projectomschrijving Pilot gebiedsproces Haarle versie 5 21-2-22

Projectomschrijving pilot gebiedsproces Haarle Aanleiding Door de complexe problematiek in de agrarische sector, zoals beschreven in het gemeentelijk Agrarisch Actieplan, zien we steeds meer agrarisch ondernemers die hun bedrijf beëindigen. De verwachting is dat deze trend zich in de toekomst zal voortzetten.

Landelijke coalitieakkoord Op 15 december 2021 presenteerde het kabinet het coalitieakkoord ‘Omzien naar elkaar, vooruit kijken naar de toekomst’. Dit beschrijft een transitie van de landbouw naar een meer duurzame vorm van landbouw met oog voor waterkwaliteit, bodem, klimaat, biodiversiteit en stikstof. Door een gebiedsgerichte aanpak op gedifferentieerde wijze, moet in beeld gebracht worden wat de toekomstperspectieven zijn voor verschillende type landbouw in verschillende gebieden in ons land. Een transitie naar kringlooplandbouw wordt beoogd. Nieuwe verdienmodellen worden gestimuleerd en de positie van de boer in de markt wordt verbeterd. Maar er wordt ook een versnelling in de doelstellingen in de wet stikstofreductie en natuurverbetering beoogd. Extensivering, omschakeling, innovatie, legalisering en verplaatsing van bedrijven worden genoemd om de verduurzaming van de landbouw te versnellen. In gebieden waar de opgaven tot emissiereductie en natuurherstel dermate groot is dat vrijwilligheid niet langer vrijblijvendheid betekent, wil men op het boerenerf gesprekken voeren om te zoeken naar mogelijkheden. Langjarig en voorspelbaar beleid wordt ingezet met een ruimhartig transitiefonds. Het Nationaal Programma Landelijk Gebied pakt de uitdagingen in de landbouw en natuur aan met een transitiefonds waarin tot 2035 cumulatief €25 miljard beschikbaar komt.

Stoppende boeren in Haarle In Haarle doet zich op het moment van schrijven van dit project een cluster van stoppende boeren voor. De vraag is hoe wij als gemeente aan deze toenemende stroom ‘stoppers’ het hoofd kunnen bieden en gelijktijdig deze ontwikkeling kunnen gebruiken om in te spelen op behoeftes in het gebied, de thema’s van dit moment en die van de toekomst. Op welke manier kunnen wij bijdragen aan een duurzame vorm van landbouw en voedselproductie met toekomstperspectief, waarbij belangen vanuit het gebied en maatschappelijke opgaven gediend worden? Aanpak van samenhangende opgaven is belangrijk. Uit gesprekken met lokale ondernemers en inwoners blijkt de angst voor toekomstige leegloop en verloedering van het gebied. Haarle kent een sterke gemeenschapszin. Gehoopt wordt dat juist deze gemeenschapszin er voor kan zorgen dat Haarle een fijne omgeving is en blijft voor alle inwoners van nu en in de toekomst.

Ambitieplan Nationaal Park Sallandse Heuvelrug & Twents Reggedal (NP SH & TR) Om het Nationaal Park Sallandse Heuvelrug toekomstbestendig te maken is samenwerking gezocht met diverse stakeholders in het gebied. Onder andere gemeenten, terrein beherende organisaties, LTO en waterschappen hebben in september 2020 het ambitieplan vastgesteld, waarin ze samen toewerken naar gezamenlijke kansen om het gebied te versterken. In 2021 zijn de partners aan de slag gegaan met thema’s als waterbeschikbaarheid, het ontwikkelen van verdienmodellen rondom agrarisch natuurbeheer, tot het uitwerken en ontwikkelen van toeristische informatiepunten, zodat toeristen meer verspreid worden over het gebied. Ook voor de toekomst is men op zoek naar verbinding en samenwerking in het gebied. Er wordt ingestoken op een praktische werkwijze, door het opzetten van pilot projecten op diverse thema’s, waarbij betrokkenheid van inwoners en (agrarische) ondernemers uit het gebied essentieel is. 1

Vanwege de bestaande organisatiestructuur en integrale aanpak van het ambitieplan NP SH & TR is de bestuurlijke wens ontstaan deze in te zetten voor bestaande opgaven in het (buiten)gebied.

Gebiedsproces in eigen hand Hoewel de landbouw de aanleiding vormt om dit proces te starten, is een gebiedsproces breder dan dat. Alle opgaven die zich in het gebied voordoen, moeten op integrale manier opgepakt worden, zodat aan iedere opgave een goede invulling gegeven kan worden. Belangrijk is om zowel oog te hebben voor ‘harde’ thema’s zoals verdienmodellen, maar ook voor ‘zachte’ thema’s zoals sociaal maatschappelijke thema’s. Door deze met elkaar te verbinden ontstaat synergie en gedragenheid in het gebied. De integrale aanpak van het ambitieplan NP Sallands Heuvelrug & Twents Reggedal, gekoppeld aan de daarbij opgezette organisatiestructuur, biedt als zodanig mogelijkheden om de ophanden zijnde (regionale) opgaven, welke in lijn liggen met de hier bedoelde ambities, verder te verdiepen, tot een nog sterkere en breed gedragen gebiedsgerichte/ regionale aanpak”. Het gebiedsproces in Haarle kan als pilot fungeren en hierdoor kansen creëren. Hierdoor kan het werkgebied in Haarle overzichtelijk blijven en gelijktijdig in verbinding staan met de omgeving, zonder grip te verliezen op de lokale integrale aanpak. Het coalitieakkoord beschrijft dat binnen gebieden waar de opgaven tot emissiereductie en natuurherstel groot zijn, vrijwilligheid niet langer vrijblijvendheid betekent. Wat dit precies inhoudt is op dit moment niet duidelijk.

Haarle ligt precies tussen twee Natura2000 gebieden in, het Boeterveld en de Sallandse Heuvelrug. Deze Natura2000 gebieden hebben invloed op hun omgeving. Wanneer we voorgaande informatie met elkaar combineren, zien we de urgentie om het heft in eigen hand te gaan nemen. Door als gebied zelf kaders te stellen, passend bij de beoogde doelen zowel vanuit het coalitieakkoord als vanuit de belangen uit Haarle, kunnen we wellicht voorkomen dat ontwikkelingen en processen worden opgestart waar het gebied geen baat bij heeft. Bovendien geven we een sterke impuls aan vitaliteit en leefbaarheid voor toekomstig Haarle, door eigenaarschap in het gebied zelf. Bovendien vormt Haarle een overzichtelijk gebied, dat door de mogelijk toekomstige ontwikkelingen rondom het ambitieplan NP SH & TR, onderdeel kan zijn van een groter gebiedsproces en daar haar voordeel mee doen. Dit pilotproject kan een voorbeeld zijn, om ook in andere gebieden met deze aanpak aan de slag te gaan.

2

Doel Het vormen van een lokaal gebiedsproces, waarin alles wat speelt in het afgebakende gebied meegenomen wordt en op elkaar afgestemd, zodat een leefbaar, vitaal gebied ontstaat met toekomstperspectief. • • • • •

De thema’s die van invloed zijn op dit proces zijn; Ecologie Economie Leefbaarheid Ruimtelijke ontwikkelingen

Het gebiedsproces is succesvol wanneer van onderop inwoners en ondernemers uit het gebied worden betrokken en actief input leveren van waaruit een uitvoeringsplan ontstaat, die resulteren in concrete acties die leiden tot een leefbaar en vitaal gebied met toekomstperspectief. Hoewel het gebiedsproces een organisch karakter kent, waarin we uitgaan van hetgeen er uit het gebied wordt opgehaald, is het belangrijk om met concrete en simpele oplossing te komen voor soms gecompliceerde vraagstukken.

Voorwaarden voor een succesvol gebiedsproces De partij die het gebiedsproces wil opstarten, moet in het gebied worden erkend als degene die dat ook mag doen. In dit geval is gemeente Hellendoorn de initiatiefnemer. In de inventarisatiefase zal belanghebbenden gevraagd worden welke organisatie of persoon het vertrouwen heeft om het proces te leiden. Een onafhankelijke persoon of partij met gezag in het gebied is hiervoor belangrijk. Dit kan ook een externe partij zijn. Voorwaarde voor slagen van het proces is dat alle deelnemende partijen binnen deze kaders bereid zijn stappen te zetten om tot een gezamenlijke ambitie te komen. Transparantie over belangen en opgaven zijn belangrijk. Initiële ambities moeten mogelijk bijgestuurd worden om gezamenlijke doelstellingen te behalen. Ook zal er wettelijke ruimte gezocht moeten worden om stappen te kunnen zetten. De spanning binnen de opgaven in het gebiedsproces is inherent aan de opgave. Partijen zullen zich hiervan bewust moeten zijn en hieraan werken óf door ambities van verschillende partijen bij te sturen, óf door waar mogelijk het wettelijk / publieke kader bij te sturen.

Ontwikkelingen uit het gebied Ontwikkelingen die zich in het gebied voordoen, ten tijde van het vormgeven van dit gebiedsproces kunnen parallel lopen aan elkaar. Wanneer bijvoorbeeld agrarische bedrijven beëindigd worden is hun eigen proces tot bedrijfsbeëindiging leidend. Het is niet wenselijk bedrijfsbeëindigingen en andere ontwikkelingen in het gebied te laten wachten tot dat het gebiedsproces volledig is vormgegeven. Echter wordt wel gezocht naar mogelijkheden om aan te haken bij het lopende gebiedsproces. Van geval tot geval zal maatwerk toegepast moeten worden om tot de meest optimale ontwikkeling te komen.

3

Gebied Als gebied voor dit gebiedsproces is het postcodegebied van Haarle het uitgangspunt. Er is voor Haarle gekozen vanwege de werkbare omvang, de ligging tussen twee Natura2000 gebieden in en de actualiteit van een aantal stoppende boeren in dit gebied die aanleiding gaven voor dit proces. Wanneer in de verkenningsfase blijkt dat het gebied anders moet worden vormgegeven, dan wordt daar uitvoering aangegeven. Wanneer deze pilot succesvol blijkt te zijn, kan voor andere gebieden binnen gemeente Hellendoorn eenzelfde lokaal gebiedsproces opgezet worden.

Wettelijke kaders Het landelijke coalitieakkoord 'Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst' voorziet nog niet in een concreet uitvoeringsplan. Naar verwachting zal deze in de loop van 2022 volgen, vooralsnog gaan we uit van mei of juni. Dit ontslaat ons niet om nu al aan de slag te gaan binnen het gebied, gezien de huidige actualiteit zoals eerder omschreven. Met de kennis en beschikbare gegevens van nu, gaan we samen met het gebied zelf de kaders stellen, passend bij de thema’s benoemd in het coalitieakkoord. Het coalitieakkoord geeft immers ruimte om gebiedsprocessen op te starten, wij geven daar invulling aan op een manier die gedragen wordt vanuit het gebied zelf, en niet van bovenaf is opgelegd. 4

Projectfasen Het lokale gebiedsproces bestaat uit drie fasen • • •

Inventarisatiefase Planfase Uitvoeringsfase

Onderstaand tijdspad is opgenomen voor de verschillende fasen.

Inventaristatiefase •feb 2022 •Beleidsmedewerker Agrarische zaken •2 Erfcoaches •Uitvoeren inventarisatie en vormen klankbordgroep

Planfase •juli 2022 •Externe partij •Vormgeven uitvoeringsplan i.s.m. klankbordgroep

Uitvoeringsfase • jan 2023 - jan 2025 •Afhankelijk van uitvoeringsplan; beleidsmedewerker agrarische zaken, erfcoaches, externe partij, andere actoren

Inventarisatiefase Het proces start met de inventarisatiefase op het moment dat de initiatiefnemer, in dit geval gemeente Hellendoorn opdracht geeft om te starten met het gebiedsproces. Middels een startbijeenkomst zal informatie en ruchtbaarheid gegeven worden aan dit proces, via de gebruikelijke communicatiekanalen en bestaande netwerken. Per thema zal geïnventariseerd moeten worden welke gegevens al beschikbaar zijn en welke nog ontbreken. Per thema worden organisaties, instanties, bedrijven, bestaande initiatieven en personen betrokken en ondervraagd om de benodigde informatie compleet te maken. Daarvoor wordt een vragenlijst vormgegeven die middels een interview wordt afgenomen. Daarnaast zal er een studie gedaan worden naar de beschikbare en bestaande data. •

Ecologie o Interne documentatie o Gebied Gerichte Aanpak Stikstof (GGA West Twente) o Ambitieplan Sallandse Heuvelrug & Twents Reggedal (Landschapsbiografie) o Waterschap DOD o Vitens, Eeuwige Bron o Terrein beherende organisaties, Staatsbosbeheer, Landschap Overijssel * o Voorgaande gebiedsprocessen N2000, Boetelerveld en Sallandseheuvelrug

•

Economie 5

o o o o

Bestaand agrarisch onderzoek Ondernemers in het gebied, agrarisch en niet-agrarisch* Grondeigenaren met meer dan 5 ha grond * Branche organisaties, LTO e.a.*

•

Leefbaarheid o Plaatselijkbelang Haarle * o Interne afstemming sociaal domein* o Politie*

•

Ruimtelijke Ontwikkelingen o Interne documentatie, NAW gegevens, aantal bedrijven, inwoners etc. o Gemeentelijk woonbeleid en woon-zorgbeleid o Gemeentelijk beleid Nieuw Buitengebied

* worden persoonlijk geconsulteerd.

Klankbordgroep Door het vormen van een klankbordgroep bestaande uit een brede groep actoren uit het gebied, die relevante partijen uit het gebied vertegenwoordigen, kan via korte lijnen gecommuniceerd worden over het proces. Dit is zeer belangrijk voor het gevoel van eigenheid en eigenaarschap. Voorwaarde voor deelname aan het gebiedsproces zijn een constructieve houding, een mindset waarbij het gezamenlijke belang voorop staat en de wil om naar elkaar te luisteren.

Nulmeting en toekomstbeeld gebiedsproces De opgehaalde informatie wordt samengebracht en met de klankbordgroep besproken. Gezamenlijk worden kansen en bedreigingen voor het gebied geformuleerd. Dit samen vormt een schets van de huidige situatie; een nulmeting. Gezamenlijk wordt een gewenst toekomstbeeld / visie zo concreet mogelijk beschreven; waar werken we in dit gebiedsproces naar toe? Deze nulmeting en het toekomstbeeld zullen teruggekoppeld worden, vanuit de klankbordgroep met het gebied, waarna ze vastgesteld worden. Het streven is deze nulmeting en visie in juli 2022 gereed te hebben. Deze visie zal moeten worden uitgewerkt in een gebiedsplan / uitvoeringsplan. Wie doet wat, wat zijn de kosten en welk tijdspad bewandelen we? De reikwijdte van het gebiedsproces zal voldoende nauwgezet omschreven moeten worden. Het gebiedsplan zal ter goedkeuring aan het gemeentebestuur moeten worden voorgelegd om een ‘go’ te krijgen. Deze ‘go’ is nodig om de volgende fase in te gaan; de planfase.

Planfase Het gebiedsplan met bijbehorend uitvoeringsplan beschrijft concrete acties uitgezet op een tijdlijn, die nodig zijn om het doel van het gebiedsproces te behalen. Afstemming met de klankbordgroep en het gebied zelf is nodig om eigenaarschap in het gebied te behouden. Naar verwachting zal in mei of juni 2022 meer duidelijkheid komen over de exacte uitvoering van het coalitieakkoord. Daarop willen we niet wachten, maar een eigen invulling hebben gevonden aan het gebiedsproces, waarin we in juli 2022 willen starten met de planfase. Het opgestelde uitvoeringsplan zal ter goedkeuring moeten worden voorgelegd aan het gemeentebestuur om een ‘go’ te krijgen om de volgende fase in te gaan; de uitvoeringsfase.

6

Uitvoeringsfase In deze fase gaan we aan de slag met het uitvoeringsprogramma. Concrete acties worden uitgezet in nauwe samenwerking met de klankbordgroep en er zullen informatiesessies gehouden worden voor het gehele gebied. Met regelmaat zullen evaluaties over de uitvoering van het proces gehouden worden, zodat er bijgestuurd kan worden wanneer dat nodig is. De lengte van deze fase is geheel afhankelijk van hetgeen er uit het gebied wordt opgehaald in de inventarisatiefase en het opgestelde uitvoeringsplan. Het is voorstelbaar dat er meerdere (integrale) projecten en processen tegelijkertijd in de uitvoeringsfase gaan plaatsvinden. We willen dit pilotproject geen langslepend proces laten worden en richten we ons nu op een op een periode van 2 jaar.

Communicatie Een goed afgestemde communicatie in dit proces is zeer belangrijk. Zowel de interne communicatie en communicatie met verschillende overheden moet aan de voorkant helder zijn en op elkaar afgestemd. Op die manier willen we voorkomen dat andere (overheids-)processen dit gebiedsproces doorkruizen. Een uitgekiend communicatieplan zal onderdeel zijn van het uitvoeringsplan. Er zal een digitale startbijeenkomst georganiseerd worden voor het gebied en daar waar mogelijk fysieke interviews in de inventarisatiefase.

7

Financiering Voor financiering van deze pilot zal gezocht moeten worden naar enerzijds externe bronnen, bijvoorbeeld via Provincie en het Rijk. Deze pilot sluit goed aan bij de gebiedsgerichte aanpak voor de landbouwtransitie in het coalitieakkoord, waardoor wellicht aanspraak gedaan kan worden op transitiegelden of budgetten vanuit de gebiedsgerichte aanpak stikstof. Een verkenning voor gemeentelijke cofinanciering zal gestart moeten worden. De gekozen bottum-up aanpak maakt het lastig om een goede schatting te doen van de ureninzet in de plan- en uitvoeringsfase. Veel is afhankelijk van de uitkomst van de inventarisatiefase. De exacte inhoud van de plan- en uitvoeringsfase is vooraf niet in te vullen. Op basis van de huidige tendens en kennis van de agrarische sector zullen er veel verschuivingen gaan plaatvinden die veel planologische en vergunning technische inzet zal vragen. Naar schatting zullen ook diverse andere thema’s opgepakt worden, zoals wonen, duurzame energie, sociale maatschappelijke aspecten, etc.

Inventarisatiefase Persoon Gem. Beleidsmedewerker Gem. Medewerker div. Extern (erfcoaches) Sub. Totaal Planfase Persoon Beleidsmedewerker Extern (erfcoaches) Extern Sub. totaal Uitvoeringsfase Persoon Gem. Beleidsmedewerker Gem. medewerkers div. Extern (erfcoaches) Extern Sub. totaal

Totaal

Uren 290

Tarief €84,-

totaal €24.360

40 320

€75,€80,-

€3.000,€25.600,€52.960,-

Uren 72 72 400

Tarief €84,€80,€110,-

Totaal €6.048 €5.760,€44.000,€55.808,-

Uren 500

Tarief €84,-

Totaal €42.000,-

2000 500 3000

€75,€80,€110,-

€174.000,€40.000,€330.000,€586.000,-

€694.768,-

Alle bedragen excl. BTW

8