Raadsvoorstel Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025

Aan de Raad Zaaknummer 2022-021795 Raadsvoorstel Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025 Samenvatting Het college adviseert u om: 1. Het ‘Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025’ vast te stellen; 2. Het principebesluit te nemen voor de invoering van gedifferentieerde tarieven (diftar) op basis van een volume/frequentiesysteem per 1-1-2024 (streven) of 1-1-2025. 3. Het college opdracht te geven voor de invoering van diftar een implementatieplan op te stellen, waarbij op een aantal onderwerpen nog keuzes gemaakt kunnen worden. 4. Het implementatieplan in een volgende raadsvergadering te behandelen met als doel een definitief besluit te nemen over de invoering van diftar, de financiële consequenties daarvan en het vaststellen van de uitgangspunten. Aanleiding De gemeente heeft op grond van de Wet milieubeheer de zorgplicht voor de inzameling van huishoudelijk afval. De landelijke overheid streeft door middel van vijf transitieagenda's naar een circulaire economie in 2050. Onderdeel hiervan is het uitvoeringsprogramma 'Van Afval Naar Grondstof' (VANG). Hierin legt het Rijk de gemeenten de doelstelling op om de hoeveelheid restafval fors te verminderen. We moeten grondstoffen maximaal gescheiden inzamelen, zodat ze kunnen terugkeren in de productieketen als grondstof. Hierbij is het ook van belang dat we kwalitatief hoogwaardige grondstoffen inzamelen (geen vervuiling).

Dit alles tegen aanvaardbare afvalbeheerkosten en een goede voorlichting en dienstverlening voor inwoners. Afgelopen decennium zijn er goede stappen gezet in het verlagen van de hoeveelheid restafval. De hoeveelheid restafval in de gemeente Hellendoorn bedraagt 130 kg per inwoner per jaar (dit was circa 220 kg), maar de VANG-doelstelling van 100 kg restafval per inwoner uit 2020 is niet gehaald. Het restafval bevat volgens sorteerproeven nog 97 kg (ca. 80%) aan grondstoffen. Er is dus nog veel ruimte voor verbetering in het scheiden van ons huishoudelijk afval en het afvalbeheer is toe aan een volgende stap. Daarnaast streven we samen met de Twentse gemeenten naar 50 kg restafval per inwoner in 2030. U wordt voorgesteld om via bijgevoegd raadsvoorstel en -besluit het 'Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025' vast te stellen. Het 'Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025' dient als leidraad voor het afvalbeheer van de gemeente Hellendoorn voor de komende jaren. In het beleidsplan zijn de ambities en kaders vastgelegd. De focus van dit beleidsplan ligt op (1) verschillende milieudoelstellingen, zoals het met vertraging halen van de VANG-doelstelling, afvalpreventie en de inzameling van kwalitatief hoogwaardige grondstoffen, (2) aanvaardbare afvalbeheerkosten en (3) een hoogwaardige dienstverlening.

Om deze doelstellingen te bereiken zijn zes toekomstscenario’s uitgewerkt, te weten (1) het 'nulscenario', (2) het overstappen naar nascheiding, (3) het optimaliseren van bestaande bedrijfsprocessen, (4) de invoering van gedifferentieerde tarieven (diftar) op basis van een volume/frequentiesysteem, (5) omgekeerd inzamelen (serviceprikkels) en (6) de invoering van diftar in combinatie met omgekeerd

inzamelen. De invoering van diftar op basis van een volume/frequentiesysteem heeft (veruit) de meest positieve invloed op onze milieudoelstellingen, onze afvalstoffenheffing en onze dienstverlening. De afvalbeheerkosten in gemeenten met diftar zijn gemiddeld 20% lager en de hoeveelheid restafval is gemiddeld 48% minder. De overige vijf scenario's zijn niet effectief op twee van de drie aspecten uit de afvaldriehoek (milieu - kosten - dienstverlening). U wordt daarom geadviseerd kennis te nemen van de zes toekomstscenario’s en een principebesluit te nemen over de invoering van diftar op basis van een volume/frequentiesysteem. In navolging van het principebesluit wordt een implementatieplan diftar uitgewerkt en komt het college bij u terug. Het advies is om het implementatieplan in een volgende raadsvergadering te behandelen met als doel een definitief besluit te nemen over de invoering van diftar, de financiële consequenties daarvan en het vaststellen van de uitgangspunten (binnen diftar zijn op een aantal onderwerpen nog keuzes te maken). Doelstelling Het primaire doel van dit voorstel is het vaststellen van, en uitvoering geven aan, het 'Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025'. Hierin zijn ambities en kaders vastgelegd: 1.

Milieu en duurzaamheid: De focus van het beleidsplan ligt op het, met vertraging halen van de VANG-doelstelling, en op het zetten van een grote stap naar een 'afvalloos' Twente en een circulaire economie (zie onderstaande tabel). Dit gaat gepaard met afvalpreventie en daarnaast met de inzameling van grondstoffen die geschikt zijn voor recycling (geen vervuiling). We hebben de verantwoordelijkheid voor het doorgeven van een duurzame samenleving. 2. Afvalbeheerkosten: De gemeente geeft invulling aan het afvalbeheer tegen aanvaardbare kosten voor inwoners. 3. Dienstverlening: De gemeente streeft naar tevreden inwoners, ondernemers, werknemers en werkgelegenheid. Ambitie VANG-doelstelling Een 'Afvalloos' Twente Nederland Circulair

Jaar 2020 2030 2050

Restafval per inwoner (kg). 100 (huidig is 130 kg) 50 0 / zo laag mogelijk

Mogelijke oplossingen Om de doelstellingen te bereiken zijn vier kaders opgesteld en zes toekomstscenario’s uitgewerkt, te weten: Kader 1: maximale focus op de scheiding van grondstoffen. Kader 2: maximale focus op de kwaliteit van grondstoffen. Kader 3: kiezen voor bewezen beleidsinstrumenten met een gunstig effect op de afvalbeheerkosten. Kader 4: aandacht voor afvalpreventie en de communicatie met onze inwoners. Toekomstscenario 1: het niets doen of nul-scenario. Toekomstscenario 2: het overstappen naar nascheiding. Toekomstscenario 3: het optimaliseren van bestaande bedrijfsprocessen. Toekomstscenario 4: de invoering van gedifferentieerde tarieven (volume/frequentiesysteem). Toekomstscenario 5: de invoering van omgekeerd inzamelen (gebaseerd op serviceprikkels). Toekomstscenario 6: de invoering van gedifferentieerde tarieven in combinatie met omgekeerd inzamelen. Na uitwerking van de zes toekomstscenario’s, zoals is terug te lezen in het beleidsplan (pagina 11 t/m 16), is te concluderen dat scenario vier, ‘de invoering van diftar op basis van een volume/ frequentiesysteem’, de meest positieve invloed heeft op de vastgestelde milieudoelstellingen, de afvalbeheerkosten en de dienstverlening. De overige vijf scenario’s blijken na een analyse niet effectief

Pagina

2 van 8

op twee van de drie aspecten van de afvaldriehoek (milieu - kosten - dienstverlening). Met de invoering van diftar is een bewezen systeem voorhanden, waarmee we onze doelstellingen kunnen behalen. Voorgestelde oplossing De invoering van gedifferentieerde tarieven (diftar) Diftar staat voor gedifferentieerde tarieven. Bij diftar wordt, net als bij water en energie, afgerekend op basis van een vastrecht en het werkelijke gebruik van een huishouden. Dit systeem is gebaseerd op het (eerlijke) ‘vervuiler betaalt principe’. Huishoudens die minder of minder vaak restafval aanbieden, hebben een lagere afvalstoffenheffing (het variabele tarief). Dit systeem stimuleert afvalscheiding en bewustwording. De grondslag ‘volume/frequentie’ is gebaseerd op het volume (containergrootte) en de frequentie waarin het restafval wordt aangeboden voor inzameling. Argumenten 1: Vaststellen beleid Afvalbeleid is noodzakelijk. Afval tast ecosystemen op grote schaal aan en grondstoffen zijn beperkt voorradig. Wereldwijd is een sterk stijgende vraag naar grondstoffen en tekorten dreigen al op de middellange termijn te ontstaan. Deze realiteit vertaalt zich in verdergaande grondstoffenschaarste en stijgende prijzen, meer dan nu al het geval is. Het 'Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025' zet hier op in en dient als leidraad voor het afvalbeheer van de gemeente Hellendoorn voor de komende jaren.

2: Bijdrage programma Duurzaamheid Als organisatie werken wij samen aan het ‘Programma Duurzaamheid’. Circulariteit vormt één van de vijf pijlers van dit programma. Het afvalbeleid is cruciaal voor het bereiken van een circulaire economie. 3: Coalitieakkoord In het coalitieakkoord ‘Helder(s) akkoord’ is actualisatie van het afvalbeleid benoemd bij het thema ‘openbare ruimte’ en beschreven via het volgende citaat: “van ons afval maken we grondstof, zoveel dat kan. We blijven streven naar vermindering van afval. We proberen dit voor onze inwoners zo gemakkelijk mogelijk te maken, door optimale voorzieningen en stimulerende maatregelen te bieden. De wijze van afvalinzameling gaan we actualiseren in het grondstoffenbeleidsplan (2022)” 4: De vervuiler betaalt en grip op de afvalstoffenheffing Bij diftar wordt, zoals eerder beschreven, afgerekend op basis van een vastrecht en het werkelijke gebruik van een huishouden. Diftar is daarom gebaseerd op het rechtvaardige ‘vervuiler betaalt principe’. Dit systeem stimuleert het scheiden van afval en leidt tot de inzameling van minder restafval en meer grondstoffen. Door diftar hebben inwoners direct invloed op de hoogte van de eigen afvalstoffenheffing. 5: De VANG-doelstelling wordt behaald.

Diftar gemeenten hebben minder restafval (gemiddeld 48%) In Nederland hanteert de helft van de gemeenten een systeem met gedifferentieerde tarieven (50%) en dit aantal is stijgende. Gemeenten met diftar hebben gemiddeld 48% minder restafval dan gemeenten zonder diftar (factsheet NVRD, 2022). Een belangrijke constatering is dat diftar leidt tot het (met vertraging) halen van de VANG-doelstelling en bovendien worden grote stappen gezet naar een 'afvalloos' Twente en een circulaire economie (vergelijkbare buurgemeenten met diftar hebben tussen de 60 en 80 kg restafval per inwoner per jaar). 6: Afvalbeheerkosten in gemeenten met diftar het laagst (gemiddeld 20% lager) Het vergelijken van de afvalbeheerkosten tussen gemeenten is lastig. Desalniettemin concludeert Rijkswaterstaat dat er een verband is tussen diftar en de hoogte van de gemiddelde afvalbeheerkosten. Dit is onder andere te verklaren door de hoge verwerkingskosten voor restafval. Het restafval wordt

Pagina

3 van 8

belast met een alsmaar stijgende verbrandingsbelasting. Onderstaande grafiek toont de hoeveelheid restafval (2019) en kosten (2021) voor een gemiddeld huishouden per gemeente (afvalstoffenheffing).

7: Middelen egalisatiereserve afvalstoffenheffing De afgelopen en huidige marktsituatie (2021 en 2022) kan beschreven worden als een periode van grondstoffenschaarste en een grote vraag naar herbruikbare grondstoffen. Dit heeft geleid tot hogere opbrengsten voor de gemeente uit de ingezamelde grondstoffen. De verwachte stand van de voorziening bedraagt € 1.015.000.--. Financieel gezien is er ruimte om te innoveren. 8: De invoering van diftar sluit andere systemen niet uit Diftar is een bewezen systeem dat andere technieken en toekomstscenario's niet uitsluit. Diftar is gericht op de manier waarop de afvalstoffenheffing wordt geïnd en daarom uitstekend te combineren met nascheiding, omgekeerd inzamelen en het optimaliseren van huidige bedrijfsprocessen. Dit zijn drie scenario's die mogelijk in een volgende planperiode aanvullend benodigd zijn om een volledig circulaire economie te bereiken. Met diftar behouden we de mogelijkheid om mee te profiteren van technische ontwikkelingen en maatschappelijke vooruitgang. 9: Bewustwording De invoering van diftar leidt tot een aanzienlijke stijging van de bewustwording op het gebied van afvalscheiding en breder: het milieu. Kanttekeningen 1: Draagvlak / weerstand De invoering van diftar betreft een complex maatschappelijk vraagstuk door een veelvoud aan verschillende belangen (o.a.

milieu, hygiëne, inrichting openbare ruimte, dienstverlening en kosten). Dit betekent dat de invoering vrijwel altijd gepaard gaat met een discussie tussen voor- en tegenstanders. Een deel van de inwoners ervaart de invoering van diftar (vooraf) niet als service, maar als een dwingende maatregel. Het draagvlak is vooral laag onder inwoners die relatief veel afval aanbieden. Dit geldt voor inwoners die minder dan gemiddeld scheidingsbewust zijn, maar ook voor doelgroepen die onevenredig worden belast, zoals huishoudens met veel luiers en incontinentiemateriaal. De gemeente

Pagina

4 van 8

zal daarom moeten zorgen voor een goede werking en implementatie van het systeem. Het draagvlak is hoog onder milieubewuste consumenten en het systeem kan daarom zeker ook rekenen op enige draagvlak. Dit wordt bevestigd door het resultaat van onderstaande stelling (behoefteonderzoek Hellendoorn, 2020).

Het draagvlak voor diftar onder buurgemeenten is hoog. Diftar is een bekend systeem in OostNederland (zowel regio Salland als regio Twente). Dit biedt voordelen, zoals uniformiteit van beleid. 2: Technische aspecten De inzamelmethodiek van diftar is afhankelijk van techniek en daardoor minder bedrijfszeker dan de huidige manier van inzamelen. De kans is aanwezig dat er binnen de nieuwe technische aspecten, zoals registratiesystemen op de huisvuilnisauto’s, softwarekoppelingen en applicaties, containerbeheer en dataverwerking, storingen ontstaan. Bovenstaande risico’s kunnen worden verminderd met afspraken in contracten en samenwerking met partijen die ervaring hebben met diftar. Het is ook belangrijk om de periode voorafgaand aan de invoering proef te draaien (proefperiode). 3: Afvaldump, bijplaatsingen, de kwaliteit van grondstoffen en een nulmeting Het risico bestaat dat er meer afvaldumpingen ten opzichte van de huidige situatie plaatsvinden. Daarnaast bestaat het risico dat de kwaliteit van grondstoffen afneemt. Deze negatieve effecten treden vooral op in stedelijke gemeenten. Dit is te wijten aan hoogbouw (minder mogelijkheden om te scheiden), minder autobezit (bezoek aan het afvalbrengpunt is lastig) en mindere sociale cohesie en controle (wat leidt tot bijplaatsingen). Door goed ondersteunend beleid kunnen de negatieve effecten worden voorkomen.

In een recent onderzoek is aangegeven dat de negatieve effecten van diftar in dat geval nauwelijks optreden of beperkt zijn. Het is van belang een goede nulmeting op te zetten voor het monitoren van het werkelijke effect. Feitelijk gezien is er in de gemeente al sprake van overlast (bijplaatsingen in bepaalde wijken). Dit moet na de invoering niet als een causaal verband van diftar worden aangemerkt. Onze kwaliteit van grondstoffen (percentage vervuiling PMD) is bovendien niet beter dan die van buurgemeenten met diftar. 4. Het geadviseerde systeem leidt niet tot een 'afvalloos' Hellendoorn Met de invoering van diftar zal de VANG-doelstelling worden behaald, maar dit systeem is ontoereikend om een afvalloze samenleving (50 kg restafval) en een circulaire economie (0 kg) te bereiken. In een volgend grondstoffenbeleidsplan (2026-2030) zal naar aanleiding van de resultaten van het invoeren van diftar gekeken moeten worden welke aanvullende maatregelen vereist zijn. 5. Voorwaarden diftar Er zijn tot slot een aantal strikte voorwaarden gekoppeld aan de invoering van diftar. De gemeente

Pagina

5 van 8

voldoet hier gedeeltelijk aan. Hieronder volgt een overzicht. 5A: De invoering van diftar gaat gepaard met de invoering van een containermanagementsysteem. Alle minicontainers (laagbouw) zijn sinds 2020 voorzien van een chip. De huisvuilauto's beschikken daarnaast over software, waarmee het aantal aanbiedingen (restafval) geregistreerd wordt. Dat registratiesysteem moet worden uitgebreid met de 'module diftar'. Huishoudens die gebruik maken van verzamelcontainers (hoogbouw), moeten daarnaast ook betrokken worden bij een registratiesysteem. Het restafval wordt nog niet ingezameld via ondergrondse containers (alleen glas- en textielcontainers zijn ondergronds) en dat is wel vereist. Het wordt sterk afgeraden hoogbouw uit te sluiten van diftar, omdat er dan twee verschillende systemen worden gehanteerd. Inwoners beschikken over milieupassen (voor het Afvalbrengpunt), wat van belang is voor de registratie bij ondergrondse containers. Het afvalbedrijf gemeente Hellendoorn beschikt momenteel niet over een huisvuilauto met laadkraan dat ondergrondse containers kan ledigen. Dit vraagt om een gepaste oplossing. De aanschaf (investering naar voren trekken) of inhuur van een huisvuilauto met laadkraan (voor de hoogbouwroute) is vereist. 5B: Hanteren van een gesloten systeem zonder ontwijkroutes.

Bij het toepassen van prijsprikkels op restafval moeten gratis ontwijkroutes voorkomen en beheerst worden. Er moet sprake zijn van een gesloten betaalsysteem voor restafval. Hieraan wordt voldaan. Restafval kan niet gratis naar het Afvalbrengpunt worden gebracht (kostendekkend tarief). (Grof) restafval wordt opgehaald aan huis, maar daarvoor gelden voorrij- en verwerkingskosten. 5C: Balans tussen het ontmoedigen van ongewenst en het bemoedigen van gewenst gedrag. Gedifferentieerde tarieven geven inwoners een financiële prikkel om hun restafval verder te verminderen en grondstoffen beter te scheiden. De aanwezigheid van optimaal toereikende inzamelvoorzieningen voor de herbruikbare grondstofstromen is niet vereist, maar wel wenselijk en versterkt het draagvlak. De gemeente kan de inzameling van luiers en incontinentiemateriaal faciliteren. De gemeente kan de inzamelfrequentie van PMD en/of oud papier en karton (OPK) aanpassen. De hoogbouw moet overal de mogelijkheid hebben om GFT gescheiden aan te bieden. 5D: De invoering van diftar raakt andere domeinen en vraagt extra capaciteit De invoering van diftar vergt aanpassingen in andere delen van de organisatie.

Diftar vraagt om de aanpassing van de belastingapplicatie, om extra capaciteit (administratieve functie) voor het opleggen van gedifferentieerde aanslagen en mogelijk voor het eventueel verstrekken van (niet financiële) monitoringsgegevens aan huishoudens. In de huidige situatie wordt er in het begin van het jaar één aanslag opgelegd voor dat belastingjaar. Als we ervoor kiezen alle huishoudens tweemaal een aanslag toe sturen (het vaste tarief vooraf en het variabele tarief voor restafval achteraf), is dat uiteraard ook duurder. Een oplossing om de kosten beperkt te houden kan zijn om het vastrecht vooraf in rekening te brengen en het variabele deel achteraf te innen, in combinatie met het vastrecht van het nieuwe belastingjaar. De gemeente heeft onvoldoende administratieve capaciteit bij subteam ‘Belastingen’. Daarnaast raakt diftar subteam ‘Toezicht’. Bij de invoering van diftar moet aandacht zijn voor correct gebruik, het voorkomen van ontwijkgedrag, preventief en repressief. Toezicht op kwaliteit is van belang om vervuiling in de gratis stromen te voorkomen (bijvoorbeeld het uitvoeren van structurele controles op de inhoud van containers).

Pagina

6 van 8

De gemeente heeft onvoldoende handhavende capaciteit bij subteam ‘Toezicht’. De lasten (extra fte’s) voor de subteams 'Belastingen' en 'Toezicht' moeten worden opgevangen binnen de afvalstoffenvoorziening en kunnen naar verwachting structureel betaald worden door de verminderde kosten voor de verwerking van restafval. Ook moet een passende communicatiestrategie worden ontwikkeld en uitgerold, waarmee inwoners uiteraard worden geïnformeerd over de werking van het systeem, maar waarmee ook bewustwording wordt gevoed en inwoners worden verleid tot meer en betere scheiding van grondstoffen. Dit vraagt om een goede samenwerking tussen de bestaande subteams 'Communicatie’ en 'Afval' (voor voorlichting, bewustwording en ‘verleiding’ richting inwoners). 5E: Actualisatie kwijtscheldingsregeling Lage inkomens ontvangen kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen (armoede instrument). Bij het toepassen van prijsprikkels moet een nieuwe regeling worden opgesteld, om te voorkomen dat degenen die geen afvalstoffenheffing betalen onbeperkt restafval kunnen aanbieden. Het advies is dat de container voor restafval niet vaker dan een vooraf vastgesteld aantal keren aan de weg gezet mag worden. Bijvoorbeeld niet meer dan het gemiddelde aantal keren van een huishouden binnen de gemeente Hellendoorn.

Burger- en overheidsparticipatie In november 2020 is een tevredenheids- en behoefteonderzoek gehouden op basis van een aselecte (op toeval gebaseerde) streekproef in de vorm van een digitale enquête per post (door de 'lockdown'). De resultaten zijn betrokken bij het 'Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025'. Communicatie Na instemming met het principebesluit voor de invoering van diftar, zal de gemeente een (eigen) persbericht delen en een communicatieplan opstellen. Effecten meten 1. Een vastgesteld 'Grondstoffenbeleidsplan 2022-2025', die als leidraad dient voor het afvalbeheer van de gemeente Hellendoorn voor de komende jaren. In het beleidsplan zijn de ambities en kaders vastgelegd. 2. Na instemming van het principebesluit (raad) zal een implementatieplan voor de invoering van diftar worden opgesteld. Het implementatieplan zal in een volgende raadsvergadering worden behandeld, met als doel een definitief besluit te nemen over de invoering van diftar, de financiële consequenties daarvan en het vaststellen van de uitgangspunten. Algemeen: de prestaties van het gemeentelijk afvalbedrijf worden ieder jaar (Q2) met u gedeeld. Planning Een adviesbureau zal ondersteuning gevraagd worden bij het uitwerken van een implementatieplan voor de invoering van gedifferentieerde tarieven.

Doel daarbij is om u door middel van een ‘beslisnota’ één of meer keuzevarianten voor te leggen en de gevolgen op basis van de afvaldriehoek (milieu, service en kosten) exact in beeld te brengen. College (4-10-2022). Agendacommissie (10-10-2022). Debatronde (15-11-2022). Gemeenteraad (29-11-2022) principebesluit Uitwerking implementatieplan voor de invoering van diftar en de financiële consequenties daarvan Gemeenteraad (Q1-2023) definitief besluit

Pagina

7 van 8

Nijverdal, 29 november 2022 Burgemeester en Wethouders van Hellendoorn, De secretaris,

de burgemeester,

drs. R.J.P. Willemsen

Dhr. J. Eijbersen

Advies commissie(s): Concept besluit 1. Het ‘Grondstoffenbeleidsplan Hellendoorn 2022-2025’ vast te stellen; 2. Het principebesluit te nemen voor de invoering van gedifferentieerde tarieven (diftar) op basis van een volume/frequentiesysteem per 1-1-2024 (streven) of 1-1-2025. 3. Het college opdracht te geven voor de invoering van diftar een implementatieplan op te stellen, waarbij op een aantal onderwerpen nog keuzes gemaakt kunnen worden. 4. Het implementatieplan in een volgende raadsvergadering te behandelen met als doel een definitief besluit te nemen over de invoering van diftar, de financiële consequenties daarvan en het vaststellen van de uitgangspunten.

Pagina

8 van 8