Document · PDF

CN Toekomstige organisatievorm Theater Speelhuis - Courante - Eindrapportage Toekomst Speelhuis

Gemeenteraad 31 augustus 2021, gemeente HelmondBij agendapunt: Agenda vergadering Adviescommissie 16 september 202127.758 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

tijd en zakelijk vervagen steeds meer. De relatie tussen overheid en culturele instelling wordt transparanter op artistiek, politiek, organisatorisch en financieel gebied. Beleidsmatig en strategisch is de verzelfstandiging van Het Speelhuis voor de gemeente positief, omdat zij niet meer hoeft te opereren met dubbele (of nog meer) petten als eindverantwoordelijke, beleidsmaker, subsidiënt en als vastgoed eigenaar tegelijk. Verder wordt de theaterfunctie over het algemeen niet meer gezien als een kerntaak van een gemeente en past verzelfstandiging daarbinnen. De ambities op het gebied van cultureel ondernemerschap van Het Speelhuis kunnen als onderdeel van de gemeentelijke organisatie niet worden waargemaakt door de beperkingen van de Wet Markt en Overheid.

Benchmark 3.4.1 De Cacaofabriek De Cacaofabriek is een instelling met verschillende functies te weten: pop, film, expo, verhuur en een brasserie. De Cacaofabriek is uniek in zijn aanbod. Er zijn slechts weinig instellingen met een vergelijkbaar aanbod. De Cacaofabriek is qua personeelsbezetting en exploitatiesubsidie het beste te vergelijken met een poppodium dat uitsluitend concerten organiseert. Echter naast een poppodium van vergelijkbare subsidie omvang en fte programmeert De Cacaofabriek ook nog 7 exposities, 3.963 filmvertoningen, 6 theatervoorstellingen en 30 evenementen per jaar. Willem Twee uit Den Bosch is qua instelling en omvang het best vergelijkbaar met De Cacaofabriek. Het verschil is dat Willem Twee geen filmhuis is, het programmeert muziek en exposities. Willem Twee heeft aanzienlijk meer personeel (11,1 fte) in dienst dan De Cacaofabriek (6,6 fte). Ook uit de benchmark blijkt dat De Cacaofabriek onderbezet en onder gefinancierd is in relatie tot de geleverde prestaties. Dit heeft tot gevolg dat De Cacaofabriek niet aan de Fair Practice Code kan voldoen en geen duurzaam businessmodel heeft. Zolang De Cacaofabriek niet aan de Fair Practice Code voldoet is het aantrekken van nieuwe subsidies vrijwel uitgesloten.

3.4.2 Het Speelhuis Theaters worden over het algemeen vergeleken op zaal grootte. De gedachte hierachter is dat de kosten en de opbrengsten worden bepaald door de capaciteit van het theater. Uit de benchmark blijkt echter dat deze veronderstelling niet opgaat. Het aantal inwoners in de gemeente (verzorgingsgebied) is een veel dominantere factor dan de capaciteit aan stoelen in het theater. Dit geldt zowel voor de opbrengsten- als de kostenkant, het aantal bezoekers, de gemiddelde bezetting per voorstelling als het aantal voorstellingen.

Vijf toekomstscenario’s 3.5.1 Uitgangspunten berekeningen •

Indien Het Speelhuis fuseert met De Cacaofabriek dienen de uitgangssituaties van beide organisaties gelijkwaardig te zijn. Dit betekent dat De Cacaofabriek net zoals Het Speelhuis nu, aan de richtlijnen van de Fair Practice Code zal moeten voldoen. Er is berekend wat de budgettaire gevolgen voor De Cacaofabriek zijn om zich te kunnen conformeren aan de FPC. Dit bedrag is meegenomen in de doorrekening van de verschillende scenario's.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

•

Voor het onderling vergelijkbaar maken van de 5 scenario's is uitgegaan van een gelijkblijvend cultureel aanbod op het niveau van 2019.

•

Het Speelhuis: cijfers uit de gemeentelijke administratie 2019.

•

De Cacaofabriek: cijfers uit de jaarrekening 2019.

•

Het huidige subsidiebedrag van De Cacaofabriek is inclusief de aanvullende niet structurele exploitatiebijdrage van 150K euro tot 2022.

•

In alle scenario's zijn voor beide instellingen de consequenties van de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet Markt en Overheid, paracommercie en Fair Practice Code meegenomen.

•

Meer- en minder kosten per scenario t.o.v. scenario 1 zijn berekend op basis van datgene in de verschillende onderdelen (van programmering, marketingcommunicatie, tot aan cultureel ondernemerschap, Code Governance Cultuur, horeca en terugvalscenario) is toegelicht. Scenario 1

Tabel 1

Scenario2 Gemeente

Scenario 3 Fusie

Scenario 4 Concern

Scenario 5 Twee stichtingen

€ 4.066.170

€ 6.171.227

€ 6.107.227

€ 4.032.670

€ 4.120.170

Totaal kosten De Cacaofabriek

€ 2.087.057

€-

€ 1.999.557

€ 2.087.057

Totaal kosten Het Speelhuis en De Cacaofabriek

€ 6.153.227

€ 6.171.227

€ 6.107.227

€ 6.032.227

€ 6.207.227

Totale werkelijke bijdrage gemeente

€ 3.964. 805

€ 4.159.580

€ 3.540.608

€ 3.465.608

€ 3.640.608

•

€ 1.460.012

€ 2.504.793

€ 2.699.568

€ 2.080.596

€ 2.005.596

€ 2.180.596

€0

€ -/-194.775

€ 424.197

€ 499.197

€ 324.197

Besparing t.o.v. Scenario 1

Totaal kosten Het Speelhuis 6 7

Waarvan huisvestingskosten bijdrage (-/-)

Exploitatiebijdrage (benchmarkgegevens) van Het Speelhuis en De Cacaofabriek gesommeerd

Bestaande structuur toekomstbestendi g

Besparing t.o.v. Scenario 1

NB Positieve getallen betekenen een besparing t.o.v. scenario 1. Negatieve getallen betekenen hogere kosten t.o.v. scenario 1. NB 1 Scenario 1 is de ‘Bestaande structuur toekomstbestendig’. De cijfers gaan uit van de onderzoeksopdracht om te komen tot de gewenste toekomstbestendige situatie waarin wordt voldaan aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet markt & Overheid, paracommercie en Fair Practice Code.

3.5.2 Toelichting op de Tabel 1 •

In de eerste regel: is het bedrag opgenomen voor de totale kosten incl. verborgen kosten voor Het Speelhuis. (Verborgen kosten zijn: huur, overhead en afschrijvingen).

•

In de tweede regel: hetzelfde voor De Cacaofabriek (incl. toepassen van de FPC).

•

In regel drie: zijn de totale kosten van de beide instellingen gesommeerd incl. de verborgen kosten.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

•

In regel vier: zijn de totale kosten van regel drie verminderd met de eigen inkomsten uit horeca, kaartverkoop, verhuringen, etc. Dit vormt het nettobedrag wat de gemeente incl. de huisvestingskosten aan de twee instellingen uitgeeft.

•

In regel vijf: zijn de huisvestingskosten van de beide instellingen opgenomen. Dit is incl. de ingeschatte huur van Het Speelhuis.

•

In regel zes: zijn de werkelijke bijdrage van de gemeente verminderd met de huisvestingskosten. Dit bedrag vormt de bijdrage aan de exploitatie voor de beide instellingen waarbij het culturele aanbod over de vijf varianten gelijk is. Bij scenario vier is de minste bijdrage van de gemeente aan de exploitatie nodig voor hetzelfde culturele aanbod als bij de andere varianten. Dit komt door de hogere opbrengsten door het zo optimaal mogelijk kunnen uitoefenen van het cultureel ondernemerschap en door lagere kosten van de organisatie zelf.

•

In regel zeven: is de jaarlijkse besparing te zien per variant waarbij hetzelfde culturele aanbod wordt geboden.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Voldoen aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet markt & Overheid, paracommercie en Fair Practice Code In het overzicht in tabel 2 zijn de meer-en minder kosten voor de vijf gevraagde scenario’s in kaart gebracht ten opzichte van de huidige situatie (status quo) om ook te kunnen voldoen aan de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet Markt en Overheid, paracommercie en Fair Practice Code.

Tabel 2 Overzicht meer- en minder kosten per scenario t.o.v. huidige situatie (status quo) Uitgangspunt Courante: conform uitvraag: “Theater Speelhuis (onderdeel van gemeente Helmond) en De Cacaofabriek (gesubsidieerde stichting) willen een organisatorisch construct dat hen optimale ruimte biedt voor (financieel gezond en toekomstbestendig) cultureel ondernemerschap.” In alle scenario's zijn voor beide instellingen de consequenties van de Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet markt & Overheid, paracommercie en Fair Pratice Code meegenomen uitgaande van gelijkblijvend cultureel aanbod Om te voldoen aan diverse codes, SH Huidige Scenario 1: Scenario 2: Beide Scenario 3: Fusie Scenario 4: Scenario 5: Twee Opmerkingen verborgen kosten zichtbaar te maken, en en/of situatie Bestaande structuur in gemeente Concern separate subsidieniveau structureel te maken CF (status toekomstbestendig stichtingen quo) Good Governance (extra directeur) SH €0K € 50 K €0K €0K €0K € 100 K Een van de consequenties is dat de huidige directiestructuur en overig gedeeld personeel aangepast zal moeten worden om het risico op belangenverstrengeling af te dekken. Conformeren Wet Markt en Overheid (alleen theater gerelateerde horeca en verhuringen)

CF SH

€0K €0K

€ 50 K € 54 K

€ 54 K

SH: Gebaseerd op halvering van de verhuringen i.v.m. wet markt en overheid (107K euro : 2 CF: Dit is de huidige opbrengst (netto saldo) vanuit horeca BV. In de praktijk is voorstellingsgerelateerde horeca slechts tegen kostprijs mogelijk

€ 131 K

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Marketing Marketing (exposure neemt af, door minder commerciële activiteiten. Meer marketingcommunicatie is nodig om meer en ander publiek te bereiken)

€0K

€ 91 K

Voldoen aan Fair Practice Code (kunstenaars, diversiteitsbeleid, vrijwilligersbeleid, personeelsbeleid)

€0K

€ 326 K

Tijdelijke subsidie tot en met 2021 toegekend structureel maken 150k Afkoop huidige pachter Kosten cao personeel incl. verminderde afdracht (WW, BWW en ZW premies) en kosten risicodrager wachtgeldregeling Cultureel ondernemerschap

€0K

€ 150 K

SH: Gebaseerd op 50% meer marketinginspanning 181 K euro :2 CF: Verdubbeling van de huidige marketinginspanning van 63K, door het wegvallen van het bereik door de niet voorstelling gerelateerde horeca € 326 K De Cacaofabriek zou in staat gesteld moeten worden hier aan te voldoen, om weer in aanmerking te kunnen komen voor nieuwe subsidies. Het zijn nu verborgen kosten van 326K* euro. € 150 K

CF SH CF

€0K €0K

-€ 55 K

€0K

Plattere organisatie

SH + CF

€0K

Totaal extra kosten na 2021 Totaal extra kosten tot en met 2021

€ 91 K

€ 63 K

€0K €0K

CF: Gelijkgesteld aan premie WW

€ 55 K -€ 131 K

-€ 131 K

-€ 75 K € 721 K € 571 K

€ 870 K € 720 K

€ 290 K € 140 K

€ 215 K € 65 K

-€ 131 K Oplopende tot +131K in een periode van 5 jaar (opbrengsten) (Inschatting potentie van de lokale horeca ondernemers) Minder management nodig door plattere organisaties € 390 K € 240 K In verband met de 150K tijdelijke subsidie Cacaofabriek

N.B. Positieve getallen betekenen een besparing t.o.v. huidige situatie (status quo). Negatieve getallen betekenen hogere kosten t.o.v. huidige situatie (status quo).

3.6.1 Toelichting Tabel 2 Het voorzetten van de huidige situatie (status quo), hetgeen betekent niet volledig voldoen aan Code Diversiteit & Inclusie, Governance Code Cultuur, Wet Markt & Overheid, paracommercie en Fair Pratice Code zal additionele kosten met zich meebrengen. Te denken valt aan het niet meer in aanmerking komen van het verkrijgen van nieuwe subsidies bij fondsen, stichtingen en overheden. Nu al wordt voor het in aanmerking komen van subsidies verplicht gesteld te voldoen aan de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit. Na de opening heeft Het Speelhuis ontwikkelingen op gang gebracht m.b.t. het

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

bedienen van de zakelijke markt. Het was een uitzonderlijk jaar en het spanningsveld werd voelbaar m.b.t. de Wet Markt & Overheid. De wens om minder afhankelijk te zijn van overheidsgelden brengt het risico van juridische procedures met zich mee. Het theater is daarom terughoudend op de zakelijke markt, maar dit heeft wel gevolgen voor de begroting van het theater. Ook het niet voldoen aan de Governance Code Cultuur zou juridische procedures met zich mee kunnen brengen. De samenwerking tussen De Cacaofabriek en Het Speelhuis sorteert namelijk voor op een mogelijke fusie, zonder dat dit geformaliseerd is. Dit nog afgezien van mogelijke reputatieschade voor beide instellingen.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Advies Een verzelfstandiging voor Het Speelhuis biedt het theater ruimte om te kunnen opereren als cultureel ondernemer. De concernvariant binnen de fusie is hierbij te prefereren.

De concernvariant binnen de fusie is hierbij te prefereren omdat: •

Behoud van verantwoordelijkheid en daarmee autonomie, in combinatie met het hebben van schaalvoordelen van een fusie.

•

Eigen subsidierelatie met de gemeente.

•

Eventuele problemen bij de ene organisatie leiden niet automatisch tot problemen bij de andere organisatie.

•

Gewenste beleidstaken (zoals administratie en personeelszaken) kunnen binnen de holding worden belegd terwijl zaken die te maken hebben met identiteit (denk aan programmeren van voorstellingen) belegd kunnen worden in de afzonderlijke organisaties.

•

Het terugval scenario voor Het Speelhuis minder complex is dan bij de fusievariant.

•

Net als in de fusie-variant zal de horeca BV nevengeschikt zijn aan de culturele organisatie in verband met de ANBI-Status en de paracommercialiteit.

•

Het risico op kosten voor het overbruggen van cultuurverschillen binnen de organisaties het laagste zijn.

•

Het de meeste artistieke vrijheid geeft.

•

Voor De Cacaofabriek is er geen directe noodzaak om te fuseren, het is een cultureel ondernemende stichting. Het opereren in een groter organisatorische eenheid biedt voordelen. De concernvariant zou hiervoor de meest aangewezen variant zijn. De eventuele cultuurverschillen tussen Het Speelhuis en De Cacaofabriek spelen hierbij een minder belangrijke rol.

•

De directe jaarlijkse besparing voor beiden het hoogst is (449K euro) bij gelijkblijvend cultureel aanbod.

Scenario vier (concernvariant) sluit het beste aan bij de vooropgestelde doelstellingen.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

4 Context rond het vraagstuk cultureel ondernemen De vraagstelling geeft aanleiding om het rapport te beginnen met de context rondom het vraagstuk cultureel ondernemen nader toe te lichten. De vraagstelling luidt: “Theater Speelhuis (onderdeel van gemeente Helmond) en De Cacaofabriek (gesubsidieerde

stichting) willen een organisatorisch construct dat hen optimale ruimte biedt voor (financieel gezond en toekomstbestendig) cultureel ondernemerschap.” Theater Het Speelhuis is een gemeentelijke afdeling, maar heeft de opdracht gekregen (als onderdeel van de gemeentelijke reorganisatie 2015/2016) om een meer zelfstandige positie te ontwikkelen. In een sideletter bij het meerjarenplan Speelhuis 2018 – 2020 is door de directeur van Het Speelhuis een omschrijving van cultureel ondernemerschap opgenomen. “Kort samengevat zou je kunnen stellen dat cultureel ondernemerschap een actuele grondhouding

is voor inhoudelijk en financieel gezonde culturele organisaties waarbij er draagvlak is voor de gevonden balans tussen artisticiteit en commercialiteit”.

Inleiding De culturele sector is beweeglijk en flexibel en brengt veel sprankelende en verrassende initiatieven voort. Maar hoe kan deze sector meer economisch rendement en maatschappelijk draagvlak halen uit de veelzijdigheid aan activiteiten die hij de samenleving te bieden heeft? En wat is de rol van de lokale overheid in deze transitie?

Wat is cultureel ondernemen? Cultureel ondernemerschap: er is veel over gesproken en geschreven over dit onderwerp. Terwijl de een het ziet als een manier culturele organisaties te dwingen hun maatschappelijke relevantie aan te tonen, ziet de ander het als een reden om cultuursubsidies te verminderen. De term cultureel ondernemerschap wordt vrijelijk gebruikt, zowel door politiek als door wetenschap. Wat dat ondernemerschap inhoudt en hoe het in de praktijk vormgegeven moet worden, is vaak onduidelijk. De afgelopen jaren was er breed aandacht voor het thema cultureel ondernemen. De aandacht blijkt uit artikelen, boeken, onderzoeken en bijeenkomsten over cultureel ondernemen. Slechts ter illustratie noemen we bijvoorbeeld de Hogeschool Arnhem9 Nijmegen die les geeft in Cultureel maatschappelijk ondernemen of de handreiking die de VNG10 in 2014 publiceerde Het begrip ‘cultureel ondernemen’ kent verschillende omschrijvingen en definities. Jo Houben11 omschrijft in de VNG-handreiking cultureel ondernemerschap als volgt. ‘Cultureel ondernemerschap rust op vier

pijlers die nauw met elkaar verbonden zijn, te weten: artistiek onderscheidend vermogen, maatschappelijk draagvlak, verdienmodellen en bestuur en bedrijfsvoering. Elk van de vier is noodzakelijk voor duurzaam succes’. Artistiek onderscheidend vermogen wordt niet zonder reden eerst benoemd, want “dat is de kunst: een verfijnde balans ontwikkelen tussen artistiek onderscheidend zijn, maatschappelijk relevant, werkende verdienmodellen en professionele bedrijfsvoering” (Houben & Heinsius 2012: 4-5).

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Cultureel Ondernemerschap 12 en de vier pijlers In dit rapport zijn we uit gegaan van de omschrijving van Jo Houben uit de VNG-handreiking over de vier pijler met betrekking tot het cultureel ondernemerschap. Cultureel ondernemerschap rust op vier pijlers die nauw met elkaar verbonden zijn, te weten: 1. Artistiek onderscheidend vermogen. 2. Maatschappelijk draagvlak. 3. Verdienmodellen. 4. Bestuur en bedrijfsvoering. Elk van de vier is noodzakelijk voor duurzaam succes. Bij alle vier past een eigen dialoog en samenwerking tussen gemeente en cultuurmakers.

Pijler 1 Artistiek onderscheidend vermogen Culturele instellingen hebben ruimte nodig om een eigen herkenbaar profiel te ontwikkelen, dat past bij hun artistieke signatuur, ambities en omgeving. Door zo’n onderscheidend profiel wordt een instelling, gezelschap een interessante partner voor andere partijen en sponsoren. Het vermogen om zich artistiek te onderscheiden als instelling is niet de enige voorwaarde voor succes. Ook het vermogen dit duidelijk te maken aan het publiek. Wat is het bestaansrecht? Wat zijn de kernactiviteiten die dat laten zien? Voor wie zijn die relevant? Het verhaal kunnen vertellen en overdragen, daar begint het mee. Door daarin unieke (en goed doordachte) keuzen te maken kunnen culturele instellingen hun uitstralingsgebied niet alleen binnen gemeenten, maar tot ver buiten de stadsgrenzen vergroten.

4.4.1 Rol van gemeente Voor gemeenten is het van belang samen met de cultuursector dergelijke onderscheidende thema’s en initiatieven te onderzoeken, vast te stellen en uit te werken – ieder op basis van de eigen verantwoordelijkheid (infrastructuur – programmering). Dit heeft zowel impact op de infrastructuur die de gemeente als beleidsmaker ontwikkelt, als op de positionering van de culturele instellingen en de gemeente zelf.

Pijler 2 Maatschappelijk draagvlak Zonder publiek13 komt cultuur niet tot leven. Maar gedrag, smaak en samenstelling van het publiek veranderen ingrijpend. Nieuwe generaties zijn gericht op de cultuurvormen die zij in hun jonge jaren al waardeerden. Tegelijkertijd vinden jong publiek en de steeds grotere groep mensen met een niet-westerse achtergrond weinig aansluiting bij deze traditionele cultuuruitingen. Dat is niet zozeer een taak voor de kunstenaar of maker, maar wel voor theaters, podia, festivals of musea. Wie op zoek is naar nieuwe publieksgroepen heeft een eigen, herkenbare programmering; doet publieksonderzoek; betrekt het publiek actief bij de activiteiten; verkent alternatieve locaties en nieuwe (digitale) manieren van presenteren; gaat allianties aan met partners, ook buiten de eigen sector. Publieksbereik is belangrijk voor ieder zichzelf respecterend theater, museum of festival en zorgt voor inkomsten en matschappelijk draagvlak. Verbreding van het publiek gaat samen met

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

verdieping van de band met het publiek. Telkens opnieuw moet een band gesmeed worden met publiek, dat vraagt om innovatie en educatie.

4.5.1 Rol van de gemeente Educatie en cultuurparticipatie14 zijn belangrijke en ruim gedragen speerpunten van overheidsbeleid. De rol van de gemeente in de rol van verbindende en faciliterende (mogelijk makende) makelaar. Ook cultuurparticipatie en educatie opnemen in de strategie van bijvoorbeeld city- of gebiedsmarketing en in het te ontwikkelen cultuurbeleid van de gemeente Helmond.

Pijler 3 Verdienmodel Er is behoefte aan een nieuwe invulling en andere accenten in het verdienmodel. Het verschuift van subsidie, aangevuld met publieksinkomsten en incidentele sponsors, naar publieks- en overige inkomsten, private bijdragen, aangevuld met subsidies. Met deze verschuiving verandert ook het karakter van de relatie met de overheid. De focus is verschoven naar meer zakelijke resultaatafspraken, waar voorheen het (voort)bestaan van de instelling (exploitatietekortsubsidiering) centraal stond. Nodig zijn: een gewijzigde benadering, een andere onderbouwing en een nieuwe aansprekende verhouding tussen culturele waarde en financiële compensatie uit uiteenlopende bronnen. Dat vraagt om organisaties die naast het uitvoeren van publieke opdrachten ook willen en kunnen ondernemen.

4.6.1 Rol van de gemeente Deze ontwikkelingen leiden tot een nieuwe relatie tussen de gemeente en instellingen. Culturele instellingen moeten vertrouwd raken met ondernemerschap, businessmodellen met een korte levenscyclus en nieuwe vormen van publiek-private samenwerking. Ook lokale overheden dienen daarvoor kennis en vaardigheden te ontwikkelen.

Pijler 4 Besturen en bedrijfsvoering De kwaliteit van bestuur en bedrijfsvoering bepaalt in hoge mate in hoeverre culturele instellingen in staat zijn om de essenties van de andere drie pijlers succesvol te organiseren. Het managen van verschillende inkomensstromen, zowel publiek als privaat, met verschillende eisen voor verantwoording en rapportageformats vraagt eveneens veel van de organisaties: subsidies, publieksinkomsten, leningen, investeringen, ANBI-status, stichting en eventueel besloten vennootschappen.

4.7.1 Rol van de gemeente Gemeenten kunnen de nieuwe Governance Code Cultuur gebruiken om in overleg met de culturele instellingen (specifieke) afspraken te maken over rapportage en verantwoording (www.governancecodecultuur.nl). De code zelf stelt duidelijke eisen aan de bedrijfsvoering en de verantwoording van culturele instellingen.

Conclusie Cultureel ondernemerschap vraagt om een sterk bedrijfsmatige opzet van de culturele organisatie, een duidelijke marktgerichtheid van directie en personeel op zowel de inkoop- als verkoopmarkt en

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

arbeidsvoorwaarden die deze bedrijfsopzet ondersteunen. De financiering door de gemeente vraagt om een duidelijke beleidsvisie en inhoudelijke en financiële verantwoording van de van overheidswege verstrekte middelen. Een sterke culturele infrastructuur15 levert de gemeente voordelen op, zowel financieel als op het gebied van aantrekkingskracht, leefbaarheid en participatie. Het samen optrekken van instellingen en overheid in de route naar meer ondernemerschap is essentieel voor succes. Meer competenties bij instellingen leiden tot meer draagvlak, samenwerking, differentiatie in producten en diensten, nieuwe en alternatieve financieringsvormen. De gemeente kan vanuit haar positie stimuleren, faciliteren en instrumenten aanbieden. En zij kan verbindingen leggen met de non-profit sector en commerciële partijen. Ook kan ze een bredere financieringsmix dan louter subsidie inzetten.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

5 Korte omschrijving van Het Speelhuis & De Cacaofabriek – huidige situatie (status quo) Theater Speelhuis 16 Het Speelhuis is gelegen aan het Speelhuisplein 2 te Helmond. In 1976 werd Helmond Groeistad en in 1977 kreeg het een professioneel theater, Het Speelhuis. De vooruitstrevende, speelse doch strakke architectuur (kubuswoningen) van Piet Blom in combinatie met het binnen schilderwerk (circustent) van Har Sanders maakte het tot een uniek theater voor stad en regio. Met het theater werd de wereld naar Helmond gehaald. ‘T Speelhuis stond daardoor symbool voor vooruitgang. Op 29 december 2011 ging het theater verloren na een alles verwoestende brand. Het was een groot verlies voor de stad. In 2013 kreeg het theater tijdelijk de Onze-Lieve-Vrouwekerk als onderkomen. De monumentale kerk is inmiddels verbouwd tot het permanente theater van Helmond. Het heeft een ingenieus ontwerp met een glazen ombouw. Het Speelhuis opende op 27 september 2018 definitief zijn nieuwe deuren. Het theater is een middelgroot theater. De Theaterzaal heeft maximaal 432 stoelen (waarvan er 420 werkelijk worden ingezet) en valt daarmee in de verdeling middelgrote zalen (200 – 499). Er zijn diverse foyers waar verschillende soorten activiteiten plaatsvinden. Jaarlijkse vinden er zo’n 150 – 200 theatervoorstellingen plaats waarmee een publieksbereik van ruim 55 duizend bezoekers wordt gegenereerd.

Er is theater-gerelateerde horeca. Theater Speelhuis is een regionaal theater met een verzorgingsgebied van ruim 200.000 inwoners. Het primaire gebied (Helmond) telt meer dan 91.000 inwoners, waar ongeveer 40% van de bezoekers vandaan komt. Circa 25% komt uit de direct aangrenzende gemeenten (het secundaire verzorgingsgebied). 5% komt uit Eindhoven. Ongeveer 5% van de bezoekers komt uit de rest van Brabant en 15% uit de rest van Nederland (10% onbekend). Theater Speelhuis is een gemeentelijke afdeling van de gemeente Helmond.

De Cacaofabriek De Cacaofabriek is gevestigd aan de Cacaokade 1 te Helmond en is geopend sinds maart 2014 na een grootschalige verbouwing. In 2015 is het Kunstinitiatief De Nederlandsche Cacaofabriek gefuseerd met stichting Cultuurpromotie Helmond tot Stichting De Nederlandsche Cacaofabriek, sindsdien handelend onder de naam De Cacaofabriek. De huidige organisatie van De Cacaofabriek is ontstaan uit diverse losse initiatieven (Filmhuis, poppodium Lakei en

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

kunstenaarsinitiatief De Nederlandsche Cacaofabriek). De Cacaofabriek is een multifunctioneel cultuurgebouw met aanbod van film, muziek en exposities. Verder zijn er 13 creatieve bedrijven (creatieve economie) gehuisvest in De Cacaofabriek. Zij huren rechtsreeks van de gemeente Helmond. De Cacaofabriek verzorgt het beheer. Daarnaast is op dit moment Omroep Helmond een vaste huurder. Er zijn vier vergaderruimtes voor de verhuur en er is een horecagelegenheid met 110 couverts en buitenterras. De horeca is verpacht aan een commerciële uitbater. Jaarlijks vinden er meer dan 4.000 activiteiten plaats waarmee een publieksbereik van circa 130.000 voor de culturele activiteiten wordt gegenereerd en 90.000 bezoekers aan de horeca (2019). Het verzorgingsgebied van De Cacaofabriek is vergelijkbaar met Theater Speelhuis. De stichting heeft een subsidierelatie met de gemeente Helmond.

Opvallende zaken op basis van de analyse 7S-analysemodel van McKinsey van de huidige situatie (status quo) Voor de verschillende analyses is het uitgangspunt de opvallende zaken in de huidige bedrijfsvoering en of deze ook van invloed zijn voor de toekomstige scenario’s. Hiervoor is als leidraad voor zover mogelijk gekeken naar de elementen uit het 7S-model van McKinsey. De elementen van het 7S-analysemodel van McKinsey zijn onderverdeeld in harde en zachte elementen: •

De harde elementen zijn: systemen (on- en offline), structuur en strategie.

•

De zachte elementen zijn: gedeelde waarden (Shared vision), stijl van managen (Style), personeel (Staff) en vaardigheden (Skills).

5.3.1 De bevindingen van de huidige situatie (status quo) vormen het vertrekpunt op basis waarvan de verschillende scenario’s zijn uitgewerkt. 5.3.2 Shared values en strategie De ‘waarom’ is de verbindende link van waar beide instellingen gezamenlijk voor staan en is helder en duidelijk verwoord. De eigenheid van de twee organisaties is apart toegelicht in het onderdeel DNA. Iedere organisatie weet zo zelf en in gezamenlijkheid waar of het aan toe is. De geformuleerde strategie wordt door beide organisaties in praktijk gebracht ieder vanuit zijn eigen identiteit. Ieder met eigen kernwaarden en vanuit de 3 V’s (Voeden, Vermaken, Verbinden).

5.3.3 Structuur 5.3.3.1 Het Speelhuis

Volwassen organisatie waarbij alle primaire functies zoals ICT, PZ, onderhoud, etc. zijn belegd in de gemeentelijke organisatie. Theater is een gemeentelijke afdeling wat extra beperkingen geeft t.a.v. cultureel ondernemerschap door de Wet Markt en Overheid. Partners, sponsors, bedrijven kunnen ervoor kiezen een sponsorcontract/ partnership niet met een gemeente te willen afsluiten. Een gemeente wordt over het algemeen niet als sponsorabel gezien. Het gebouw is eigendom van de gemeente en het theater betaalt geen huur en er zijn geen afspraken vastgelegd in de vorm van een gebruikersovereenkomst. Een meerjarenonderhouds- en vervangingsprognose voor de theater technische roerende zaken, kantoorinventaris en apparatuur is niet bekend.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

De horeca en verhuur van de ruimtes wordt door de organisaties zelf verzorgd. De afgegeven horeca vergunning is voor horeca-activiteiten die ondergeschikt zijn aan de theaterfunctie. 5.3.3.2 De Cacaofabriek

Het is een ondernemende stichting die meer dan 45% van de eigen inkomsten zelf verdient. De jaarlijkse gemeentelijke bijdrage is nooit onderbouwd en vastgesteld door de gemeente. De jaarlijkse gemeentelijke bijdrage bestaat uit subsidies die de voorgaande initiatieven (Filmhuis, Lakei, Kunstenaarsinitiatief) zijn ontvingen en opgehoogd. Op dit moment zijn daar gesprekken over tussen de gemeente en het stichtingsbestuur op basis van het meerjarenplan 2020 - 2025. Recentelijk heeft de stichting een toezegging gekregen voor incidentele vervangingsinvesteringen roerende zaken (360K euro). Om te kunnen conformeren aan de Fair Practice Code (= solidariteit, duurzaamheid, diversiteit, vertrouwen en transparantie) is de exploitatiesubsidie niet toereikend. Voor de horeca geldt dat er een contract voor onbepaalde tijd met de externe pachter is afgesloten. Er is een huurovereenkomst voor het gebouw met de gemeente afgesloten voor onbepaalde tijd. De stichting betaalt jaarlijks huurpenningen aan de gemeente. 5.3.3.3 Gezamenlijk De Cacaofabriek en Het Speelhuis

Voor MARCOM en programmering wordt succesvol samengewerkt en afgestemd. Op het gebied van Good Governance is de huidige constructie niet optimaal (zoals gedeelde functies, uitleen/inhuur).

5.3.4 Systemen 5.3.4.1 Het Speelhuis

De gemeentelijke boekhouding is niet toegesneden voor het exploiteren van een theater. Vaak mist het affiniteit en specialistische knowhow om goed te kunnen anticiperen. 5.3.4.2 Beide instellingen

Alle systemen zijn volledig van elkaar gescheiden, verschillende leveranciers m.u.v. de website (hetzelfde CMS).

5.3.5 Personeel 5.3.5.1 Gedeelde functies

De directeur is rechtspositioneel in dienst van De Cacaofabriek en voor 50% gedetacheerd bij Het Speelhuis. Op dit moment zijn de directie, directieondersteuning en marketingcommunicatie gedeelde functies. 5.3.5.2 Het Speelhuis

Formeel georganiseerd in een volwassen markt met een volwassen product. Platte organisatie binnen de gemeentelijke hiërarchie. Het aantal fte van de vaste medewerkers is 12 fte. Het aantal inhuur tijdelijk personeel is 6,5fte en het aantal vrijwilligers is 1,6 fte met een pool van 24 ouvreuses en 3 rondleiders. Per 1 januari 2020: De CAR-UWO is vervangen door de cao Gemeenten. De rechten en plichten van het personeel zijn op dit moment vastgelegd in de collectieve arbeidsvoorwaardenregeling en uitwerkingsovereenkomst, de zogeheten CAR-UWO.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

5.3.5.3 De Cacaofabriek

Het aantal fte’s is de afgelopen jaren licht gestegen en ligt op dit moment op 6,6 fte. Dit brengt een (te) hoge werkdruk met zich mee en ook de afstemming en onderlinge communicatie tussen de medewerkers en vrijwilligers lijdt hieronder. De rechten en plichten, arbeidsvoorwaarden en beloningssysteem van het personeel zijn vastgelegd in de cao sociaal werk | welzijn maatschappelijke dienstverlening. De organisatie draait in 2019 voor 54% op vrijwilligers. 7,6 fte aan vrijwilligers (verdeeld over 135 personen) tegenover 6,6 fte aan betaalde krachten (verdeeld over 11 personen). De gemiddelde leeftijd van een vrijwilliger is rond de 58 jaar. Er is weinig aanwas van jongere vrijwilligers. Draait op strategische plaatsen op de inzet van vrijwilligers: •

Ticketing.

•

Opbouw exposities.

•

Ledenadministratie.

•

Bediening van films.

Stichtingsbestuur denkt na over de wenselijkheid van dit huidige businessmodel. Hierbij wordt gekeken naar een evenwichtigere balans tussen vrijwilligers en vast personeel zodat de continuïteit van de bedrijfsvoering duurzaam wordt vormgeven.

5.3.6 Teamwork (Style) De stijl van leidinggeven ligt in het verlengde van eerder toegelichte geformuleerde strategie voor Het Speelhuis en De Cacaofabriek. De directie zorgt ervoor dat haar perspectief op de kunst en cultuur wordt vertaald naar een concrete en heldere koers voor beide instellingen. De stijl van leidinggeven is door de aanstelling van één directeur over beide organisaties uniform. Daarbij kan worden aangetekend dat door de verschillende DNA’s van de organisaties er wel nuanceverschillen zitten in de stijl van leidinggeven. Op het moment dat er duidelijkheid is welk scenario is gekozen, dan is belangrijk de stijl van leidinggeven te incorporeren in het totale organisatiemodel. Op deze wijze is/zijn de organisatie(s) minder gevoelig voor eventuele personele wijzigingen op directieniveau.

5.3.7 Vaardigheden Sleutelvaardigheden zijn binnen beide organisaties aanwezig. De organisaties blinken uit op de volgende kernkwaliteiten: • • • •

Door verbinding naar resultaat. Hoog improvisatievermogen. Kennis over podiumkunsten (muziek, muziektheater, theater en dans), film en exposities. Sterk gevoel voor hospitality. Voor beide organisaties geldt dat het personeel en de vrijwilligers gastvrij zijn.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

6 Gemeente Helmond Algemene beschrijving Helmond 17is een stad met een kenmerkende eigen identiteit. Groot geworden door hard te werken, zichzelf onderscheidend door vooral te doen. Met het Kanaal als levensader en de oude metaalen textielindustrie als voormalig kloppend hart, is nog altijd het verleden zichtbaar van een stad die zich momenteel voorbereidt op de toekomst. Een toekomst waarin plaats is voor diversiteit. Onder de ruim 91.000 Helmonders bevinden zich meer dan honderdvijftig nationaliteiten. Met elf karakteristieke wijken, een bij de grootte van de stad passend cultureel aanbod en een rijk sportief en verenigingsleven, dat ook een regionale uitstraling kent. Helmond heeft de allure én vraagstukken van een stad, maar de kleinschaligheid van ons-kent-ons. Voor een hoogwaardig vestigings- en woonklimaat18 is cultuur van belang. Helmond is ook onderdeel van BrabantStad19. De vijf steden zijn voor een deel complementair aan elkaar en vervullen daarnaast centrumfuncties voor hun omliggende regio's. Dit maakt dat er mooie verbindingen mogelijk zijn tussen onder meer kunst en andere domeinen. Het gebied maakt deel uit van de Brainport Regio waarin het economisch functioneert in samenhang met Eindhoven (231.000 inwoners). Dit brengt veel hoogwaardige werkgelegenheid met zich mee.

Helmond kan hierop inspelen met een passend cultureel aanbod ter versterking van het vestigings- en woonklimaat.

Industrieel verleden Nadat de Zuid Willemsvaart in de twintiger jaren van de negentiende eeuw werd gegraven en Helmond via een spoorbaan werd ontsloten, kon Helmond zich goed ontwikkelen tot een industriestad. Harde werkers die gezorgd hebben voor een rijk industrieel verleden. De textiel- en metaalindustrie die met toonaangevende oude en nieuwe bedrijven zoals Raymakers, Vlisco en Nedschroef nog steeds een belangrijke industrie is voor Helmonders. Als groeistad werd de stad vanaf de jaren ’70 gemoderniseerd. Arbeiderswijken werden opgewaardeerd en oude fabrieksgebouwen kregen nieuwe bestemmingen. Er verrezen markante gebouwen als theater ’t Speelhuis en bijhorende kubuswoningen. En bijzondere wijken als Brouwhuis, Rijpelberg, Brandevoort en Dierdonk ontstonden. De binnenstad werd gerevitaliseerd. Oude fabrieksgebouwen krijgen nieuwe bestemmingen.

(Slimme) maakindustrie De maakindustrie waar Helmond pionier is, wordt voortgezet naar een slimme maakindustrie. Food Tech Brainport werkt als hub van kennis, netwerken en kapitaal naar oplossingen voor maatschappelijke voedseluitdagingen door producten langer houdbaar te maken, door onderzoek naar het benutten van grondstoffen uit een product en door proeftuinomgevingen aan te reiken. De High Tech Automotive campus brengt makers samen die werken op het kruispunt van duurzame mobiliteit en technologie. In de wijk Brainport Smart District beslissen inwoners zelf hoe ze wonen, zich verplaatsen en energie opwekken door middel van slimme technologie.

Aantal inwoners gemeente Helmond De gemeente Helmond telt per 1 januari 2019 in totaal 91.524 inwoners. Hiervan is 16,7% jonger dan 15 jaar. In de provincie Noord-Brabant is dit 15,2% en landelijk 15,9%. Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Gemeente Helmond

Provincie NoordBrabant

Nederland

91.524

2.544.806

17.282.163

Bevolking 0 t/m 14 jaar als %

16,7

15,2

15,9

Bevolking 15 t/m 29 jaar als %

18,1

18,4

18,8

Bevolking 30 t/m 49 jaar als %

27,0

24,9

25,3

Bevolking 50 t/m 64 jaar als %

21,0

21,5

20,9

Bevolking 65 jaar en ouder als %

17,2

20,0

19,2

Gemeente Helmond

Provincie NoordBrabant

Nederland

Bevolkingsprognose totaal op 1 januari

98.790

2.679.200

18.419.750

Perc prognose bevolking totaal 0-14 jaar

16,0

15,8

16,3

Perc prognose bevolking totaal 15-29 jaar

14,7

15,7

16,5

Perc bevolkingsprognose totaal 30-49 jaar

19,8

18,4

18,5

Perc bevolkingsprognose totaal 50-64 jaar

24,4

23,1

22,6

Perc bevolkingsprognose totaal 65 jaar en ouder

25,2

27,1

26,1

Bevolking naar leeftijd, 2019 Bevolking op 1 januari

Bron: CBS, bewerking ABF Research

Bevolkingsprognose naar leeftijd, 2040 Bevolkingsprognose naar leeftijd, 2040

Bron: ABF Research - Primos prognose

Eindhoven verwacht een sterke inwonersgroei van 30.000 extra tot ca 257.000 inwoners in 2040 (gemeente Eindhoven, 2017). Eindhoven is een sterke groeimagneet en Helmond zal de komende jaren een lichte toename kennen. Vanaf 2025 neemt ook de groep 80-plussers sterk toe (de dubbele vergrijzing). In 2040, het hoogtepunt van het aantal 65-plussers, is naar schatting 26 procent van de bevolking 65-plusser, waarvan een derde ouder is dan 80 jaar (CBS, 2019). Een resultante van deze demografische ontwikkeling is dat, behalve het gehele volume aan ouderen, ook het aandeel vitale ouderen stijgt.

Sterke stijging aantal internationals Eindhoven en Helmond Van de groep van 9.747 buitenlandse werknemers in Eindhoven wonen er ongeveer 8.900 in de stad zelf (Expat Center Eindhoven, 2013). In Helmond verdubbelde het aantal internationale werknemers in 3 jaar tijd van iets meer dan 2.000 in 2016 naar bijna 4.000 in 2019 (gemeente Helmond, 2019). Een verklaring hiervoor is dat de krapte op de woonmarkt in Eindhoven zorgt voor een uitdijend effect in de regio, waarvan Helmond profiteert. De sterke groei van expats in Eindhoven en Helmond betekent dat de behoefte aan Engelstalige informatie en programmering steeds belangrijker wordt. Gezien de demografische ontwikkeling en de toename van bedrijvigheid als groeimagneet Brainport zal deze behoefte de komende jaren verder blijven stijgen.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Ontwikkeling typen huishoudens, 2003-2018 De gemeente Helmond telt per 1 januari 2018 39.993 huishouden. Het verloop van de verschillende typen huishoudens voor de periode 2003-2018 is weergegeven in bovenstaand figuur. Het aantal eenpersoonshuishoudens bedroeg in 2003 10.828 en dit aantal is in de periode 2003-2018 toegenomen tot 13.562 in 2018.

Ontwikkeling gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen, 2015 - 2017 Het figuur laat zien dat huishoudens in de gemeente Helmond in 2017 een gemiddeld gezinsinkomen van €39.000 hadden. Vergeleken met heel Nederland is dit beneden gemiddeld.

Gemeente

Aantal inwoners 2019

Gemiddeld inkomen per jaar 2018

Helmond

91.535

€ 23.400

Gemert-Bakel

30.458

€ 24.200

Deurne

32.354

€ 24.400

Laarbeek

22.334

€ 24.900

Someren

19.321

€ 24.700

Asten

16.714

€ 25.000

Totaal

212.716

Bron: gemeente Helmond, 2018

De Peelgemeenten maken alle deel uit van top-20 van minst rijke gemeenten van Brabant, gemeenten naar gemiddelde inkomens. De inwoners van Helmond verdienen gemiddeld € 23.400 (gemeente Helmond, 2018), wat Helmond tot de minst rijke gemeente maakt. Ter vergelijking: Waalre (€ 32.900) en Vught (€ 31.400) gelden als rijkste gemeenten van Noord-Brabant.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Vrijetijdseconomie 6.9.1 Plezierzoekers Helmond De Leefstijlvinder Vrijetijd en Toerisme (SAMR, 2018)20. laat zien dat in Helmond de groep Plezierzoekers21 het grootst is, terwijl in de vijf overige Brabantse Peelgemeenten de Rustzoekers de grootste groep omvat. Helmond lijkt hierin dan qua samenstelling meer op Eindhoven dan de meer rurale gemeenten Someren, Asten, Deurne, Gemert-Bakel en Laarbeek.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

7 Rijk: Cultuurbeleid Op rijksniveau krijgt het cultuurbeleid 2021-2024 vorm. In het najaar 2019 is de definitieve regeling voor de instellingen in de basisinfrastructuur gepubliceerd. De aanvraagronde voor de subsidieperiode 2021-2024 is in december van start gegaan en is gesloten op 31 januari 2020. In mei adviseert de Raad voor Cultuur over de subsidieaanvragen, waarna op Prinsjesdag 2020 de subsidiebesluiten bekend gemaakt worden.

Maatschappelijke waarde van cultuur opnieuw op de kaart De minister van OCW, Ingrid van Engelshoven zet met name in om de maatschappelijke waarde van cultuur en deze opnieuw op de kaart te zetten: “Ik zie cultuur als onderdeel van een

maatschappelijke agenda. Het bestaansrecht van kunstenaars en culturele instellingen ligt niet zozeer in de sector zelf maar in de verbinding met de samenleving.” Cultuur22 speelt een relevante rol als trekker voor stedelijke vernieuwing. De aanwezigheid in de vorm van kunstenaars, voorzieningen en activiteiten, levert een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid: het maakt de gemeente aantrekkelijk. Cultuur vertegenwoordigt23 een palet aan waarden: •

Cultuur doet wat met je. Het raakt je en zet aan tot denken. Cultuur prikkelt de verbeelding. Cultuur helpt je in te leven in de wereld van een ander.

•

Cultuur verbindt. Mensen beleven cultuur vaak samen: als bezoeker of als maker, in een theaterzaal of dorpshuis. Samen muziek maken in een fanfare schept een band, net zoals met elkaar een performance instuderen of elkaar ontmoeten bij een tentoonstelling dat doet.

•

Cultuur is economisch24 een factor van betekenis: bezoekers van een filmfestival, een museum of een voorstelling reizen erheen, drinken wat vooraf en gaan na afloop in de buurt een hapje eten. Kortom: cultuur verrijkt. Het verdiept ons gevoelsleven, het maakt de samenleving hechter en stimuleert bedrijvigheid.

In elke (politieke) discussie over de waarde van cultuur zal hier rekening moeten worden gehouden. Instellingen zullen altijd hun artistieke activiteiten of collecties als uitgangspunt nemen. Immers, als we die uit het oog verliezen, hebben we het niet meer over cultuurbeleid, maar over economisch of sociaal beleid; dan hebben we het niet meer over een culturele instelling, maar over bijvoorbeeld een zorginstelling, een winkel of een pretpark. Wat een land financieel overheeft voor de intrinsieke, maatschappelijke en/of economische waarde van cultuur, is een beslissing van de politiek.

Cultuurbeleid 2021 – 2024: Cultuur voor iedereen Het beleid van de minister richt zich op onderstaande uitgangspunten25 voor de nieuwe basisinfrastructuur:

Verbreding en vernieuwing Samen met de andere overheden ruimte bieden aan meer genres en nieuwe spelers. Zo versterken we het draagvlak voor cultuur. Door aandacht voor andere kunstvormen en nieuwe generaties makers bereiken we ook groepen die zich misschien minder aangesproken voelen door wat er nu in schouwburgen, concertzalen en musea te beleven is.

Een sterke culturele sector Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

Eerlijke beloning is een onbetwistbaar uitgangspunt. Eerlijke beloning is belangrijker dan de kwantiteit van de productie en werkgelegenheid: meer productie en meer werkgelegenheid mogen niet ten koste gaan van een eerlijke beloning.

Cultuur voor iedereen Cultuur is van en voor iedereen, ongeacht woonplaats, culturele achtergrond of opleiding. Samen met gemeenten en provincies cultuur voor zoveel mogelijk mensen betekenis geven. Dat doen we door cultuur te bevorderen die uitnodigend en laagdrempelig is en waarbij iedereen zich welkom voelt. Richten op cultuurparticipatie, immaterieel erfgoed en cultuuronderwijs.

Cultuur is grenzeloos. Cultuur kent geen grenzen. Internationale uitwisseling is bij cultuur net zo vanzelfsprekend als in de wetenschap; die uitwisseling verder stimuleren. Ze draagt bij aan een open blik op de wereld, de ontwikkeling van talent en rijkdom van geest. In het buitenland onderscheidt Nederland zich vaak door een vernieuwende en onconventionele aanpak. Het buitenland heeft een grote belangstelling voor onder meer Nederlandstalige literatuur en Nederlands erfgoed. De basisinfrastructuur biedt ruimte aan de voorhoede van het Nederlandse culturele aanbod en draagt bij aan talentontwikkeling.

Uitgelicht toekomstvisie 7.3.1 Podiumkunsten Festivals en podia als een fijnmazig netwerk van presentatieplekken waarin de traditionele scheidslijnen tussen disciplines verdwijnen. Mede daardoor past het aanbod zich gemakkelijker aan de omgeving en het publiek aan. Het Fonds Podiumkunsten krijgt de opdracht om de mogelijkheden voor podia en festivals om nieuw en ander publiek te trekken, te vergroten. Zo kunnen gezelschappen, samen met anderen, een nieuw en breder publiek bereiken in verschillende regio’s. Podiumkunstinstellingen kunnen over de grenzen van disciplines heen werken.

7.3.2 Beeldende kunst De Raad voor Cultuur constateert in zijn sectoradvies over de beeldende kunst dat ‘experiment, onderzoek en discours’ kenmerkend zijn voor deze discipline. De Raad spreekt zijn zorg uit over de ‘grenzeloosheid, kleinschaligheid en versnippering’ die de sector ‘kwetsbaar’ maken. Het is dan ook belangrijk dat de presentatie-instellingen brede groepen in de samenleving in contact brengen met de beeldende kunst. Investeren in presentatie instellingen om die zichtbaarheid te vergroten. Uit de evaluatie van de Decentralisatie-uitkering beeldende kunst & vormgeving (DU-BKV) in 2018 is gebleken dat het een effectief instrument is en gemeentelijke investeringen en vernieuwing van de beeldende kunst en vormgeving stimuleert.

7.3.3 Film De afgelopen periode is extra geld uitgetrokken voor filmeducatie, talentontwikkeling en vernieuwing. De kwaliteit van Nederlandse audiovisuele producties en de zichtbaarheid en toegankelijkheid ervan zijn prioriteiten. De komende jaren wordt ingezet op films en audiovisuele producties met een sterke signatuur. Daarvoor is meer ruimte nodig voor de ontwikkeling van scenario’s en filmplannen, naast een breed pakket aan maatregelen om de eigenzinnigheid en kwaliteit van Nederlandse films te bevorderen. Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

7.3.4 Ontwikkelfunctie en festivals ontwerp, beeldende kunst en crossovers Er is plek voor meer genres die een breder, gevarieerder publiek bereiken. Er komt ruimte voor festivals en ontwikkelplekken in alle disciplines en sectoren. De basisinfrastructuur biedt ruimte aan festivals op het gebied van ontwerp, filmhubs, popmuziek, urban arts, beeldende kunst en crossovers met een internationaal platform en voor interdisciplinaire programmering.

7.3.5 Pop Hoewel de popmuzieksector zoveel mogelijk de eigen broek ophoudt en cultureel ondernemerschap de norm is, is financiering vanuit de gemeente onontkoombaar voor de bouw en programmering van de podia.

7.3.6 Fair Practice Code: Fair Pay, Fair Share en Fair Chain 26 , Governance Code Cultuur27 en Code Culturele diversiteit & Inclusie28 De Sociaal Economische Raad en de Raad voor Cultuur hebben geconcludeerd dat de sector kunst, cultuur en creatieve industrie weliswaar hoogwaardig en internationaal toonaangevend is, maar dat er ook sprake is van uitholling en van een zorgelijke arbeidsmarkt. Hiervoor is een nieuwe code opgesteld door een brede vertegenwoordiging van culturele en creatieve professionals en vormt een aanvulling op de Governance Code Cultuur en Code Culturele Diversiteit. De Fair Practice Code functioneert als een paraplu voor regelingen en richtlijnen ter verbetering van het verdienvermogen en de ontwikkelingsperspectieven voor werkenden in de culturele en creatieve sector. De Fair Practice Code is een gedragscode voor ondernemen en werken in kunst, cultuur en creatieve industrie op basis van vijf kernwaarden: solidariteit, diversiteit, vertrouwen, duurzaamheid en transparantie. Het samen blijven doorontwikkelen en toepassen van de Fair Practice Code is de gedeelde verantwoordelijkheid van de hele sector: werkgevers, opdrachtgevers, werknemers, kunstenaars, zelfstandigen, ondersteuners, fondsen, bonden, organisaties en overheden. Wie de code toepast, wordt gevraagd dit ook (publiekelijk) uit te dragen.

Met behulp van een zelfscan kunnen organisaties en zelfstandigen controleren of zij handelen volgens de kernwaarden waarop de code is gebaseerd. Zijn de waarden uit de code vertaald in concreet beleid en wordt dit ook toegepast in de praktijk? Gezamenlijk in te zetten voor Fair Pay, Fair Share en Fair Chain: ‘Een eerlijke, duurzame en transparante bedrijfsvoering en respectvol, solidair en in vertrouwen met

elkaars belangen rekening houden, ten dienste van een sterke sector die de potentie en kansen van makers ten volle benut en doet renderen’. De code richt zich ook tot aan de sector gerelateerde instellingen, zoals brancheorganisaties, fondsen, het rijk, provincies en gemeenten, namelijk om de verantwoordelijkheid te delen en voorwaarden te creëren om Fair Practice toe te passen, te ondersteunen en te promoten. Het toepassen van de Fair Practice code staat voor de nieuwe beleidsperiode op het programma. De Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit worden een voorwaarde om in aanmerking te komen voor subsidies. Dit rapport gaat uit van het toepassen van de codes ongeacht welk scenario wordt gekozen.

Vijf kernwaarden De hieronder opgenomen vijf kernwaarden zijn de elementen die van invloed zijn op de verschillende scenario’s, ongeacht het gekozen scenario.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

7.4.1 Solidariteit •

Tegenover werk staat een eerlijke vergoeding

•

Hierbij worden cao’s en honorariumrichtlijnen zoveel mogelijk aangehouden. Betaling van (freelance) medewerkers geschiedt indien er geen cao is, redelijk en eerlijk. Afspraken over honoraria en vergoedingen kunnen in elke discipline worden ontwikkeld, voor zover nog niet aanwezig. Men maakt ook gezamenlijk afspraken over eerlijke auteursrechtvergoedingen voor exploitatie-overeenkomsten, op grond van Artikel 25c van de Auteurswet.

•

Er wordt, met inachtneming van het belang van flexibiliteit in de sector, scherp gekeken naar de verhouding onbetaalde en betaalde krachten, secundaire arbeidsvoorwaarden en gelijke behandeling. Een vrijwilligers- of stageplaats aanbieden vereist dan ook een heldere definitie van de functie, de arbeidsvoorwaarden en een passende vergoeding.

•

Opdrachtgevers (culturele instellingen of kunstenaars) werken alleen met opdrachtnemers (‘onderaannemers’) die volgens de Fair Practice Code werken.

•

Bij pitches en prijsvragenbeleid wordt professionele arbeid voor alle deelnemers vergoed.

•

De culturele- en creatieve sector moet gezamenlijk zorg dragen voor een sterk veld

•

Bijvoorbeeld door te verenigen en samen te delen en door financiering van het collectief.

•

Door een bijdrage te leveren aan de gezamenlijke belangenbehartiging en door ondersteuning te bieden aan opleiding en ondernemerschap.

7.4.2 Transparantie •

De bedrijfsvoering van organisaties (van fonds tot zzp’er en alles daartussen) is zo transparant mogelijk

•

Gegevens over bedrijfsvoering worden waar mogelijk gedeeld en publiek toegankelijk gemaakt, hetgeen leidt tot inzichtelijkheid in elkaars situatie.

•

De Fair Practice Code wordt uitgedragen en er wordt verantwoording over afgelegd

•

Publiek en privaat gefinancierde instellingen nemen de verantwoordelijkheid om de code toe te passen middels ‘het pas toe en leg uit principe’.

•

Kunstenaars en instellingen besteden er aandacht aan in hun project- en jaarverslagen.

•

De Governance Code Cultuur wordt nageleefd en uitgedragen.

•

Kennis en expertise worden waar mogelijk gedeeld.

•

De Fair Practice Code wordt ook nageleefd door onderaannemers.

7.4.3 Duurzaamheid •

Er wordt geproduceerd met het oog op de kwaliteit en de lange termijn

•

Dat betekent dat er wordt geïnvesteerd in het potentieel en de ontwikkeling van werkenden en dat:

•

Scholing en ruimte tot ontwikkeling worden geboden waar mogelijk.

•

Evaluatie onderdeel is van een samenwerking.

•

Werkgevers en werknemers gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen om mentale en fysieke overbelasting te voorkomen.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

•

Dat betekent dat de sector zich gemeenschappelijk inzet voor de ontwikkeling van gezamenlijk beleid voor verantwoord marktgedrag.

•

Dat betekent dat werkenden de verantwoordelijkheid nemen om hun diensten niet onder de kostprijs aan te bieden.

•

Dat betekent dat er constructief om wordt gegaan met al het materiële en immateriële kapitaal in de sector, met respect voor de persoonlijke investeringen in de culturele producten.

7.4.4 Diversiteit •

Men draagt gezamenlijk zorg voor meer inclusiviteit in de sector. Het gaat hierbij niet alleen over culturele of etnische achtergrond, maar ook over gender, seksuele geaardheid, leeftijd, kennis en vaardigheden en sociaaleconomische achtergrond.

•

Men draagt gezamenlijk zorg voor het implementeren van de Code Culturele Diversiteit, door deze in de eigen organisatie en het veld uit te voeren en elkaar erop aan te spreken.

•

Men draagt gezamenlijk zorg voor brede representatie in publiek, programma en personeel en in vertegenwoordigende organen of beleidsvormende processen.

•

Waar nodig worden de structuur van de eigen organisatie en de arbeidsvoorwaarden daarop aangepast.

7.4.5 Vertrouwen •

Er moet ruimte zijn voor maatwerk, bijvoorbeeld op het gebied van gestelde subsidie-eisen en bedrijfsdoelen. Er moet balans zijn tussen transparantie/bureaucratie enerzijds en het belang van de individuele instelling anderzijds.

•

Kwaliteit wordt als uitgangspunt genomen.

•

Men gaat op zorgvuldige wijze om met representatie en vermelding, door toe te zien op eigenaarschap, bronvermelding en rechtenafdracht.

•

Men zorgt voor een laagdrempelige manier van het afwikkelen van geschillen, bijvoorbeeld door aansluiting bij de geschillencommissie auteurscontractenrecht.

•

Partijen trachten in onderling overleg tot een oplossing voor een eventueel geschil te komen. De geschillencommissie auteurscontractenrecht kan voor geschillen inzake de exploitatieovereenkomst met mediation en bindend advies daarbij behulpzaam zijn.

Courante VERTROUWELIJK - Uitwerking van de toekomstscenario’s voor Het Speelhuis & De Cacaofabriek, Helmond

8 Podiumkunsten Terugblik 29 De belangrijkste ontwikkelingen in de podiumkunsten in de afgelopen tien jaar (2009-2018). Sinds 2009 stonden zowel het aantal voorstellingen als de bezoekersaantallen onder druk. De daaruit voortkomende beladen stemming wordt tot de dag van vandaag gevoeld in de sector. Uit de TAS-resultaten van 2018 blijkt dat er weer reden is tot optimisme: niet eerder in de afgelopen tien jaar waren de cijfers zo hoopgevend. Het aantal bezoeken en het aantal voorstellingen van deze 82 podia – 19.088 voorstellingen en 7,6 miljoen bezoeken in 2018 – was hoger dan in 2009, het jaar waarin de daling inzette. De Nederlandse podia werden zwaar getroffen door de bezuinigingen van Halbe Zijlstra, staatssecretaris van OCW tussen 2010 en 2012; zwaarder nog dan de andere kunstsectoren. Bovendien kregen ze te maken met teruglopende gemeentelijke subsidies en de economische crisis, waarvan het zwaartepunt tussen 2009 en 2015 lag. De podia hebben veerkracht en dadendrang getoond door op innovatieve wijze nieuw publiek en inkomsten te werven, zo blijkt uit de TAS-data. Na het aantreden van minister Bussemaker en met het einde van de economische crisis in zicht, trad het herstel in 2015 in. Dat herstel heeft doorgezet en geleid tot een nieuw hoogtepunt in 2018.

De bezoeker weet de schouwburg en het concertgebouw te vinden en de podia programmeren meer voorstellingen dan voorheen. Je zou kunnen stellen dat de podiumsector de crisis voorbij is. Met minder subsidie worden meer bezoekers getrokken waardoor rendement en impact van die subsidie zijn verhoogd. Maar het gaat nog niet overal van een leien dakje. Uit de gegevens blijkt onder meer dat de recuperatie in Zuid-Nederland op zich laat wachten. Daar is de balans tussen vraag en aanbod nog niet hersteld. Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat de balans tussen vraag en aanbod in de Randstad relatief constant is, terwijl in het zuiden het aanbod geen gelijke tred houdt met het aantal bezoekers – dat achterblijft. Het gat dat na 2009 ontstond, is nog niet gedicht. De podiumsector staat er goed voor. Niet eerder waren de cijfers zo gunstig. Maar de toekomst is niet alleen maar rooskleurig. Zo blijven de verwachte verdere gemeentelijke bezuinigingen vanwege de tekorten op Jeugdzorg en de effecten van toepassing van de Fair Practice Code op de prijs van het kaartje uitdagingen van formaat. In de afgelopen tien jaar hebben de podia bewezen te beschikken over een ongekende flexibiliteit. Nu de grootste uitdagingen het hoofd lijken te zijn geboden is het tijd voor een gezamenlijke strategie voor 2030-2040.

Dit najaar heeft de VSCD hiervoor de aftrap gegeven om de positie en het belang van de podia in de toekomst nog verder te versterken.

Programmeren in de praktijk In 2019 heeft in opdracht van Fonds voor Podiumkunsten het onderzoek plaatsgevonden naar de programmeringspraktijk30 31van Nederlandse podia. Er is gekeken naar de programmering van podiumkunstenaanbod, de financiering hiervan, het publiek dat er mee bereikt wordt en vormen van samenwerking bij de programmering.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10466063/1