relevant in dit rapport.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
5
Oorspronkelijke planning
Courante Courante is een strategische marketing adviesbureau. Wij brengen verbeelding en technologie samen en helpen organisaties te groeien in de tijd van digitale transformatie. Vanuit brand & social engagement is ons denken en handelen gebaseerd. Het gaat over betekenis, oprechtheid en vertrouwen. Vanuit een bedrijfseconomisch vertrekpunt combineren wij onze kennis en expertise op het gebied van strategie en digitale marketing. Voor een up-to-date beeld van onze opdrachtgevers verwijzen wij graag naar www.Courante.nl. Het onderzoek is uitgevoerd door drs Nicole Couwenbergh en drs Michiel Monté van bureau Courante.
Woord van dank Wij danken iedereen die wij in het kader van het onderzoek hebben gesproken en die met hun kennis en ervaring een bijdrage hebben geleverd aan dit rapport.
Risico’s en verantwoordelijkheden Het onderzoek is uitgevoerd door en onder verantwoordelijkheid van Courante. Het rapport en de bijlagen vormen een geheel. Indien het rapport ter beschikking wordt gesteld aan derden, dient dat in zijn geheel te geschieden. Bij het onderzoek en de samenstelling van dit rapport is uiterste zorgvuldigheid betracht. Daarbij is uitgegaan van de waarheidsgetrouwheid van de door de opdrachtgever en door derden verstrekte informatie. De financiële verkenningen zijn naar beste kennis en inzicht tot stand gekomen. De uiteindelijke financiële resultaten zijn sterk afhankelijk van de in het rapport gepresenteerde factoren. Er kunnen zich ontwikkelingen voordoen die wij op dit moment niet kunnen voorzien en/of die thans nog niet bekend zijn. Courante kan logischerwijze niet garanderen dat de geprojecteerde resultaten daadwerkelijk worden gerealiseerd.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
6
De periode van het onderzoek was vóór de Coronaperiode. De impact hiervan op de resultaten is niet meegenomen in het onderzoek en zal naar verwachting voor de twee instellingen verschillend uitwerken. Gedurende het onderzoek zijn de consequenties hiervan niet te overzien.
Beeldmateriaal Al het beeldmateriaal is afkomstig uit interne documenten.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
7
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
8
3 Management samenvatting De vraagstelling van het onderzoek luidt als volgt: “Theater Speelhuis (onderdeel van gemeente
Helmond) en De Cacaofabriek (gesubsidieerde stichting) willen een organisatorisch construct dat hen optimale ruimte biedt voor (financieel gezond en toekomstbestendig) cultureel ondernemerschap.” Het onderzoek richt zich op de vijf gevraagde toekomstscenario’s.
Cultuurbeleid rijk, provincie, gemeente Het nieuwe Cultuurbeleid 2021 – 2024: ‘Cultuur voor iedereen’ van het rijk biedt voor Helmond, als onderdeel van BrabantStad en als middelgrote stad, dichtbij Eindhoven, gelegen kansen. Het onderzoeken van De Cacaofabriek om opgenomen te worden in de Basis Infra Structuur (BIS) als ketenvoorziening voor het landelijk Cultuurbeleid na 2024 is een kans voor Helmond. Op het vlak van cultuur liggen er ook provinciaal kansen. Samen met de Provincie Noord-Brabant en BrabantStad is het regioprofiel BrabantStad 2021-2024 opgesteld. De Cacaofabriek sluit hierbij aan en presenteert diverse disciplines zoals theater, film, muziek, urban arts en beeldende kunst en design. Het Speelhuis als inspirerend voorbeeld van een herbestemde kerk tot een iconisch theater ziet zijn rol bij te dragen aan een infrastructuur voor kunstenaars om te groeien van een klein naar een groot publiek. Dat geldt zowel voor theater, dans als voor muziek. Voor een hoogwaardig vestigings- en woonklimaat4 is cultuur van belang. Zes theaters in de Brainportregio hebben een samenwerkingsverband gesloten. Doel van deze samenwerking is om meer te betekenen voor makers, spelers, publiek en bedrijfsleven in de Brainportregio.
Met een onderscheidend centrum, een gevarieerd aanbod in sport en cultuur, klein- en grootschalige evenementen is de stad Helmond in staat mensen te trekken en te binden. De te ontwikkelen cultuurvisie voor de gemeente Helmond hoort hier ook bij.
3.1.1 Fair Practice Code (FPC) De Sociaal Economische Raad en de Raad voor Cultuur hebben geconcludeerd dat de sector kunst, cultuur en creatieve industrie weliswaar hoogwaardig en internationaal toonaangevend is, maar dat er ook sprake is van uitholling en van een zorgelijke arbeidsmarkt. De Fair Practice Code is een (nieuwe) gedragscode voor ondernemen en werken in kunst, cultuur en creatieve industrie. De code richt zich ook tot aan de sector gerelateerde instellingen, zoals brancheorganisaties, fondsen, het rijk, provincies en gemeenten, namelijk om de verantwoordelijkheid te delen en voorwaarden te creëren om Fair Practice toe te passen, te ondersteunen en te promoten. De Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit worden voorwaarden om in aanmerking te komen voor subsidies. Vanaf 2021 wordt het toepassen van de Fair Practice Code verplicht gesteld voor het verkrijgen van landelijke subsidies (BIS), subsidie provincie Noord-Brabant en toekenningen door fondsen en stichtingen. Het Speelhuis voldoet nu al aan de Fair Practice Code en De Cacaofabriek (nog) niet.
Cultureel ondernemerschap In het rapport zijn wij uitgegaan dat het cultureel ondernemerschap rust op vier pijlers die nauw met elkaar zijn verbonden, te weten: 1. Artistiek onderscheidend vermogen.
Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond
9
2. Maatschappelijk draagvlak. 3. Verdienmodellen. 4. Bestuur en bedrijfsvoering. Elk van de vier is noodzakelijk voor duurzaam succes. Bij alle vier past een eigen dialoog en samenwerking tussen gemeente en cultuurmakers. Cultureel ondernemerschap vraagt om een sterk bedrijfsmatige opzet van de culturele organisatie, een duidelijk marktgerichtheid van directie en personeel en arbeidsvoorwaarden die deze bedrijfsopzet ondersteunen. De financiering door de gemeente vraagt om een beleidsvisie, inhoudelijke en financiële verantwoording van de van overheidswege verstrekte middelen. Een sterke culturele infrastructuur5 levert de gemeente voordelen op, zowel financieel als op het gebied van aantrekkingskracht, leefbaarheid en participatie. Het samen optrekken van instellingen en overheid in de route naar meer ondernemerschap is essentieel voor succes. Meer competenties bij instellingen leiden tot meer draagvlak, samenwerking, differentiatie in producten en diensten, nieuwe en alternatieve financieringsvormen. De gemeente kan vanuit haar positie stimuleren, faciliteren en instrumenten aanbieden. Voor Het Speelhuis geldt dat op dit moment als, gemeentelijke afdeling, de Wet Markt en Overheid alleen theater gerelateerde activiteiten mogen plaatsvinden. Dat levert een beperking op voor programmering, horeca en verhuringen.
De huidige gedragsregels voor overheden die economische activiteiten verrichten blijven door de verlenging van toepassing (hoofdstuk 4b Mededingingswet) tot 1 juli 2021 van kracht. De Cacaofabriek oefent het cultureel ondernemerschap ten volle uit. Het Stichtingsbestuur denkt na over de duurzaamheid en daardoor wenselijkheid van het huidige businessmodel. Hierbij wordt gekeken naar een bestendige oplossing zodat er een evenwichtigere balans tussen vrijwilligers en vast personeel komt, de continuïteit van de bedrijfsvoering duurzaam wordt vormgegeven en dat De Cacaofabriek een instelling wordt die zich kan conformeren aan de Fair Practice Code, bij een gelijkblijvend cultureel aanbod.
Verzelfstandiging van een gemeentelijke afdeling Bij een verzelfstandiging wordt het organisatieonderdeel Het Speelhuis ontvlochten uit de gemeentelijke organisatie en krijgt de instelling een rechtspersoonlijkheid, zoals een stichting of een vennootschap (NV of BV). Medewerkers en bestaande budgetten gaan in de regel mee naar de nieuwe entiteit. De gemeente is (in geval van een stichting) niet langer eigenaar, maar enkel nog opdrachtgever van de culturele organisatie. Dat betekent dat de gemeente niet meer gaat over het ‘hoe’, maar alleen nog over het ‘wat’. Bij verzelfstandiging heeft de gemeente invloed op de uitvoering (door o.a. het verstrekken van subsidies), maar is er geen hiërarchische zeggenschap meer over de uitvoerende organisatie. Een verzelfstandiging is een politieke keuze, het hoeft niet.
3.3.1 Het Speelhuis De invloed van de gemeente zal bij verzelfstandiging afnemen ten gunste van afspraken op strategisch en tactisch niveau. Het Speelhuis zal zelf haar eigen strategische en operationele beleid gaan opstellen en uitvoeren. Het te ontwikkelen gemeentelijk cultuurbeleid blijft een leidraad voor het theater, maar niet meer de enige. Het betekent dat Het Speelhuis met haar eigen beleid sneller en slagvaardiger kan opereren in de markten waarin het zich begeeft. Het tijdig en ‘permanent’ kunnen reageren is niet alleen in toenemende mate noodzakelijk door de steeds snellere ontwikkelingen in de markten, maar ook de grenzen van de markten, van met name cultuur en vrije Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond