Raadsvoorstel Borging Lokaal Eigendom in EPD

AAN DE RAAD Zaaknummer: 2024-020084 Onderwerp Borging Lokaal Eigendom in Energie Park Daarle (EPD)

VOORSTEL 1. 50% Lokaal Eigendom en zeggenschap in het windproject Energiepark Daarle (EPD) te faciliteren door een garantstelling af te geven aan de ‘geldverstrekker’ ter hoogte van € 1.000.000,--. 2. Akkoord te gaan met de voorwaarden waaronder deze garantstelling wordt verstrekt en deze nader uit te laten werken door het college. 3. Het risico te accepteren dat wanneer het project geen doorgang vindt, de kosten voor garantstelling ten laste komen van de gemeente tot het maximale bedrag van garantstelling.

INLEIDING Een belangrijk onderdeel van het programma Duurzaamheid is de energietransitie. We willen in 2050 energieneutraal zijn en in 2030 de CO2-uitstoot reduceren met 55%. Deze transitie raakt ons allemaal. Om dit te realiseren besparen we op energieverbruik en wekken we de energie die we nodig hebben duurzaam op. We geven de energietransitie sinds 2019 mét de samenleving vorm: De Hellendoornse aanpak. Dat houdt in dat we bij duurzame opwek willen we dat de omgeving hier zoveel als mogelijk zeggenschap over heeft én van profiteert. We willen zoveel mogelijk lokaal eigendom bij wind- en zon projecten, zodat ook de lusten en niet alleen de lasten voor de omgeving zijn. Op 23 december 2023 heeft de raad het Hellendoorns windbeleid vastgesteld. Hierin is vastgelegd dat we kiezen voor:  100 % lokaal eigendom;  sturing op de realisatie van windprojecten;  het nemen van een ontwikkelende rol via een gemeentelijke energiebedrijf of een coöperatie;  het optreden als (co-)financier van windprojecten óf door het innemen van grondposities. Op 9 oktober 2024 is het provinciale windbeleid vastgesteld. In dit beleid is per gemeente een plafond voor windenergie opgenomen, voor Hellendoorn is dit 120 GWh dat moet worden gerealiseerd in 2030. Tevens is het streven naar een percentage van 50% lokaal eigendom opgenomen in het beleid (aansluitend op de landelijke ambitie van 50%).

De provincie heeft (begin 2024) het initiatief Energiepark Daarle (EPD) in behandeling genomen. Het omvat de ontwikkeling van een windpark met 5-7 turbines. Het plangebied is gedeeltelijk gelegen in de gemeente Hellendoorn en gedeeltelijk in de gemeente Wierden. EPD is een initiatief van een ontwikkelaar (Pronewable Development) en twee grondeigenaren, die samen 95% van de aandelen bezitten. De lokale energiecoöperatie Noaber & Co bezit 5% van de aandelen. Energiecoöperatie Noaber & Co heeft samenwerking gezocht en gevonden met twee andere energiecoöperaties die in het projectgebied actief zijn, coöperatie Energiek Daarle en de coöperatie Duurzaam Daarlerveen. Deze drie energiecoöperaties gaan een nieuwe entiteit (energiecoöperatie) oprichten, waarbij de ontwikkelactiviteiten worden ondergebracht in een gezamenlijke coöperatie (‘Koepel coöperaties’, zie bijlage 2). De initiatiefnemers hebben onderling afgesproken dat ze de aandelen gaan herverdelen. De coöperaties betrokken bij EPD (Noaber & Co, Energiek Daarle & Duurzaam Daarlerveen) hebben tot eind 2024 de kans om het lokaal eigendom binnen EPD van 5% naar 50% te tillen. Hiermee groeit het lokale zeggenschap en eigenaarschap. Om 50% van de aandelen te verwerven en hun aandeel in de ontwikkelfase te financieren, heeft de nieuwe energiecoöperatie financiële middelen nodig.

De totale ontwikkelkosten zijn begroot op € 2.500.000,--. De nieuwe coöperatie dient dus € 1.250.000,-- in te brengen (50%).

Ze hebben daartoe een financiële garantstelling gevraagd aan de gemeenten (Hellendoorn & Wierden) en de provincie van in totaal € 1.250.000,--. De intentie is om met deze garantstelling bij een geldverstrekker, tegen relatief lage rente, geld te lenen. Hun voorstel is toegelicht aan het college en aan de raad (15 oktober 2024). De presentatie is als bijlage 1 bijgevoegd. Het aanbod van de huidige grootaandeelhouders met een prijsvast-garantie geldt tot einde van dit jaar. Om te voldoen aan regels met betrekking tot staatsteun, mag de gemeentelijk garantstelling maximaal 80% van het te lenen bedrag beslaan. Het voorgestelde garantstellingsbedrag bedraagt dus € 1.000.000,-- (80% van € 1.250.000,--). De ‘geldverstrekker’ van de lening kan Energiefonds Overijssel (EFO) zijn. In principe zijn ook andere of meerdere partijen mogelijk.

BEOOGD EFFECT Invulling geven aan het Helendoorns windbeleid, door de lokale energiecoöperaties financieel te ondersteunen. Hiermee realiseren we lokaal eigendom en zeggenschap in de energietransitie. Door gunstige financiële voorwaarden wordt het rendement voor de omgeving gemaximaliseerd.

ARGUMENTEN 1.1

Het gaat om lokaal eigendom, niet om wel of geen windturbines. De garantstelling maakt het mogelijk om zeggenschap en de opbrengsten van windturbines lokaal te houden. Het gaat niet over de vraag of er wel of geen windturbines komen. Het besluit of er vergunningen worden afgegeven voor EPD neemt de provincie Overijssel en niet de gemeente Hellendoorn.

1.2

Het realiseren van lokaal eigendom is door de raad vastgelegd in het windbeleid én sluit aan op de Hellendoornse aanpak van de energietransitie. Met dit besluit om de coöperaties te ondersteunen, wordt invulling gegeven aan het windbeleid. Hiermee realiseren we sturing op de realisatie van lokaal eigendom, nemen we een ontwikkelende rol aan via een energiecoöperatie en treden we op als financier. Dit sluit aan op de Hellendoornse aanpak. Sinds 2019 hebben we er namelijk bewust voor gekozen om onze inwoners en bedrijven vanaf het begin mede-eigenaar te maken van de energietransitie. De energiecoöperaties komen (deels) voort uit deze aanpak en de daaruit voortgekomen energiewerkgroepen. Alle drie de energiecoöperaties zijn lokaal geworteld en bijzonder gemotiveerd om invulling te geven aan de energietransitie, waarbij zij ook willen dat de omgeving profiteert. Zij zorgen dat zeggenschap en de opbrengsten lokaal blijven. Omdat het lokale partijen zijn, zijn zij in staat om de omgeving goed te betrekken bij een project. Dit schept vertrouwen en zorgt voor meer draagvlak. De energiecoöperaties zetten tot nu toe al hun uren vrijwillig/onbetaald in. Hierdoor zijn de ontwikkelkosten lager in vergelijk met ontwikkeling die enkel een commerciële opzet kent. Ondanks de lagere kosten wordt door de vrijwilligersinzet wel economische waarde opgebouwd.

1.3

50% lokaal eigendom is in deze fase van het project het hoogst haalbare. Op dit moment hebben we de kans om lokaal eigendom te verhogen van 5% naar 50%. Gezien de context en geschiedenis van het project is dit het maximaal haalbare percentage dat tijdens de ontwikkelfase verkregen kan worden. Voor de bouw- en exploitatie-fase zal het gesprek m.b.t. lokaal eigendom voortgezet worden.

1.4

Het faciliteren van lokaal eigendom is een publieke taak In het gemeentelijk Treasurystatuut en de Wet financiering decentrale overheden (FIDO) is opgenomen dat uitsluitend ten behoeve van de uitoefening van de publieke taak leningen kunnen worden aangegaan, middelen worden uitgezet of garanties kunnen worden verleend. In het Treasurystatuut is tevens opgenomen dat de gemeenteraad het kader van de publieke taak bepaald. De begroting bepaalt het budgettaire kader voor de uitoefening van de publieke taak.

In de Klimaatwet en het Klimaatakkoord is het streven opgenomen dat wind- en zonneparken voor 50% in eigendom komen van inwoners en bedrijven. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan én spelen een belangrijke rol bij de realisatie van deze wind- en zonneparken. Met name de invulling van lokaal eigendom. Omdat de energietransitie zich voor een groot deel afspeelt op lokaal niveau, vraagt dit om steun van inwoners. Door lokale duurzame energieprojecten te ondersteunen vergroten we de betrokkenheid van inwoners en het draagvlak voor de energietransitie. Eigenaarschap en lokale samenwerking zorgen ervoor dat inwoners de regie voeren over hun eigen energie en daarmee bijdragen aan de energietransitie. De energiecoöperaties geven invulling aan de gemeentelijke taak om lokaal eigendom te realiseren én zij dragen bij aan de realisatie van de gemeentelijke duurzaamheidsdoelen (CO2 reductie via de opwek van duurzame energie). Daarmee vervullen zij een publieke taak. 1.5

Met de garantstelling stellen we de drie samenwerkende energiecoöperaties in staat om een zo breed mogelijk draagvlak in de projectomgeving te bereiken. Het provinciale windbeleid legt beslag op de openbare ruimte, vooral in het landelijk gebied. De inwoners van de omgeving ervaren een vorm van overlast en moeten kunnen profiteren van de opbrengsten van dit windpark. Medezeggenschap hoe de revenuen besteed worden geeft maatschappelijke betrokkenheid. Lokaal eigendom is de sleutel om zowel financiële participatie als medezeggenschap mogelijk te maken. De drie samenwerkende energiecoöperaties komen uit Hellendoorn, Daarle en Daarlerveen. Omdat het lokale partijen zijn, zijn zij in staat om de omgeving goed te betrekken.

1.6

Een garantstelling is de beste optie. De energiecoöperaties vragen om een garantstelling. Er zijn een viertal faciliterings-opties uitgewerkt (zie bijlage 4) met partijen als Energiefonds Overijssel (EFO), Bank Nederlands Gemeenten (BNG), Nederlands Waterschapsbank (NWB). Daaruit blijkt dat de ‘gemeentelijke garantstelling’ en het ‘verstrekken van een gemeentelijke lening’ de twee meest logische opties zijn. Door de voorwaarden en kenmerken van deze twee opties (zie bijlage 4) verder uit te werken, blijkt dat het verstrekken van een garantstelling het meest passend is. We voorkomen dat we als gemeente een bancaire relatie moeten aangaan (daar zijn we niet op ingericht). We dragen 20% minder risico omdat we garant staan voor 80% van de gevraagde € 1.250.000,-- en EFO als geldlener de risicodrager is voor de overige 20%. In geval het project geen doorgang kan vinden, is het de geldverstrekker die het uitgeleende geld op de gemeente moet gaan verhalen en daarmee wordt de directe relatie gemeente-energiecoöperatie ontzien.

2.1

Voorwaarden zijn nodig om sturing te krijgen. Door voorwaarden (zie bijlage 3) aan de garantstelling te verbinden en een samenwerkingsovereenkomst (SOK) op te stellen, houden we als gemeente grip op het traject en de samenwerking met de coöperaties. Hiermee dekken we de risico’s zoveel als mogelijk af. De financieel-technische aspecten worden vastgelegd in de garantstellingsovereenkomst. De samenwerkings- en bestuurlijke aspecten in de SOK. Een deel van de voorwaarden worden nog nader uitgewerkt. Daarnaast is boekenonderzoek nodig om te verifiëren dat de startpositie goed is. De details van de garantstellingsovereenkomst en SOK moeten nog worden uitgewerkt. Deze opzet hoeft geen belemmering te zijn voor het voorliggende besluit. Dat betreft de keuze om lokaal eigendom te financieren én de details nader uit te werken.

2.2

De voorwaarden garanderen dat netto-opbrengsten van het park ten goede komen in de gemeente Hellendoorn en de inwoners van de gemeente ten goede komen. Het windpark zal opbrengsten genereren. Na aftrek van de kosten (denk aan technisch onderhoud park, omgevingsfonds, vergoeding voor financiële participatie deelnemers, aflossing en rente aan geldverstrekkers) blijft de netto-opbrengst over.

In de voorwaarden voor de garantstelling wordt opgenomen dat de opbrengst voor het hele grondgebied van Helendoorn beschikbaar wordt gesteld, een duurzaam karakter moet hebben en een breed maatschappelijk belang moet dienen. Hiermee wordt geborgd dat de opbrengsten ten goede komen aan alle inwoners en bedrijven van gemeente Hellendoorn. De leden van de energie-coöperaties bepalen welke projecten worden ondersteund. Iedereen in Hellendoorn (maar ook Wierden en Twenterand of daarbuiten) kan lid worden van een energiecoöperatie, om zodoende zeggenschap uit te oefenen. Dit kan zijn door ideeën aan te dragen en/of te beslissen over of en hoeveel geld aan een project wordt besteed. Los van bovenstaande is het voornemen van de energiecoöperatie om de opgewekte stroom tegen ‘kostprijs+’ te verkopen aan de leden (local4local). Het basisidee hierachter is dat leden langjarig een voordelig vast energietarief hebben en de projecten een solide financiële basis. 3.1

Er blijft een risico dat het windpark niet wordt vergund. Uiteindelijk moet blijken of de turbines ook daadwerkelijk vergund worden. Het risico dat er geheel geen turbines komen wordt als laag beschouwd. Er kunnen ook minder turbines komen dan aangevraagd. Dit heeft (nagenoeg) geen invloed op de hoogte van de ontwikkelingskosten. De milieueffectrapportage (mer) van komend jaar zal hier uitsluitsel over geven. Los van deze risico’s heeft uw raad in het windbeleid duidelijke kaders vastgesteld voor realisatie van lokaal eigendom. Door een besluit te nemen over lokaal eigendom als er zekerheid is over het project EPD, wordt afgeweken van het raadsbesluit. Het verwerven van 50% lokaal eigendom zal dan ook vele malen duurder zijn, als deze optie nog op tafel ligt. De garantstelling en ons risico is maximaal € 1.000.000,--, omdat geen zakelijke zekerheden gesteld kunnen worden.

KANTTEKENINGEN 1.1

Er is geen sprake van 100% lokaal eigendom. Het percentage van 50% lokaal eigendom komt niet overeen zoals vastgelegd in het Hellendoorns windbeleid. Het is voor de ontwikkelfase van dit project het maximaal haalbare. Het percentage lokaal eigendom is niet juridisch afdwingbaar. Met dit voorstel wordt invulling gegeven aan de ontwikkelende rol en het financieren van energiecoöperaties in lijn met het door uw raad vastgestelde windbeleid. Zoals eerder beschreven ligt de besluitvorming over wel of geen windturbines bij de provincie Overijssel. Onze insteek is om te zorgen voor een leefbare en toekomstbestendige gemeente, waarbij we rekening houden met het belang van onze inwoners én de opgave van de energietransitie.

1.2

De energiecoöperaties bestaan uit vrijwilligers, dit geeft een risico. Als gemeente willen we een samenwerkingsstructuur creëren, waarin naast de inhoudelijke voortgang ook oog is voor de bestuurlijke gezondheid van de coöperaties. Zoals hiervoor benoemd borgen we dit in de garantstellingsovereenkomst en SOK met de gezamenlijke coöperaties. Invulling van lokaal eigendom via coöperaties (met financiering van een gemeente) is algemeen gangbaar.

1.3

De energiecoöperaties zouden zelf ook financiering uit het gebied kunnen inbrengen. We willen het ontwikkelrisico niet bij inwoners neerleggen, omdat zij (ook) niet om de plannen voor deze windturbines gevraagd hebben. Daarnaast is het risicoprofiel bij ontwikkelprojecten voor individuele inwoners te hoog.

1.4

Geeft mogelijk een precedentwerking.

Bij volgende soortgelijke initiatieven kan er de verwachting zijn dat ook daar de gemeente garant gaat staan. Het project EPD vult waarschijnlijk om en nabij de helft van de Hellendoorns opgave voor windenergie in. De verwachting is dat met een tweede project de volledige opgave ingevuld kan worden. Naast het onderhavige verzoek om garantstelling, ligt er ook een verzoek voor financiële ondersteuning van de energiecoöperatie Noaber & Co. Het betreft het realiseren van 100% lokaal eigendom voor het zonnepark langs de N35 te Haarle. De beantwoording van dit verzoek wordt nu uitgewerkt. 1.5

De gemeente deelt niet in het rendement dat tijdens de ontwikkelfase wordt gecreëerd. De gemeente loopt met een garantstelling financiële risico’s, maar deelt niet mee in het rendement dat tijdens de ontwikkelfase kan worden behaald. Voor de energiecoöperaties geldt het tegenovergestelde. Deze onevenwichtigheid kan worden verkleind door als gemeente ook aandelen te kopen en/of door een risicovergoeding voor de garantstelling te vragen. Er is gekozen voor een beperkte risicovergoeding. Dit gaat wel ten koste van de opbrengst voor de directe omgeving. De vergoeding voor garantstelling en de toelichting daarop is te vinden in bijlage 5. Gezien het economische belang is dit een vertrouwelijke bijlage.

1.6

Gemeente Wierden en de provincie hebben ook een garantstellingsverzoek van de energiecoöperaties gekregen. Wat is daar de status van? De energiecoöperaties hebben ook het gesprek gevoerd met de gemeente Wierden. Wierden ziet geen ruimte voor wind en wil het EPD project niet financieel faciliteren. Mocht er zich vanuit Wierden een energiecoöperatie aandienen die mee wil ontwikkelen, dan ontstaat een nieuwe situatie en is heroverweging wellicht een optie. De provincie wil lokaal eigendom bevorderen en zet daartoe EFO als instrument in. De contouren van de EFO-route in de vorm van aandelenverkrijging bieden de energiecoöperaties geen oplossing (zie bijlage 3). Dit vanwege de eis om aandelen in het project te verwerven (en dus te weinig lokaal eigendom). Daardoor biedt dit te weinig voordelen voor de gemeenschap.

FINANCIËN De gemeente Hellendoorn geeft een garantstelling af aan de ‘geldverstrekker’ voor een bedrag van € 1.000.000,--. Het financiële risico in de ontwikkelfase ligt daarmee voor 80% bij de gemeente. Het is mogelijk dat uit het vergunningentraject blijkt dat er geen windturbines kunnen komen of dat de businesscase zodanig verslechtert dat het project wordt stopgezet. Voorbeelden van situaties die de opbrengsten verminderen zijn verslechterende SDE++ aanvraag-condities, toenemende materiaalkosten, wegvallen van grondposities, toegenomen aansluitkosten. In dat geval zal een beroep worden gedaan op de garantstelling van de gemeente. In de loop van de ontwikkelfase worden er meer kosten gemaakt (onderzoeken etc.), maar nemen de risico’s van het niet slagen van het project af. De gemeente Hellendoorn heeft dan een worst-case verliespost van 80% van het deel van de lening dat is ingezet om kosten te betalen. Dit zal, op het moment van optreden, ten laste komen van het jaarrekeningresultaat. Het afgeven van deze garantstelling vormt een risico dat meegenomen moet worden in de risicoinventarisatie ten behoeve van de berekening van het benodigde weerstandsvermogen van de gemeente Hellendoorn.

VERVOLG De komende weken/maanden werkt het college de voorwaarden voor de garantstelling uit en legt deze vast in een garantstellingsovereenkomst. In de SOK borgt het college de samenwerking tussen

de gemeente en de energiecoöperaties. Dit lijkt voor beide partijen een logisch gevolg, waarbij ‘goede voorbeelden’ uit het land/regio zullen helpen om dit te effectueren

COMMUNICATIE Na het raadsbesluit wordt een persbericht opgesteld en met de raad gedeeld (december), deze geeft uitleg over de beslissing. Het persbericht zal ook op de gemeentelijk website getoond worden. Bovendien wordt een Q&A opgesteld om de te verwachten vragen van een antwoord te voorzien. De Q&A wordt gedeeld met college.

BIJLAGEN 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Bijlage 1_Presentatie EPD aan gemeente_15Okt2024 Bijlage 2_Organisatiestructuur Windpark EPD Bijlage 3_Voorwaarden Garantstelling Bijlage 4_Afwegingskader financiële ondersteuning EC's windpark EPD Bijlage 5_Vergoeding voor Garantstelling (vertrouwelijk) Persbericht (volgt nog)